نۇرمەمەت دوختۇر

بىزنىڭ قولىمىزنى كۆتۈرۈپ قەلەم تۇتۇشىمىز، پۇتىمىزنى ھەرىكەتلەندۈرۈپ مېڭىشىمىز، تىلىمىزنى جنبىشقا كەلتۈرۈپ سۆزلىشىمىز... بۇلارنىڭ ھەممىسى ئىرادىلىك ھەرىكەتلەر بولۇپ، چوڭ مېڭە پوستلاق قەۋىتىنىڭ ئىنچىكە ۋە مۇرەككەپ قوماندانلىقى ئاستىدا ئەمەلگە ئاشىدۇ. چوڭ مېڭىدە شەكىللەنگەن ھەرىكەت بۇيرۇقى مۇسكۇللارغا يېتىپ بېرىپ، كونكرېت ھەرىكەتنى پەيدا قىلىشتىن ئىلگىرى، ئۇ چوقۇم نېرۋا سىستېمىسىدىكى ئالاھىدە بىر «تېز سۈرئەتلىك تاشيول» ئارقىلىق تۆۋەنگە يەتكۈزۈلۈشى كېرەك. بۇ ھاياتىي مۇھىم نېرۋا يولى دەل پىرامىدا تۇتامى (Pyramidal tract) ياكى كورتېكىس-يۇلۇن تۇتامى (Corticospinal tract) دەپ ئاتىلىدۇ.

يۈز نېرۋىسى (7-جۈپ باش سۆڭەك نېرۋىسى) بىزنىڭ ھېسسىياتىمىزنى ئىپادىلەيدىغان، كۈلۈش، يىغلاش، ھەيران قېلىش قاتارلىق مىڭلىغان يۈز ئىپادىلىرىنى كونترول قىلىدىغان ھالقىلىق نېرۋىدۇر. ئۇنىڭ ۋەزىپىسى پەقەت يۈز مۇسكۇللىرىنى ھەرىكەتلەندۈرۈش بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ، بەلكى تىلنىڭ ئالدىنقى قىسمىدىكى تەم سەزگۈسى، شۆلگەي ۋە كۆز يېشى بەزلىرىنىڭ ئاجرىلىپ چىقىشى قاتارلىق مۇھىم فىزىئولوگىيىلىك پائالىيەتلەرگىمۇ مەسئۇل. بۇ كۆپ ئىقتىدارلىق نېرۋىنىڭ باشقۇرۇش مەركىزى باش مېڭە غولىدىكى كۆۋرۈك مېڭىگە جايلاشقان.

ئىنسان بەدىنىنىڭ تەڭپۇڭلۇقنى ساقلىشى، بوشلۇقتىكى ئورنىنى ھېس قىلىشى ۋە باش ھەرىكەت قىلغاندا كۆرۈش لىنىيەسىنىڭ مۇقىملىقىنى ساقلىشى ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە ئىنچىكە بىر نېرۋا تەڭشەش جەريانىغا تايىنىدۇ. بۇ جەرياننىڭ يادروسى دەل دەلىز سىستېمىسى (Vestibular system) دۇر. ئىچكى قۇلاقنىڭ چوڭقۇر قىسمىغا جايلاشقان دەلىز ئەزاسى باش ھەرىكىتى ۋە يەرشارى تارتىش كۈچى ھەققىدىكى ئۇچۇرلارنى قوبۇل قىلىپ، ئۇنى نېرۋا سىگنالىغا ئايلاندۇرۇپ، دەلىز نېرۋىسى ئارقىلىق باش مېڭە غولىغا يەتكۈزىدۇ.

چوڭ مېڭە ئىنسان بەدىنىنىڭ ئەڭ مۇرەككەپ ۋە سىرلىق ئەزاسى بولۇپ، ئۇ تاشقى دۇنيادىن ۋە بەدەننىڭ ئۆزىدىن كەلگەن غايەت زور ئۇچۇرلارنى بىر تەرەپ قىلىش ئارقىلىق بىزنىڭ سېزىمىمىزنى، ھەرىكىتىمىزنى ۋە ئوي-پىكىرىمىزنى كونترول قىلىدۇ. بۇ ئۇچۇرلار مېڭىگە نېرۋا سىستېمىسىدىكى ئالاھىدە «تېز سۈرئەتلىك تاشيول» لار ئارقىلىק يەتكۈزۈلىدۇ، بۇ يوللار «نېرۋا تالاسى تۇتاملىرى» دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ يوللار ئىچىدە، سېزىم ئۇچۇرلىرىنى يەتكۈزىدىغان ئۆرلەيدىغان يوللار ئالاھىدە مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ.

ئوتتۇرا مېڭە (Midbrain ياكى Mesencephalon) باش مېڭە غولىنىڭ ئەڭ يۇقىرى قىسمى بولۇپ، چوڭ مېڭە بىلەن ئارقا مېڭىنى (كۆۋرۈك مېڭە، كىچىك مېڭە ۋە ئۇزۇنچاق مېڭە) تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدىغان ھالقىلىق قۇرۇلما ھېسابلىنىدۇ. ئۇ گەرچە باش مېڭە غولىنىڭ ئەڭ قىسقا قىسمى بولسىمۇ، لېكىن كۆرۈش، ئاڭلاش، ھەرىكەتنى كونترول قىلىش، ئاڭ سەۋىيەسىنى ساقلاش، ئۇيقۇ-ئويغىنىش دەۋرىيلىكى ۋە بەدەن تېمپېراتۇرىسىنى تەڭشەش قاتارلىق نۇرغۇنلىغان ئىنتايىن مۇھىم فىزىئولوگىيىلىك ئىقتىدارلارنى ئۆتەيدۇ.

كۆۋرۈك مېڭە باش مېڭە غولىنىڭ ئوتتۇرا قىسمىغا جايلاشقان بولۇپ، يۇقىرىدىن ئوتتۇرا مېڭە بىلەن، تۆۋەندىن ئۇزۇنچاق مېڭە بىلەن تۇتىشىدۇ، ئارقا تەرىپى بولسا كىچىك مېڭە بىلەن چېگرىلىنىدۇ. ئۇ چوڭ مېڭە پوستلاق قەۋىتى بىلەن كىچىك مېڭە ئوتتۇرىسىدىكى ئۇچۇر يەتكۈزۈشتە مۇھىم كۆۋرۈكلۈك رول ئوينايدۇ، شۇڭا «كۆۋرۈك مېڭە» دەپ ئاتالغان. كۆۋرۈك مېڭە نەپەس ئېلىش، ئۇيقۇ، سېزىم ئانالىزى ۋە ھەرىكەتنى كونترول قىلىش قاتارلىق نۇرغۇنلىغان ھاياتىي مۇھىم فىزىئولوگىيىلىك پائالىيەتلەرگە قاتنىشىدۇ.

ئۇزۇنچاق مېڭە باش مېڭە غولىنىڭ ئەڭ تۆۋەنكى قىسمى بولۇپ، ھاياتلىقنى ساقلاشتىكى ھالقىلىق رولى بىلەن ئىنتايىن مۇھىم ئەزالارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. ئۇ يۇقىرىدىن كۆۋرۈكچە مېڭە بىلەن، تۆۋەندىن ئومۇرتقا يىلىك بىلەن تۇتىشىدۇ. ئۇزۇنچاق مېڭە نۇرغۇنلىغان مۇھىم نېرۋا يوللىرى ۋە نېرۋا يادرولىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، نەپەس ئېلىش، يۈرەك سوقۇشى، قان بېسىمى قاتارلىق ئاساسلىق فىزىئولوگىيىلىك ئىقتىدارلارنى تەڭشەيدۇ.

مېڭە غولى ئىنسانلارنىڭ ھاياتلىق پائالىيىتىنى قوغدايدىغان مۇھىم مەركەز بولۇپ، نۇرغۇنلىغان مۇرەككەپ نېرۋا قۇرۇلمىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇنىڭ ئىچىدە مېڭە نېرۋا يادرولىرى (Cranial Nerve Nuclei) ئالاھىدە مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. بۇ يادرولار 12 جۈپ مېڭە نېرۋىسىنىڭ كۆپ قىسمىنىڭ باشلىنىش ياكى ئاخىرلىشىش نۇقتىسى بولۇپ، يۈز، باش ۋە ئىچكى ئەزالارنىڭ سەزگۈ، ھەرىكەت ۋە پاراسىمپاتىك ئىقتىدارلىرىنى تەڭشەشتە ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. بۇ يادرولارنىڭ ئورنى، قۇرۇلمىسى ۋە فۇنكسىيەسىنى چۈشىنىش نېرۋا ئىلمى ۋە كلىنىكىلىق داۋالاشتا ئىنتايىن مۇھىم.

مېڭە غولى ئىنسان مېڭىسىنىڭ ئەڭ قەدىمكى ۋە ئەڭ ئاساسىي قۇرۇلمىلىرىدىن بىرى بولۇپ، چوڭ مېڭە، كىچىك مېڭە ۋە ئومۇرتقا ئارىلىقىنى تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدىغان ھاياتلىق مەركىزى ھېسابلىنىدۇ. ئۇ ئوتتۇرا مېڭە، كۆۋرۈك مېڭە ۋە سوزۇنچاق مېڭە قاتارلىق ئۈچ قىسىمدىن تەركىب تاپقان. مېڭە غولى گەرچە كىچىك بولسىمۇ، ئەمما ئۇ نەپەس ئېلىش، يۈرەك سوقۇشى، قان بېسىمى، ئاڭلىقلىق ۋە ئۇيقۇ قاتارلىق نۇرغۇن ھاياتلىققا مۇناسىۋەتلىك مۇھىم ئىقتىدارلارنى كونترول قىلىدۇ.

كۈز پەسلى مول ھوسۇل ۋە گۈزەل مەنزىرىلەر بىلەن كىشىلەرگە خۇشاللىق ئاتا قىلىدىغان بولسىمۇ، ئەمما ھاۋانىڭ تەدرىجىي سوۋۇشى، تېمپېراتۇرا پەرقىنىڭ چوڭىيىشى ۋە ھاۋانىڭ قۇرغاقلىشىشىغا ئەگىشىپ، بەزى كېسەللىكلەرنىڭ ئەۋج ئېلىش مەزگىلىمۇ يېتىپ كېلىدۇ. بۇ مەزگىلدە كىشىلەرنىڭ ئىممۇنىتېت كۈچى ئاجىزلاپ، كېسەللىكلەرگە ئاسان گىرىپتار بولىدۇ. شۇڭلاشقا، كۈز پەسلىدە ساغلاملىققا ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلۈش ۋە كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن تەييارلىق قىلىش ئىنتايىن مۇھىم.