نۇرمەمەت دوختۇر

سۇ — ھاياتلىقنىڭ مەنبەسى بولۇپلا قالماي، بەدەن ساغلاملىقىمىزنى بەلگىلەيدىغان ئەڭ مۇھىم ئامىللارنىڭ بىرى. بىز كۈندە ئىچىۋاتقان سۇنىڭ سۈپىتى، بۆرەك ساغلاملىقىمىزدىن تارتىپ تېرىمىزنىڭ رەڭگىگىچە تەسىر كۆرسىتىدۇ. لېكىن، ئۆيدىكى تۇرۇبا سۈيى، ئۇنى قاينىتىپ ئىچىش، بازاردىكى مىنېرال سۇلار ياكى ئۆيگە ئورنىتىۋالغان سۇ ساپلاشتۇرۇش ماشىنىسى (su arıtma cihazi / water purifying equipment) دىن چىققان سۇلارنىڭ قايسىسىنىڭ ئەڭ ياخشى ئىكەنلىكى ھەققىدە كىشىلەر ئارىسىدا نۇرغۇن تالاش-تارتىشلار بار.

ساغلام تۇرمۇش ئۇسۇلىنى قوغلىشىۋاتقان نۇرغۇن كىشىلەر ئۈچۈن «قايسى ۋاقىتتا چېنىقىش كېرەك؟» دېگەن سوئال ھەمىشە قىزىق نۇقتا بولۇپ كەلمەكتە. بەزىلەر تاڭ سەھەردە يۈگۈرۈشنى ياقتۇرسا، يەنە بەزىلەر بىر كۈنلۈك خىزمەت بېسىمىدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن كەچتە چېنىقىشنى تاللايدۇ. ئەمەلىيەتتە، چېنىقىشنىڭ ئەڭ ياخشى ۋاقتى سىزنىڭ بەدەن سائىتىڭىز (بىئولوگىيەلىك سائەت)، نىشانىڭىز ۋە شەخسىي تۇرمۇش ئادىتىڭىزگە باغلىق بولىدۇ. 

نۇرغۇن كىشىلەر ئورۇقلاش ئۈچۈن تەر تۆكۈپ چېنىقىدۇ ۋە قاتتىق پەرھىز تۇتىدۇ، ئەمما نەتىجىسى كۆڭۈلدىكىدەك بولمايدۇ. ئەگەر سىزمۇ «مەن ئاز يەۋاتىمەن، لېكىن نېمىشقا ئورۇقلىيالمايمەن؟» دەپ ئويلاۋاتقان بولسىڭىز، بەلكىم ئاچقۇچلۇق مەسىلە سىزنىڭ نېمە يېگەنلىكىڭىزدە ئەمەس، بەلكى قانچىلىك ئۇخلىغانلىقىڭىزدا بولۇشى مۇمكىن. يېقىنقى ئىلمىي تەتقىقاتلار شۇنى ئىسپاتلىدىكى، ئۇيقۇ ئارامنىڭ يېتەرلىك بولماسلىقى ، سىزنىڭ ئورۇقلاش ئۈچۈن قىلغان بارلىق تىرىشچانلىقىڭىزنى يوققا چىقىرىۋېتىدۇ.

كۈندىلىك تۇرمۇشىمىزدا تىز ئاغرىقى نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ، بولۇپمۇ ئوتتۇرا ياش ۋە ياشانغانلارنىڭ ئەڭ چوڭ باش ئاغرىقىنىڭ بىرى. نۇرغۇن كىشىلەر تىز ئاغرىقىنى پەسەيتىش ئۈچۈن دورا يەيدۇ ياكى تۈرلۈك داۋالاش ئۇسۇللىرىنى قوللىنىدۇ. ئەمما، ئەڭ ئاددىي ۋە ئەڭ ئۈنۈملۈك ئۇسۇل بەلكىم «ئورۇقلاش» بولۇشى مۇمكىن. يېڭى تەتقىقاتلارغا ئاساسلانغاندا، ئاز بولسىمۇ ئورۇقلىغاندا تىز بوغۇملىرىغا چۈشىدىغان بېسىمنى ھەسسىلەپ ئازايتىپ سوزۇلما خاراكتېرلىك تىز ئاغرىقىغا سەللىمازا پايدا قىلىدىكەن.

نۇرغۇن ئاتا-ئانىلار بالىلىرىغا كىتاب ئوقۇپ بېرىشنىڭ ياخشى ئادەت ئىكەنلىكىنى بىلىدۇ، لېكىن بۇ جەرياندا مېڭىدە يۈز بېرىدىغان ھەيران قالارلىق بىيولوگىيەلىك ئۆزگىرىشلەردىن خەۋەرسىز بولۇشى مۇمكىن. يېقىنقى زامان نېرۋا ئىلمى تەتقىقاتلىرى شۇنى ئىسپاتلىدىكى، بىر ئانا بالىسىغا كىتاب ئوقۇپ بەرگەندە، ئۇلارنىڭ مېڭە دولقۇنلىرى مىللىي سېكۇنت (سېكۇنتنىڭ مىڭدىن بىرى) پەرقى بىلەن ئۆزئارا ماسلىشىدۇ. بۇ پەقەت بىر تەرەپ سۆزلەپ يەنە بىر تەرەپ ئاڭلايدىغان ئاددىي جەريان بولماستىن، بەلكى «نېرۋا ماسلىشىشچانلىقى» (Neural Synchrony) دەپ ئاتىلىدىغان چوڭقۇر روھىي ۋە فىزىئولوگىيەلىك باغلىنىشتۇر.

كۈندىلىك تۇرمۇشىمىزدا تاتلىق يېمەكلىكلەر ۋە تەركىبىدە شېكەر مول بولغان ئىچىملىكلەر داستىخېنىمىزنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمىغا ئايلىنىپ قالدى. نۇرغۇن كىشىلەر شېكەرنىڭ پەقەت «سەمىرىپ كېتىش» كىلا سەۋەب بولىدىغانلىقىنى ئويلايدۇ، ئەمما يېقىنقى مەزگىللەردىكى تىببىي تەتقىقاتلار شېكەرنىڭ ئىنسان بەدىنىگە، بولۇپمۇ مېڭە ئىقتىدارىغا بولغان زىيىنىنىڭ بىز ئويلىغاندىنمۇ ئېغىر ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىدى. ھەددىدىن زىيادە شېكەر ئىستېمال قىلىش پەقەت جىسمانىي ساغلاملىققىلا ئەمەس، بەلكى ئەقلىي ئىقتىدارغىمۇ زور تەھدىت ئېلىپ كەلمەكتە.

ئىنسان بەدىنىنىڭ ھەرىكەت ئىقتىدارىدا پۇت ۋە پاقالچاق قىسمىنىڭ رولى ئىنتايىن چوڭ بولۇپ، بولۇپمۇ پاقالچاقنىڭ ئالدى تەرىپىدىن پۇت دۈمبىسىگە سوزۇلغان مۇسكۇل، قان تومۇر ۋە نېرۋا سىستېمىسى مېڭىش، يۈگۈرۈش ۋە تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاشتا ھەل قىلغۇچ ئەھمىيەتكە ئىگە. پۇت دۈمبىسى (Dorsum of foot) رايونى نۇرغۇنلىغان نازۇك قان تومۇر تورلىرى ۋە سەزگۈر نېرۋىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، كىلىنىكىلىق تەكشۈرۈشلەردە قان ئايلىنىش ئەھۋالىنى باھالاشتىكى مۇھىم كۆزنەك ھېسابلىنىدۇ.

ئىنسان بەدىنىنىڭ ھەرىكەت سىستېمىسىدا پاقالچاق ۋە پۇت قىسمى ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە نازۇك قۇرۇلمىغا ئىگە. بولۇپمۇ پاقالچاقنىڭ ئالدى ۋە سىرت تەرەپ قىسمىدىكى مۇسكۇللار پۇتنىڭ يەرگە تېگىشى، كۆتۈرۈلۈشى (Dorsiflexion) ۋە تەڭپۇڭلۇقنى ساقلىشىدا ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. بۇ رايوندىكى نېرۋا ۋە قان تومۇر تورلىرى، پۇت بارماقلىرىنىڭ جانلىق ھەرىكىتىنى ۋە پۇت دۈمبىسىنىڭ سەزگۈسىنى تەمىنلەيدىغان بولۇپ، كىلىنىكىلىق تەكشۈرۈشلەردە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.

ئىنسان بەدىنىنىڭ ھەرىكەت سىستېمىسىدا ساغرا ۋە يوتا ئارقا تەرەپ قىسمى ئىنتايىن مۇھىم ئورۇننى ئىگىلەيدۇ. بۇ رايوندىكى مۇسكۇللار، قان تومۇرلار ۋە نېرۋىلار بەدەننىڭ تىك تۇرۇشى، مېڭىشى، يۈگۈرۈشى ۋە ئېغىرلىق كۆتۈرۈشىدە ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. بولۇپمۇ ساغرا قىسمىدىكى چوڭ مۇسكۇللار ۋە يوتا ئارقا تەرەپتىكى «ھامسترىڭ» (Hamstring) دەپ ئاتىلىدىغان مۇسكۇل توپى، شۇنداقلا بۇ يەردىن ئۆتىدىغان ئولتۇرغۇچ نېرۋىسى (Sciatic nerve) كىلىنىكىلىق ئاناتومىيەدە ئەڭ كۆپ دىققەت قىلىنىدىغان نۇقتىلاردۇر.

ئىنسان بەدىنىنىڭ ئارقا تەرەپ ھەرىكەت سىستېمىسىدا ساغرا (Gluteal region) ۋە يوتا (Thigh) قىسمى ئىنتايىن مۇھىم ئورۇننى ئىگىلەيدۇ. بۇ رايون بەدەننىڭ ئېغىرلىقىنى كۆتۈرۈش، مېڭىش، يۈگۈرۈش ۋە ئۆرە تۇرۇش قاتارلىق ھەرىكەتلەرنىڭ ئاساسىي كۈچ مەنبەسى ھېسابلىنىدۇ. بولۇپمۇ ساغرا قىسمىدىكى چوڭ مۇسكۇللار ۋە يوتا ئارقا تەرىپىدىكى ھامسترىڭ (Hamstring) مۇسكۇل گۇرۇپپىلىرى كىلىنىكىلىق تەكشۈرۈش ۋە تەنتەربىيە تېببىي ئىلمىدە دائىم تىلغا ئېلىنىدىغان نۇقتىلاردۇر.