نۇرمەمەت دوختۇر

نەپەس سىستېمىسى ئىنسانلار ھاياتىنى ساقلاشتىكى ھالقىلىق ئەزا بولۇپ، ئۇنىڭ ئىچىدىكى كاناي، شاخچە كاناي ۋە ئۆپكە لىمفا سىستېمىسى ئوكسىگېن يەتكۈزۈش ۋە كاربون تۆت ئوكسىدنى چىقىرىپ تاشلاشتىن سىرت، بەدەننىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسىدىمۇ ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. كاناي ھاۋانىڭ ئۆپكىگە كىرىپ-چىقىشىدىكى ئاساسلىق يول بولسا، شاخچە كانايلار بۇ ھاۋانى ئۆپكىنىڭ ھەرقايسى بۆلەكلىرىگە تارقىتىدۇ. بۇ جەرياندا ئۆپكە لىمفا سىستېمىسى، يەنى لىمفا نەيچىلىرى ۋە لىمفا تۈگۈنلىرى، ئۆپكىنى تاشقى مۇھىتتىن كەلگەن كېسەللىك پەيدا قىلغۇچى مىكروبلاردىن ۋە زىيانلىق ماددىلاردىن قوغدايدىغان بىرىنچى مۇداپىئە لىنىيەسى ھېسابلىنىدۇ.

ئىنسان بەدىنىدىكى قان ئايلىنىش سىستېمىسى كۆپىنچە كىشىلەرگە تونۇشلۇق بولسىمۇ، ئۇنىڭ بىلەن پاراللېل ھالدا مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدىغان، ئوخشاشلا ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە يەنە بىر مۇرەككەپ تور بار، ئۇ بولسىمۇ لىمفا سىستېمىسىدۇر. لىمفا سىستېمىسى قان ئايلىنىش سىستېمىسىنىڭ مۇھىم بىر تولۇقلىمىسى ۋە ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ يادرولۇق تەركىبىي قىسمى بولۇپ، ئۇ لىمفا سۇيۇقلۇقى، لىمفا تومۇرلىرى، لىمفا تۈگۈنلىرى ۋە باشقا لىمفا ئەزالىرى (تال، بادامسېمان بەز قاتارلىقلار) دىن تەشكىل تاپىدۇ. ئۇنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى توقۇلمىلار ئارىسىدىكى ئارتۇق سۇيۇقلۇقنى قايتا يىغىپ قان ئايلىنىشقا قايتۇرۇش، ئۈچەيدىن سۈمۈرۈلگەن ماي مولېكۇلالىرىنى توشۇش ۋە بەدەننى يۇقۇملىنىش، راك ھۈجەيرىلىرىگە ئوخشاش تاشقى ۋە ئىچكى تەھدىتلەردىن قوغداشتىن ئىبارەت.

ھاياتلىق ئانىنىڭ قورسىقىدا باشلانغاندا، تۆرەلمىنىڭ تەرەققىياتى ۋە ئۆسۈپ يېتىلىشى ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان ئوكسىگېن ۋە ئوزۇقلۇق ماددىلارنى تەمىنلەيدىغان بىر يۈرۈش ئۆزگىچە ۋە مۇرەككەپ فىزىئولوگىيىلىك مېخانىزملار ئىشقا كىرىشىدۇ. بۇلارنىڭ ئىچىدە ئەڭ ھالقىلىقى تۆرەلمىنىڭ قان ئايلىنىش سىستېمىسىدۇر. تۆرەلمە قان ئايلىنىشى تۇغۇلغاندىن كېيىنكى قان ئايلىنىشتىن تۈپتىن پەرقلىنىدىغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى شۇكى، تۆرەلمە نەپەسلىنىش ئۈچۈن ئۆپكىسىنى ئىشلەتمەيدۇ، بەلكى بارلىق ماددا ئالماشتۇرۇشنى ئانىغا بالا ھەمراھى (پلاسېنتا) ئارقىلىق تۇتاشقان كىندىك بېغى ئارقىلىق تاماملايدۇ.

بەدەننىڭ ئارقا تېمى پەقەت ئومۇرتقا تۈۋرۈكى ۋە دۈمبە مۇسكۇللىرىدىن تەركىب تاپقان تىرەك قۇرۇلمىسى بولۇپلا قالماي، بەلكى كۆكرەك ۋە قورساق بوشلۇقىدىكى ئەزالارنى قوغدايدىغان، شۇنداقلا پۈتۈن بەدەننىڭ قان ئايلىنىش ۋە لىمفا سىستېمىسىدىكى ھاياتىي مۇھىم يوللارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان مۇرەككەپ ئاناتومىيىلىك رايوندۇر. بۇ رايوندا ئومۇرتقا تۈۋرۈكىنىڭ ئىككى تەرىپىدە، چوڭقۇر قەۋەتتە، بەدەننىڭ تۆۋەنكى قىسمى ۋە ئىچكى ئەزالىرىدىن كەلگەن قان ۋە لىمفا سۇيۇقلۇقىنى يىغىپ، يۈرەككە قايتۇرىدىغان ئىنتايىن مۇھىم قان تومۇرلار ۋە لىمفا يوللىرى جايلاشقان. بۇ قۇرۇلمىلارنىڭ ئورنى ۋە فۇنكسىيەسىنى چۈشىنىش نۇرغۇن كېسەللىكلەرنىڭ دىئاگنوزى ۋە داۋالاش پىلانىنى تۈزۈشتە ئاچقۇچلۇق ئەھمىيەتكە ئىگە.

ئىنسان بەدىنىدىكى قان ئايلىنىش سىستېمىسى ھاياتلىقنى ساقلاشتىكى تۈپ ئاساس بولۇپ، ئۇ ئارتېرىيە، ۋېنا ۋە كاپىللار قان تومۇرلىرىدىن تەركىب تاپقان مۇرەككەپ تورنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ۋېنا سىستېمىسىنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى توقۇلما ۋە ئەزالاردىكى مېتابولىزم مەھسۇلاتلىرى ۋە كاربون تۆت ئوكسىدنى ئېلىپ يۈرگەن قاننى يۈرەككە قايتۇرۇش بولسىمۇ، ئەمما بۇ سىستېما ئىچىدە ئۆزگىچە بىر قۇرۇلما بار، ئۇ بولسىمۇ قاپقا ۋېنا سىستېمىسىدۇر. باشقا ۋېنالار قاننى بىۋاسىتە يۈرەككە ئېلىپ بارىدىغان بولسا، قاپقا ۋېنا سىستېمىسى ھەزىم قىلىش يولى (ئاشقازان، ئۈچەيلەر)، تال ۋە ئاشقازان ئاستى بېزىدىن كەلگەن قاننى يىغىپ، ئۇنى ئاۋۋال جىگەرگە يەتكۈزۈپ بېرىدۇ.

ئىنسان بەدىنىنىڭ ۋېنا سىستېمىسى ئىككى چوڭ، ئاساسەن مۇستەقىل سىستېمىدىن تەركىب تاپقان: بىرى، بەدەننىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئوكسىگېنسىز قاننى بىۋاسىتە يۈرەككە قايتۇرىدىغان تەن ۋېنا سىستېمىسى (كاۋاك ۋېنا سىستېمىسى)؛ يەنە بىرى، ھەزىم قىلىش ئەزالىرى (ئاشقازان، ئۈچەي)، تال ۋە ئاشقازان ئاستى بېزىدىن كەلگەن ئوزۇقلۇققا باي قاننى ئاۋۋال جىگەرگە يەتكۈزۈپ بېرىدىغان قاپقا ۋېنا سىستېمىسىدۇر. نورمال ئەھۋالدا، بۇ ئىككى سىستېما جىگەر ئارقىلىق ۋاسىتىلىق ھالدا تۇتىشىدۇ. ئەمما، بۇ ئىككى سىستېما ئارىسىدا يەنە بىر قانچە يوشۇرۇن، ئىنچىكە تۇتاشما يوللارمۇ مەۋجۇت بولۇپ، بۇلار «قاپقا-كاۋاك ۋېنا تۇتاشمىسى» (Portocaval anastomosis) دەپ ئاتىلىدۇ.

ئىنسان بەدىنىدىكى قان ئايلىنىش سىستېمىسى مۇرەككەپ ھەم نازۇك بىر تور بولۇپ، ئۇنىڭ ئىچىدە ۋېنا سىستېمىسى ئوكسىگېنسىز قاننى ۋە مېتابولىزم قالدۇقلىرىنى بەدەننىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىن يۈرەككە قايتۇرۇشتەك ھاياتىي ۋەزىپىنى ئۆتەيدۇ. گەرچە كۆپىنچە كىشىلەر چوڭ ئارتېرىيە ۋە ۋېنالارغا كۆپرەك دىققەت قىلسىمۇ، ئەمما بەدەندە ئالاھىدە فۇنكسىيەگە ئىگە نۇرغۇن كىچىك ھەم يەرلىك ۋېنا تورلىرى مەۋجۇت. بۇلارنىڭ ئىچىدە باش سۆڭەكنىڭ ئىچكى قىسمىغا جايلاشقان تاختا توساق ۋېنالىرى ۋە ئومۇرتقا تۈۋرۈكىنى ئوراپ تۇرىدىغان ئومۇرتقا ۋېنا چىگىشلىرى ئۆزگىچە ئاناتومىيىلىك قۇرۇلمىسى ۋە مۇھىم كلىنىكىلىق ئەھمىيىتى بىلەن كۆزگە كۆرۈنىدۇ.

يۈرەك ئىنسان بەدىنىدىكى ئەڭ مۇھىم ئەزالارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ قان ئايلىنىش سىستېمىسىنىڭ مەركىزى. بۇ نازۇك ھەم كۈچلۈك ماتورنى قوغدايدىغان ۋە ئۇنىڭ نورمال خىزمىتىنى كاپالەتلەندۈرىدىغان بىر قۇرۇلما بار، ئۇ بولسىمۇ يۈرەك قېپىدۇر. يۈرەك قېپى يۈرەكنى ئوراپ تۇرىدىغان قوش قەۋەتلىك خالتا شەكىللىك پەردە بولۇپ، ئۇ يۈرەكنى تاشقى مۇھىتنىڭ زەخىملىرىدىن ۋە يۇقۇملىنىشتىن ساقلاپلا قالماي، يەنە يۈرەكنىڭ كۆكرەك بوشلۇقىدىكى ئورنىنى مۇقىملاشتۇرۇش ۋە ئۇنىڭ ھەددىدىن زىيادە كېڭىيىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتەك مۇھىم روللارنى ئوينايدۇ.

يۈرەك ئىنسانلار ھاياتلىقىنىڭ مەركىزى بولۇپ، ئۇنىڭ نورمال سوقۇشى ھاياتلىق پائالىيىتىنىڭ ئاساسى كاپالىتى. يۈرەكنىڭ مۇرەككەپ قۇرۇلمىلىرى ئىچىدە، يۈرەك قېرىنچە تۈۋى ئىنتايىن مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. گەرچە بۇ ئاتالغۇ كۆپچىلىككە ناتونۇش تۇيۇلسىمۇ، ئەمما ئۇ يۈرەك كىلاپانلىرىنىڭ نورمال ئىشلىشىنى ۋە قان ئايلىنىشنىڭ بىر يۆنىلىشلىك ئېقىشىنى ساقلاشتىكى ھالقىلىق قۇرۇلما ھېسابلىنىدۇ. رەسىمدە كۆرسىتىلگىنى ئاياللارنىڭ ئىچكى كۆپىيىش ئەزالىرى ئەمەس، بەلكى يۈرەكنىڭ ئاستىنقى قىسمى، يەنى يۈرەك قېرىنچىسىنىڭ تۈۋىدىكى كىلاپانلار ۋە مۇناسىۋەتلىك توقۇلمىلارنىڭ ئاناتومىيىلىك كۆرۈنۈشىدۇر.

يۈرەك قېرىنچە ئىچكى بوشلۇقى (Ventricular Cavity) ۋە قېرىنچە ئارىلىق پاسىلى (Interventricular Septum) يۈرەكنىڭ تۆۋەنكى ئىككى كامېرىسى بولغان سول ۋە ئوڭ قېرىنچىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ۋە ئۇلارنى ئايرىپ تۇرىدۇ. بۇ قۇرۇلما يۈرەكنىڭ قان پومپا قىلىش ئىقتىدارىنىڭ يادروسى ھېسابلىنىدۇ. ئوڭ قېرىنچە ئوكسىگېنسىز قاننى ئۆپكىگە ھەيدىسە، سول قېرىنچە ئوكسىگېنغا تويۇنغان قاننى پۈتۈن بەدەنگە يەتكۈزۈپ بېرىدۇ. قېرىنچە ئارىلىق پاسىلى بولسا بۇ ئىككى قېرىنچىنى ئۈنۈملۈك ئايرىپ، ئوكسىگېنلىق ۋە ئوكسىگېنسىز قاننىڭ ئارىلاشماسلىقىغا كاپالەتلىك قىلىدىغان مۇسكۇللۇق تۇساق.