نۇرمەمەت دوختۇر

مېڭە غولى ئىنسانلارنىڭ ھاياتلىق پائالىيىتىنى قوغدايدىغان مۇھىم مەركەز بولۇپ، نۇرغۇنلىغان مۇرەككەپ نېرۋا قۇرۇلمىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇنىڭ ئىچىدە مېڭە نېرۋا يادرولىرى (Cranial Nerve Nuclei) ئالاھىدە مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. بۇ يادرولار 12 جۈپ مېڭە نېرۋىسىنىڭ كۆپ قىسمىنىڭ باشلىنىش ياكى ئاخىرلىشىش نۇقتىسى بولۇپ، يۈز، باش ۋە ئىچكى ئەزالارنىڭ سەزگۈ، ھەرىكەت ۋە پاراسىمپاتىك ئىقتىدارلىرىنى تەڭشەشتە ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. بۇ يادرولارنىڭ ئورنى، قۇرۇلمىسى ۋە فۇنكسىيەسىنى چۈشىنىش نېرۋا ئىلمى ۋە كلىنىكىلىق داۋالاشتا ئىنتايىن مۇھىم.

مېڭە غولى ئىنسان مېڭىسىنىڭ ئەڭ قەدىمكى ۋە ئەڭ ئاساسىي قۇرۇلمىلىرىدىن بىرى بولۇپ، چوڭ مېڭە، كىچىك مېڭە ۋە ئومۇرتقا ئارىلىقىنى تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدىغان ھاياتلىق مەركىزى ھېسابلىنىدۇ. ئۇ ئوتتۇرا مېڭە، كۆۋرۈك مېڭە ۋە سوزۇنچاق مېڭە قاتارلىق ئۈچ قىسىمدىن تەركىب تاپقان. مېڭە غولى گەرچە كىچىك بولسىمۇ، ئەمما ئۇ نەپەس ئېلىش، يۈرەك سوقۇشى، قان بېسىمى، ئاڭلىقلىق ۋە ئۇيقۇ قاتارلىق نۇرغۇن ھاياتلىققا مۇناسىۋەتلىك مۇھىم ئىقتىدارلارنى كونترول قىلىدۇ.

كۈز پەسلى مول ھوسۇل ۋە گۈزەل مەنزىرىلەر بىلەن كىشىلەرگە خۇشاللىق ئاتا قىلىدىغان بولسىمۇ، ئەمما ھاۋانىڭ تەدرىجىي سوۋۇشى، تېمپېراتۇرا پەرقىنىڭ چوڭىيىشى ۋە ھاۋانىڭ قۇرغاقلىشىشىغا ئەگىشىپ، بەزى كېسەللىكلەرنىڭ ئەۋج ئېلىش مەزگىلىمۇ يېتىپ كېلىدۇ. بۇ مەزگىلدە كىشىلەرنىڭ ئىممۇنىتېت كۈچى ئاجىزلاپ، كېسەللىكلەرگە ئاسان گىرىپتار بولىدۇ. شۇڭلاشقا، كۈز پەسلىدە ساغلاملىققا ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلۈش ۋە كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن تەييارلىق قىلىش ئىنتايىن مۇھىم.

يۇلۇن ئىنسانلارنىڭ مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسىنىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسمى بولۇپ، چوڭ مېڭە بىلەن بەدەننىڭ ھەرقايسى قىسىملىرى ئوتتۇرىسىدىكى ئۇچۇر ئالماشتۇرۇشنىڭ كۆۋرۈكىدۇر. يۇلۇننىڭ بويۇن بۆلىكى بولسا يۇلۇننىڭ ئەڭ يۇقىرى قىسمىغا جايلاشقان بولۇپ، باش، بويۇن، مۈرە ۋە قوللارنىڭ ھەرىكىتىنى ۋە سېزىمىنى كونترول قىلىشتا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. بۇ بۆلەكنىڭ توغرا كەسمە يۈزىنى تەتقىق قىلىش ئارقىلىق، بىز نېرۋا سىستېمىسىنىڭ مۇرەككەپ ھەم نازۇك قۇرۇلمىسىنى تېخىمۇ چوڭقۇر چۈشىنەلەيمىز.

ئىنسان بەدىنىدىكى نېرۋا سىستېمىسى مۇرەككەپ تور بولۇپ، ئۇ ئۇچۇر يوللاش ۋە بەدەننىڭ ھەر قايسى فۇنكسىيەلىرىنى ماسلاشتۇرۇشتا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. بۇ سىستېمىنىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسمى بولغان يۇلۇن نېرۋىسى يۇلۇن بىلەن بەدەننىڭ ھەر قايسى قىسىملىرى ئوتتۇرىسىدا سىگنال يەتكۈزۈشكە مەسئۇل. ھەر بىر يۇلۇن نېرۋىسى ھەم ھەرىكەت، ھەم تۇيغۇ تالالىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئارىلاشما نېرۋا بولۇپ، ئۇلارنىڭ تۈزۈلۈشى ۋە تارقىلىشىنى چۈشىنىش نېرۋا سىستېمىسىنىڭ نورمال ۋە كېسەللىك ئەھۋالىدىكى فۇنكسىيەسىنى بىلىشتە ئىنتايىن مۇھىم.

يۇلۇن ئىنسانلارنىڭ مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسىنىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسمى بولۇپ، چوڭ مېڭە بىلەن بەدەننىڭ ھەرقايسى قىسىملىرى ئوتتۇرىسىدىكى ئۇچۇر ئالماشتۇرۇشنىڭ ئاساسلىق يولى ھېسابلىنىدۇ. ئۇ ئومۇرتقا ئۆستىكى ئىچىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇرتقا تەرىپىدىن قوغدىلىدۇ. يۇلۇننىڭ ئاساسلىق رولى چوڭ مېڭىدىن كەلگەن ھەرىكەت بۇيرۇقلىرىنى مۇسكۇللارغا يەتكۈزۈش ۋە بەدەننىڭ ھەرقايسى قىسىملىرىدىكى سېزىم ئۇچۇرلىرىنى (مەسىلەن، ئاغرىق، تېمپېراتۇرا، بېسىم قاتارلىقلار) چوڭ مېڭىگە يەتكۈزۈشتىن ئىبارەت.

نېرۋا سىستېمىسى ئىنسانلارنىڭ بەدىنىدىكى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە سىرلىق سىستېمىلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇنىڭ ئاساسىي ئىقتىدارلىق بىرلىكى نېرۋا ھۈجەيرىسى، يەنى نېۋروندۇر. نېۋرونلار ئۇچۇرلارنى قوبۇل قىلىش، بىر تەرەپ قىلىش ۋە يەتكۈزۈش ئارقىلىق بەدەننىڭ ھەر قايسى قىسىملىرىنىڭ ماس ھەرىكىتىنى ۋە مۇھىتقا بولغان ئىنكاسىنى كونترول قىلىدۇ. بۇ ھۈجەيرىلەرنىڭ ئىنچىكە قۇرۇلمىسىنى چۈشىنىش، نېرۋا سىستېمىسىنىڭ خىزمەت مېخانىزمىنى ۋە ئۇنىڭ بىلەن مۇناسىۋەتلىك كېسەللىكلەرنى چۈشىنىشنىڭ ئاچقۇچىدۇر.

ئىنسان بەدىنىدىكى نېرۋا سىستېمىسى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە سىرلىق بىر قۇرۇلما بولۇپ، ئۇ بەدەننىڭ بارلىق ھەرىكەتلىرىنى، سېزىملىرىنى ۋە تەپەككۇر پائالىيەتلىرىنى كونترول قىلىدىغان «باش قوماندانلىق شتابى» ھېسابلىنىدۇ. ئۇ مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسى (مېڭە ۋە ئومۇرتقا يىلىمى) ۋە ئەتراپ نېرۋا سىستېمىسىدىن (بەدەنگە تارقالغان بارلىق نېرۋىلار) تەركىب تاپقان بولۇپ، بۇ ئىككى قىسىم ئۆزئارا ماسلىشىپ، تاشقى دۇنيادىن كەلگەن ئۇچۇرلارنى قوبۇل قىلىش، بىر تەرەپ قىلىش ۋە مۇناسىپ ئىنكاس قايتۇرۇش قاتارلىق ھاياتلىق پائالىيەتلىرىنى تاماملايدۇ. بۇ سىستېما بىزنىڭ ئۆگىنىش، ئەستە ساقلاش، ھېسسىيات ئىپادىلەش، شۇنداقلا نەپەس ئېلىش، يۈرەك سوقۇشى قاتارلىق ئاپتوماتىك فۇنكسىيەلەرنى ئىشقا ئاشۇرۇشنىڭ ئاساسى.

تال ئىنسانلارنىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسى ۋە قان ئايلىنىش سىستېمىسىدىكى ھالقىلىق ئەزا بولۇپ، قورساق بوشلۇقىنىڭ سول يۇقىرى قىسمىغا جايلاشقان. ئۇ قىزىل قان ھۈجەيرىلىرىنى سۈزۈش، ساقلاش ۋە يوقىتىش، شۇنداقلا ئىممۇنىتېت ئىنكاسىنى قوزغاشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ. تالنىڭ نورمال فۇنكىسىيەسى بەدەننىڭ ساغلاملىقىنى قوغداشتا ئىنتايىن مۇھىم.

ئاياللارنىڭ كۆپىيىش سىستېمىسى مۇرەككەپ ۋە نازۇك بىر تۈزۈلۈش بولۇپ، ئۇنىڭ ساغلاملىقى ئاياللارنىڭ ئومۇمىي سالامەتلىكى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم. بۇ سىستېمىنىڭ مۇھىم بىر قىسمى لىمفا سىستېمىسى بولۇپ، ئۇ لىمفا نەيچىلىرى ۋە لىمفا تۈگۈنلىرىدىن تەركىب تاپىدۇ. بۇ سىستېما بەدەندىكى ئارتۇق سۇيۇقلۇقنى يۆتكەش، ئىممۇنىتېتنى قوغداش ۋە كېسەللىك پەيدا قىلغۇچى مىكروبلارغا قارشى تۇرۇشتا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ.