ھايۋان ۋە ئۆسۈملۈك ھۈجەيرىسىنىڭ ئۇلترا مىكرولۇق تۈزۈلۈشى

ھۈجەيرە بارلىق جانلىقلارنىڭ (ۋىرۇسلاردىن باشقا) تۈزۈلۈش ۋە ئىقتىدار جەھەتتىكى ئەڭ ئاساسىي بىرلىكى بولۇپ، ئۇنى ھاياتلىقنىڭ «خىش»لىرى دەپ ئاتاشقا بولىدۇ. بىئولوگىيە دۇنياسىدا ھۈجەيرىلەر ئاساسلىقى ھايۋان ھۈجەيرىسى ۋە ئۆسۈملۈك ھۈجەيرىسى دەپ ئىككى چوڭ تۈرگە بۆلۈنىدىغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسى ئېلېكترونلۇق مىكروسكوپ ئاستىدا ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە تەرتىپلىك بىر زاۋۇتنى ئەسلىتىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە ئالىملار بۇ قۇرۇلمىلارنى «ئۇلترا مىكرو قۇرۇلما» (Submicroscopic structure) دەپ ئاتايدۇ، چۈنكى بۇلارنى ئادەتتىكى ئوپتىكىلىق مىكروسكوپتا تولۇق كۆرگىلى بولمايدۇ.

بۇ ماقالىدە بىز ھايۋان ۋە ئۆسۈملۈك ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسىدىكى ھەر بىر ئەزانىڭ (يەنى ئورگانېللانىڭ) رولى ۋە ئالاھىدىلىكىنى تەپسىلىي تونۇشتۇرىمىز. رەسىمدىكى مودېللار ھۈجەيرىنىڭ ئىچكى دۇنياسىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدىغان بولۇپ، بۇ ئەزالارنىڭ ھەر بىرى ھاياتلىق پائالىيىتى ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان مۇھىم ۋەزىپىلەرنى ئۆتەيدۇ. تۆۋەندە رەسىمدىكى ھەر بىر بەلگە (Label) نىڭ ئىلمىي چۈشەندۈرۈلۈشى بېرىلدى.

ھۈجەيرە قۇرۇلمىلىرى ۋە ئىقتىدارلىرىنىڭ تەپسىلىي چۈشەندۈرۈلۈشى

1. ھۈجەيرە يادروسى (Cell Nucleus / 细胞核)
ھۈجەيرە يادروسى ھۈجەيرىنىڭ ئەڭ مۇھىم «مېڭىسى» ۋە كونترول مەركىزى بولۇپ، ئۇنىڭ ئىچىدە جانلىقنىڭ بارلىق ئىرسىيەت ئۇچۇرلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان DNA (خىروموسوم) ساقلىنىدۇ. ئۇ قوش قەۋەتلىك پەردە بىلەن ئورالغان بولۇپ، ھۈجەيرىنىڭ ماددا ئالمىشىشى، ئاقسىللارنىڭ بىرىكىشى، ئۆسۈشى ۋە كۆپىيىشى (بۆلۈنۈشى) قاتارلىق بارلىق ھاياتلىق پائالىيەتلىرىنى بىۋاسىتە باشقۇرىدۇ. يادرو ئىچىدە يەنە رىبوسوم ياسايدىغان يادرو مېغىزى ۋە گېن ماددىلىرى مەۋجۇت بولۇپ، بۇ ئەزا بولمىسا ھۈجەيرە نورمال پائالىيەت ئېلىپ بارالمايدۇ ۋە قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ئۆلىدۇ، شۇڭا ئۇ رەسىمدىكى ئەڭ ئاساسلىق ئەزا ھېسابلىنىدۇ.

2. ستوپلازما (Cytoplasm / 细胞质)
ستوپلازما ھۈجەيرە پەردىسىنىڭ ئىچى ۋە يادرونىڭ سىرتىدىكى يېرىم سۇيۇق ھالەتتىكى ماددا بولۇپ، بارلىق ھۈجەيرە ئەزالىرى مۇشۇ بوشلۇقتا لەيلەپ تۇرىدۇ. ئۇ نۇرغۇنلىغان خىمىيەلىك رېئاكسىيەلەر ۋە ماددا ئالمىشىش جەريانلىرى (مەسىلەن گىلىكولىز glycolysis) ئېلىپ بېرىلىدىغان ئاساسلىق سورۇندۇر.

3. پلازما ئىچكى تورى (Endoplasmic Reticulum / 内质网)
بۇ ھۈجەيرە ئىچىدىكى ماددىلارنى توشۇيدىغان ۋە پىششىقلايدىغان بىر يۈرۈش نەيچىسىمان تور سىستېمىسى بولۇپ، يادروغا تۇتاشقان بولىدۇ. ئۇ ئاساسلىقى ئاقسىللارنى بىرىكتۈرۈش (يىرىك پلازما تورى) ۋە ياغ ماددىلىرىنى بىرىكتۈرۈش (سىلىق پلازما تورى) ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدۇ.

4. يادرو پەردىسى (Nuclear Membrane / 核膜)
يادرو پەردىسى يادرونى ئوراپ تۇرىدىغان قوش قەۋەتلىك قۇرۇلما بولۇپ، يادرو ئىچىدىكى ئىرسىيەت ماددىلىرىنى ستوپلازمىدىن ئايرىپ تۇرىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىدە نۇرغۇنلىغان كىچىك تۆشۈكچىلەر (يادرو تۆشۈكچىسى) بار بولۇپ، بۇ ئارقىلىق ماددىلارنىڭ (مەسىلەن mRNA نىڭ) يادرو ئىچى-سىرتىغا كىرىپ-چىقىشىنى تىزگىنلەيدۇ.

5. يادرو مېغىزى (Nucleolus / 核仁)
يادرو ئىچىدىكى زىچلاشقان شارسىمان قۇرۇلما بولۇپ، مىكروسكوپتا ئېنىق كۆرۈنىدۇ. ئۇنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى رىبوسومنىڭ تارماق بۆلەكلىرىنى (rRNA) ياساش ۋە قۇراشتۇرۇشتىن ئىبارەت.

6. خوندرىئوسوم (Mitochondrion / 线粒体)
بۇ ھۈجەيرىنىڭ «ئېنېرگىيە مەنبەسى» ياكى «ئېلېكتر ئىستانسىسى» دەپ ئاتىلىدىغان بولۇپ، ھۈجەيرە نەپەسلىنىشى ئارقىلىق ئېنېرگىيە (ATP) ئىشلەپچىقىرىدۇ. ئۇ قوش قەۋەتلىك پەردىگە ئىگە بولۇپ، ئۆزىگە خاس ئاز مىقداردا DNA سى بار، ئېنېرگىيەگە ئېھتىياجلىق ھۈجەيرىلەردە سانى كۆپ بولىدۇ.

7. گولگى تەنچىسى (Golgi Apparatus / 高尔基体)
گولگى تەنچىسى ھۈجەيرىنىڭ «پىششىقلاپ ئىشلەش ۋە ئوراش زاۋۇتى» بولۇپ، پلازما ئىچكى تورىدىن كەلگەن ئاقسىللارنى تۈرگە ئايرىيدۇ، ئۆزگەرتىدۇ ۋە ئوراپ ھۈجەيرىنىڭ باشقا جايلىرىغا ياكى سىرتىغا تارقىتىدۇ. ئۆسۈملۈك ھۈجەيرىسىدە ئۇ يەنە ھۈجەيرە تېمىنىڭ شەكىللىنىشىگە قاتنىشىدۇ.

8. رىبوسوم (Ribosome / 核糖体)
رىبوسوم ئاقسىل (Protein) بىرىكتۈرىدىغان «ماشىنا» بولۇپ، ھۈجەيرىدىكى ئەڭ كىچىك ۋە پەردىسىز تەنچىدۇر. ئۇلار ستوپلازمىدا ئەركىن ياكى پلازما ئىچكى تورىغا چاپلاشقان ھالەتتە مەۋجۇت بولۇپ، گېن ئۇچۇرلىرىغا ئاساسەن ئامىنو كىسلاتالىرىنى تىزىپ ئاقسىل ھاسىل قىلىدۇ.

9. ھۈجەيرە پەردىسى (Cell Membrane / 细胞膜)
ھۈجەيرىنىڭ ئەڭ سىرتىدىكى (ئۆسۈملۈكتە ھۈجەيرە تېمىنىڭ ئىچىدىكى) نېپىز پەردە بولۇپ، ھۈجەيرىنى تاشقى مۇھىتتىن ئايرىپ تۇرىدۇ ۋە قوغدايدۇ. ئۇ تاللاپ ئۆتكۈزۈش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە بولۇپ، ھۈجەيرىگە كېرەكلىك ماددىلارنىڭ كىرىشىنى ۋە تاشلاندۇقلارنىڭ چىقىپ كېتىشىنى كونترول قىلىدۇ.

10. ئېنزىم ئېرىتكۈچى تەنچە (Lysosome / 溶酶体)
بۇ ھۈجەيرىنىڭ «تازىلىق ئىشچىسى» ياكى «ھەزىم قىلىش سىستېمىسى» بولۇپ، ئىچىدە نۇرغۇنلىغان ھىدرولىزلىغۇچى ئېنزىملار بار. ئۇ قېرىغان ھۈجەيرە ئەزالىرىنى، سىرتتىن كىرگەن باكتېرىيە ياكى ۋىرۇسلارنى پارچىلاپ يوقىتىش ۋە قايتا پايدىلىنىش رولىنى ئوينايدۇ.

11. خلوروپلاست (Chloroplast / 叶绿体)
بۇ پەقەت ئۆسۈملۈك ھۈجەيرىلىرىدىلا بولىدىغان يېشىل رەڭلىك ئەزا بولۇپ، فوتوسىنتېز (نۇر بىرىكتۈرۈش) جەريانىنى ئېلىپ بارىدىغان ئورۇندۇر. ئۇ قۇياش نۇرى ئېنېرگىيىسىنى خىمىيەلىك ئېنېرگىيىگە ئايلاندۇرۇپ، ئورگانىك ماددىلارنى (شېكەرنى) ياسايدۇ ۋە ئوكسىگېن قويۇپ بېرىدۇ.

12. ۋاكۇئۇلا (Vacuole / 液泡)
ۋاكۇئۇلا ئاساسەن ئۆسۈملۈك ھۈجەيرىسىدە چوڭ ۋە روشەن بولىدىغان خالتىسىمان قۇرۇلما بولۇپ، ئىچىدە سۇ، شېكەر، پىگمېنت ۋە تۇزلار تولغان «ھۈجەيرە سۇيۇقلۇقى» بار. ئۇ ھۈجەيرىنىڭ ئوسموتىك ( osmotic ) بېسىمىنى تەڭشەپ، ئۆسۈملۈك ھۈجەيرىسىنىڭ شەكلىنى ساقلىشىغا ۋە تىك تۇرۇشىغا ياردەم بېرىدۇ.

13. ھۈجەيرە پوستى (Cell Wall / 细胞壁)
پەقەت ئۆسۈملۈك ھۈجەيرىسىنىڭ (ۋە بەزى باكتېرىيەلەرنىڭ) ئەڭ سىرتىدا بولىدىغان قاتتىق قەۋەت بولۇپ، ئاساسلىقى سېللۇلوزىدىن تەركىب تاپقان. ئۇ ھۈجەيرىگە مۇقىم شەكىل بېرىدۇ، ئۇنى مېخانىك زەخىملىنىشتىن قوغدايدۇ ۋە ئۆسۈملۈكنىڭ تىك تۇرۇشى ئۈچۈن تىرەكلىك رول ئوينايدۇ.

14. مەركىزى تەنچە (Centrosome / 中心体)
بۇ ئاساسلىقى ھايۋان ھۈجەيرىسىدە ۋە تۆۋەن دەرىجىلىك ئۆسۈملۈك ھۈجەيرىلىرىدە بولىدىغان قۇرۇلما بولۇپ، بىر جۈپ مەركىزىي دانچىدىن (Centriole) تۈزۈلگەن. ئۇ ھۈجەيرە بۆلۈنۈش جەريانىدا (يىپلىق بۆلۈنۈشتە) ئۇرچۇق يىپلىرىنى ھاسىل قىلىپ، خىروموسوملارنىڭ ئىككى قۇتۇپقا تارتىلىشىدا ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ.

ھۈجەيرە بىئولوگىيىسى ۋە قۇرۇلما ئالاھىدىلىكى ھەققىدە ئومۇمىي چۈشەنچە

ھۈجەيرىلەرنىڭ ئۇلترا مىكرو قۇرۇلمىسىنى چۈشىنىش زامانىۋى تىببىي ئىلىم ۋە بىئولوگىيەنىڭ ئۇل تېشى ھېسابلىنىدۇ. يۇقىرىدىكى رەسىملەردىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ھايۋان ۋە ئۆسۈملۈك ھۈجەيرىلىرى گەرچە كۆپىنچە ئورتاق ئەزالارغا (يادرو، خوندرىئوسم (Mitochondrion)، رىبوسوم قاتارلىق) ئىگە بولسىمۇ، لېكىن ئۇلارنىڭ تۇرمۇش ئۇسۇلىغا ماسلاشقان ئۆزگىچە پەرقلىرىمۇ بار. مەسىلەن، ئۆسۈملۈكلەر ئۆزى ئوزۇقلۇق ياسايدىغان بولغاچقا «خلوروپلاست»قا، ھەرىكەت قىلالمايدىغان ۋە تىرەككە موھتاج بولغاچقا قاتتىق «ھۈجەيرە پوستى»غا ئىگە.

ھايۋان ھۈجەيرىلىرى بولسا تېخىمۇ جانلىق بولۇپ، قاتتىق پوستى بولمايدۇ، بۇ ئۇلارنىڭ ھەر خىل شەكىللەرگە كىرىشىگە ۋە ھەرىكەت قىلىشىغا (مەسىلەن مۇسكۇل ھۈجەيرىلىرى) ئىمكانىيەت بېرىدۇ. ھايۋان ھۈجەيرىسىدىكى «مەركىزى تەنچە» ھۈجەيرىنىڭ تېز ۋە توغرا بۆلۈنۈشىگە كاپالەتلىك قىلسا، «ئېنزىم ئېرىتكۈچى تەنچە»لەرنىڭ كۆپ بولۇشى ماددا ئالمىشىش قالدۇقلىرىنى تازىلاشتا ئىنتايىن ئاكتىپ ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ قۇرۇلمىلارنىڭ ھەممىسى بىر-بىرى بىلەن زىچ ھەمكارلىشىپ، ھاياتلىق سىمفونىيەسىنى شەكىللەندۈرىدۇ.

ھۈجەيرە ئىچىدىكى ئېنېرگىيە ئايلىنىشمۇ بىر مۆجىزىدۇر. ئۆسۈملۈك ھۈجەيرىلىرىدىكى خلوروپلاست قۇياش ئېنېرگىيىسىنى يىغىپ خىمىيەلىك ئېنېرگىيەگە ئايلاندۇرسا، خوندرىئوسوم (مىتوخوندىرىيە) بۇ ئېنېرگىيەنى قايتىدىن پارچىلاپ، ھۈجەيرە ئىشلىتەلەيدىغان ATP غا ئايلاندۇرىدۇ. بۇ ئىككى ئەزا ھۈجەيرىنىڭ ئېنېرگىيە زاۋۇتلىرى بولۇپ، ئۇلارنىڭ ساغلاملىقى پۈتۈن ئورگانىزمنىڭ ھاياتىي كۈچىنى بەلگىلەيدۇ. تىببىي جەھەتتىن ئېيتقاندا، نۇرغۇنلىغان كېسەللىكلەر دەل مۇشۇ ئەزالارنىڭ (مەسىلەن مىتوخوندىرىيەنىڭ) نورمال خىزمەت قىلماسلىقىدىن كېلىپ چىقىدۇ.

ئاقسىل بىرىكتۈرۈش سىستېمىسىمۇ ھۈجەيرىنىڭ ئەڭ مۇھىم لىنىيەسىدۇر. يادرودىكى گېن بۇيرۇقىغا ئاساسەن، رىبوسوملاردا ئاقسىل ياسىلىدۇ، ئاندىن بۇ ئاقسىللار پلازما ئىچكى تورى ۋە گولگى تەنچىسى ئارقىلىق پىششىقلىنىپ، دەل جايىغا يەتكۈزۈلىدۇ. بۇ خۇددى زامانىۋى ئەشيا ئوبوروت سىستېمىسىغا ئوخشايدىغان بولۇپ، ھېچقانداق خاتالىققا يول قويۇلمايدۇ. ئەگەر بۇ جەرياندا خاتالىق كۆرۈلسە، گېن كېسەللىكلىرى ياكى راك قاتارلىق ئېغىر ئاقىۋەتلەر كېلىپ چىقىشى مۇمكىن.

خۇلاسىلىگەندە، ھۈجەيرە پەقەت بىر كىچىك خالتا بولماستىن، بەلكى مىليونلىغان يىللىق تەدرىجىي تەرەققىياتنىڭ مەھسۇلى بولغان، ئىنتايىن مۇكەممەل ۋە ئىنچىكە لايىھەلەنگەن بىئولوگىيەلىك سىستېمىدۇر. مەيلى سىز ئوقۇغۇچى بولۇڭ ياكى بىئولوگىيە ھەۋەسكارى بولۇڭ، بۇ ئۇلترا مىكرو قۇرۇلمىلارنى پىششىق بىلىش سىزنىڭ ھاياتلىقنىڭ ماھىيىتىنى چۈشىنىشىڭىزگە زور ياردەم بېرىدۇ.