Dr.Mosajan Ablet

بۈگۈنكى دۇنيادا تېببىي پەن-تېخنىكا شۇنچىلىك تېز تەرەققىي قىلماقتىكى، ئىلگىرى «داۋاسى يوق» دەپ قارالغان نۇرغۇن كېسەللىكلەرگە ئەمدىلىكتە يېڭى ئۈمىد چىرىغى يېقىلماقتا. بۇ جەھەتتە دۇنيانىڭ ئالدىنقى سېپىدە مېڭىۋاتقان ياپونىيە، يېقىندا ئۆزىنىڭ ئىنسانىيەت ساغلاملىقى ئۈچۈن قوشقان ئەڭ چوڭ تۆھپىلىرىنىڭ بىرى بولغان iPS ھۈجەيرىسىنى  كىلىنكىلىق ئەمەلىي داۋالاش ئىشلىرىغا ئىشلىتىش جەھەتتە يەنە بىر زور قەدەمنى تاشلىدى.

ئىنسانىيەت قەدىمدىن تارتىپ «ئۆلمەسلىكنىڭ دورىسىنى تېپىش» ياكى ھېچ بولمىغاندا «قېرىماسلىقنىڭ سىرىنى ئېچىش» ئۈستىدە ئىزدىنىپ كەلگەن ئىدى. ئەنە شۇ ئارزۇ يېقىنقى زامان ئىلىم-پېنىدە رېئاللىققا ئايلىنىشقا يۈزلەنگەندەك تۇرىدۇ! كالىفورنىيەدىكى ئالىملار يېقىندا كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان، ھەتتا «ئىنقىلاب خاراكتېرلىك» دەپ ئاتاشقا ئەرزىيدىغان بىر بايقاشنى ئېلان قىلدى. ئۇلار بەدىنىمىزدىكى ئاساسلىق قوغدىغۇچى – ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنى پۈتۈنلەي ياشارتىپ، شۇ ئارقىلىق قېرىش جەريانىنى ئىزچىل ئاستىلىتىشنىڭ ئاچقۇچىنى تاپقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بۇ خەۋەر پۈتۈن دۇنيادىكى ساغلاملىق مۇتەخەسسىسلىرىنى ۋە كىشىلەرنىڭ قەلبىنى لەرزىگە سالدى!

بۈگۈنكى كۈندە دۇنيادىكى نۇرغۇن كىشىلەر ئۈچۈن ساقلىقنى ساقلاش بىر خىل خىرىسلىق مەسىلىگە ئايلانماقتا. ئەمما بىزگە،  ئىلىم-پەن دۇنياسىدىن يېڭى-يېڭى خۇشخەۋەرلەر ئۈزۈلمەي كەلمەكتە!  مىسالەن ئېيتساق ، ئالىملار خەلقئارالىق مۇكاپاتقا ئېرىشكەن تەتقىقات نەتىجىلىرىنى بىۋاسىتە داۋالاش ئۇسۇللىرىغا ئايلاندۇرۇشقا تىرىشىۋاتقان بولۇپ، بولۇپمۇ بەدىنىمىزدىكى «قوغدىغۇچى قوشۇن» دەپ ئاتىلىدىغان ئىممۇنىتېت سىستېمىسى (Immune System) نى چۈشىنىش ۋە ئۇنى يېڭى دورىلارنى ياساشقا ئىشلىتىش ئارقىلىق مىليونلىغان بىمارلارنىڭ ھاياتىنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن زور ئىلگىرىلەشلەرنى قولغا كەلتۈرۈلمەكتە. 

سىدنېي، ئاۋسترالىيە – ئاۋسترالىيەلىك تەتقىقاتچىلارنىڭ يېڭى بايقىشىغا قارىغاندا، ئادەملەرنىڭ ئەسنىشى پەقەت ئۇيقۇ ياكى چارچاشنىڭ بەلگىسى بولۇپلا قالماي، بەلكى مېڭىنىڭ ئىچكى سۇيۇقلۇق ۋە قان ئېقىمىنى ئۆزگەرتىدىغان ئالاھىدە مېخانىزم ئىكەن. بۇ ھەقتىكى تەپسىلىي دوكلات يېقىندا «bioRxiv» ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىندى.

بۇ ئەپقاچتى، قاملاشمىغان سۆز ئالىملارنى نەچچە ئون يىللاردىن بۇيان گاڭگىرىتىپ قويۇپ كېلىۋاتاتتى. يېقىندا، فىرانسىيەنىڭ دۆلەتلىك ئىلمىي تەتقىقات مەركىزى (CNRS) دىكى گىياكومو كاۋاللى (Giacomo Cavalli) باشچىلىقىدىكى بىر گۇرۇپپا ئالىملار «Biomedical Research and Law, Politics & International Studies» ژۇرنىلىدا ئېلان قىلغان تەتقىقاتىدا، بۇ سىرنى پاش قىلدى. يەنى ھۈجەيرىلەرنىڭ ئۆتمۈشىنى ئەستە تۇتۇشىدا گېن گۇرۇپپىسىنىڭ (genome) ئۈچ ئۆلچەملىك قاتلىنىش شەكلى ھالقىلىق رول ئوينايدىكەن! بۇ بايقاش، تېبابەتچىلىك دۇنياسىدا يېڭى بىر دەۋرنى باشلاپ بېرىشى مۇمكىن.

يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، مېڭە-كومپيۇتېر ئارايۈز (Brain Computer Interface قىسقارتىلىپ BCI ) تېخنىكىسى تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىپ، ئىنسانلارنىڭ تەسەۋۋۇرىنى ھەيران قالدۇردى. بۇ ساھەدىكى ئالدىنقى قاتاردىكى شىركەتلەرنىڭ بىرى، ئېلون ماسكنىڭ Neuralink شىركىتى مېڭىگە كىرگۈزۈلىدىغان ئۆزەك ئارقىلىق نېرۋا سىگناللىرىنى بىۋاسىتە ئوقۇشنى نىشان قىلماقتا. ئەمما، يېقىندا OpenAI قوللىغان Merge Labs ناملىق يەنە بىر شىركەت ئوخشاش بىر نىشاننى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن تېخىمۇ ئىجادىي، زەخمسىز بىر ئۇسۇلنى ئوتتۇرىغا قويدى: ئۇلترا ئاۋاز دولقۇنى ئارقىلىق مېڭىنى ئوقۇش. بۇ تېخنىكا ھەقىقەتەنمۇ ئىلمىي ئاساسقا ئىگىمۇ؟

شۆلگەي بەز تاش كېسەللىكى (Salivary Gland Stone) بولسا شۆلگەي بەزلىرى ياكى ئۇنىڭ نەيچىلىرىدە تاش شەكىللىنىش بىلەن خاراكتېرلىنىدىغان بىر خىل كېسەللىك. بۇ كېسەللىك دائىم ئۇچرايدىغان بولۇپ، ئاغرىق ۋە راھەتسىزلىك پەيدا قىلىدۇ.

بىئوخىمىيە ۋە بىئوفىزىكا ھاياتلىقنىڭ ئاساسىي مېخانىزملىرىنى مولېكۇلا دەرىجىسىدە چۈشىنىش ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم ئىككى پەن ساھەسىدۇر. بۇ ساھەلەر ئارقىلىق بىز ھۈجەيرىلەرنىڭ قانداق ئىشلەيدىغانلىقى، ئېنېرگىيىنى قانداق ئىشلەپچىقىرىدىغانلىقى ۋە ئىرسىيەت ئۇچۇرلىرىنى قانداق يۆتكىگەنلىكى قاتارلىق ئەڭ ئاساسىي سوئاللارغا جاۋاب تاپالايمىز. ئۇلار ئايرىم-ئايرىم ھالدا ھاياتلىقنىڭ خىمىيىۋى تەركىبى ۋە فىزىكىلىق پرىنسىپلىرىنى تەتقىق قىلىپ، زامانىۋى بىئولوگىيە ۋە تېبابەتچىلىكنىڭ ئاساسىنى سالىدۇ.

مىكرو بىئولوگىيە، كۆزگە كۆرۈنمەس كىچىك جانلىقلار، يەنى مىكرو ئورگانىزملارنى تەتقىق قىلىدىغان پەن بولۇپ، تىرىك جانلىقلار دۇنياسىنىڭ مۇھىم بىر قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ. بۇ كىچىك جانلىقلار يەرشارىدىكى بارلىق ئېكولوگىيىلىك سىستېمىلاردا، ھاۋادىن تارتىپ تۇپراق، سۇ، ھەتتا ئىنسانلارنىڭ بەدىنىگىچە ھەرقانداق يەردە مەۋجۇت بولۇپ، ھاياتلىقنىڭ ساقلىنىشى ۋە تەرەققىي قىلىشىدا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. ئۇلارنىڭ تۈرلىرى، فۇنكسىيەلىرى ۋە ئۆز-ئارا تەسىرلىرى ئىنسانىيەتنىڭ ساغلاملىقى، يېزا ئىگىلىكى، سانائەت ۋە مۇھىت ئاسراش قاتارلىق نۇرغۇن ساھەلەردە چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىدۇ.

بىئولوگىيە - ھاياتلىقنى تەتقىق قىلىدىغان ئىلىم بولۇپ، جانلىقلارنىڭ قۇرۇلمىسى، فۇنكسىيەسى، ئۆسۈپ يېتىلىشى، كېلىپ چىقىشى، تەدرىجىي تەرەققىياتى ۋە مۇھىت بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ كەڭ دائىرىلىك ئىلىم ساھەسىدە نۇرغۇنلىغان ئاساسلىق ئاتالغۇلار بار بولۇپ، بۇلارنى چۈشىنىش جانلىقلار دۇنياسىنىڭ مۇرەككەپلىكى ۋە گۈزەللىكىنى تېخىمۇ چوڭقۇر ھېس قىلىشىمىزغا ياردەم بېرىدۇ.