نۇرمەمەت دوختۇر

كۆز ئىنسان بەدىنىدىكى مېتابولىزمى ئەڭ كۈچلۈك ئەزالارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇنىڭ نورمال كۆرۈش فۇنكسىيەسىنى ساقلاش ئۈچۈن ئۈزلۈكسىز ۋە مول ئوكسىگېن ھەم ئوزۇقلۇققا ئېھتىياجى بار. بۇ ئېھتىياجنى كۆز ئالمىسى ئىچى ۋە سىرتىغا تارالغان ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە نازۇك قان تومۇر تورى قامدايدۇ. بۇ قان تومۇر سىستېمىسى ئوكسىگېن ۋە ئوزۇقلۇققا باي ئارتېرىيە قېنىنى كۆزنىڭ ھەر بىر قىسمىغا يەتكۈزۈپ بېرىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، مېتابولىزم قالدۇقلىرى ۋە كاربون تۆت ئوكسىدقا تولغان ۋېنا قېنىنى قايتۇرۇپ ئېلىپ كېتىشكە مەسئۇل.

كۆز ئالمىسىنىڭ ھەرىكىتى ئىنسانلارنىڭ كۆرۈش سىستېمىسىدىكى ئەڭ نازۇك ۋە ئەڭ ماسلاشقان ھەرىكەتلەرنىڭ بىرى. بىز ئەتراپىمىزدىكى دۇنيانى كۆزىتىۋاتقاندا، كۆزىمىز ئۈزلۈكسىز ھالدا تېز ۋە توغرا ھەرىكەت قىلىپ، نىشاندىكى جىسىمنى كۆرۈش تور پەردىمىزنىڭ مەركىزىگە توغرىلايدۇ. بۇ مۇرەككەپ ھەرىكەتلەرنى كۆز ئالمىسىغا چاپلىشىپ تۇرىدىغان بىر گۇرۇپپا ئالاھىدە مۇسكۇللار، يەنى كۆز ئالمىسى سىرتىدىكى مۇسكۇللار (Extraocular Muscles) كونترول قىلىدۇ. بۇ مۇسكۇللار خۇددى بىر ماھىر قورچاقچىنىڭ قولىدىكى يىپلارغا ئوخشاش، كۆز ئالمىسىنى ھەر تەرەپكە ئەركىن ھەرىكەتكە كەلتۈرىدۇ.

كۆز ئىنسانلارنىڭ ئەڭ مۇھىم سېزىم ئەزالىرىنىڭ بىرى بولۇپ، «قەلبنىڭ دېرىزىسى» دەپ تەرىپلىنىدۇ. ئۇ بىزگە رەڭگارەڭ دۇنيانى كۆرۈش ئىمكانىيىتىنى بېرىپلا قالماي، يەنە ئۇچۇرلارنى قوبۇل قىلىش ۋە مۇھىت بىلەن ئالاقە قىلىشتىكى ئاساسلىق يولىمىزدۇر. كۆزنىڭ تۈزۈلۈشى ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە نازۇك بولۇپ، ئۇنىڭ ھەر بىر قىسمى ئۆز-ئارا ماسلىشىپ، كۆرۈش فۇنكسىيەسىنىڭ مۇكەممەل بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ. كۆزنىڭ سىرتقى قۇرۇلمىسىنى چۈشىنىش، كۆز ساغلاملىقىنى قوغداش ۋە كۆز كېسەللىكلىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىكى تۇنجى قەدەمدۇر.

كۆز ياش ئەزالىرى كۆزىمىزنىڭ ساغلاملىقى ۋە نورمال فۇنكسىيەسىنى قوغدايدىغان ئىنتايىن مۇھىم ۋە مۇرەككەپ بىر سىستېما. ئۇ پەقەت ھېسسىياتىمىزنى ئىپادىلەيدىغان كۆز ياشلىرىنى ئىشلەپچىقىرىپلا قالماي، بەلكى كۆز يۈزىنى سىلىقلاش، نەملەشتۈرۈش، تازىلاش ۋە تاشقى مۇھىتتىكى كېرەكسىز ماددىلار ۋە مىكروبلاردىن مۇداپىئە قىلىشتەك كەم بولسا بولمايدىغان روللارنى ئوينايدۇ. بۇ سىستېما كۆز يېشىنى ئىشلەپچىقىرىدىغان ياش بەزلىرى، كۆز يېشىنى كۆز يۈزىگە تارقىتىدىغان قاپاقلار ۋە ئارتۇق كۆز يېشىنى بۇرۇن بوشلۇقىغا ئېقىتىپ چىقىرىدىغان ياش يوللىرىدىن تەركىب تاپقان. بۇ ماقالىدە، بىز ئوڭ تەرەپتىكى كۆز ياش ئەزالىرىنىڭ ئاناتومىيەلىك تۈزۈلۈشىنى تەپسىلىي تونۇشتۇرىمىز.

ئىنساننىڭ كۆزى ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى قۇرۇلمىلار ئىنتايىن نازۇك ۋە مۇرەككەپ بولۇپ، كۆرۈش فۇنكسىيەسىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش بىلەن بىرگە، كۆز ئالمىسىنى تاشقى مۇھىتنىڭ زەخىملىرىدىن قوغداش رولىنى ئوينايدۇ. بۇ قوغداش سىستېمىسى ئىچىدە، چاناق پاسىلى كۆز قاپىقى بىلەن كۆز چانىقىنىڭ ئىچكى قىسمىنى ئايرىپ تۇرىدىغان مۇھىم بىر توسۇق ھېسابلىنىدۇ. ئۇ نېپىز ئەمما پۇختا تالالىق پەردە بولۇپ، كۆز چانىقى ئىچىدىكى ياغ ۋە باشقا توقۇلمىلارنىڭ ئالدىغا چىقىپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ ھەمدە يۈزەكى يۇقۇملىنىشلارنىڭ كۆز چانىقىنىڭ چوڭقۇر قىسمىغا تارقىلىشىنى توسىدۇ.

ئىنساننىڭ كۆزى ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە نازۇك ئەزا بولۇپ، يورۇقلۇقنى سېزىش ۋە ئۇچۇرنى مېڭىگە يەتكۈزۈش ئارقىلىق كۆرۈش سېزىمىنى شەكىللەندۈرىدۇ. كۆزنىڭ نورمال ئىشلىشى نۇرغۇنلىغان ئىنچىكە قۇرۇلمىلارنىڭ ماسلىشىپ خىزمەت قىلىشىغا باغلىق. بۇ قۇرۇلمىلار ئىچىدە رەڭدار پەردە، كىرپىكسىمان تەنچە ۋە كۆز گۆھىرى كۆزنىڭ يورۇقلۇقنى تەڭشەش ۋە فوكۇس نۇقتىسىنى توغرىلاش قاتارلىق ھالقىلىق فۇنكسىيەلىرىنى ئۆتەيدىغان مۇھىم تەركىبىي قىسىملاردۇر. 

كۆز تىگىنى تەكشۈرۈش، يەنى ئوپتالموسكوپىيە، كۆز كېسەللىكلىرى دىئاگنوزىدىكى ئەڭ مۇھىم ۋە ئاساسلىق تەكشۈرۈش ۋاسىتىلىرىنىڭ بىرى. ئۇ دوختۇرلارغا كۆزنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى كۆرۈش تورلۇق پەردىسى، كۆرۈش نېرۋا تەخسىسى ۋە قان تومۇرلارنىڭ ھالىتىنى بىۋاسىتە كۆزىتىش پۇرسىتى بېرىدۇ. بۇ تەكشۈرۈش ئارقىلىق پەقەت كۆز كېسەللىكلىرىنىلا ئەمەس، بەلكى دىئابېت، يۇقىرى قان بېسىمى، نېرۋا سىستېمىسى كېسەللىكلىرى قاتارلىق پۈتۈن بەدەن خاراكتېرلىك كېسەللىكلەرنىڭ ئالامەتلىرىنىمۇ بالدۇر بايقاش مۇمكىن. شۇڭا، كۆز تىگىنىنى «بەدەن ساغلاملىقىنىڭ كۆزنىكى» دېيىشكە بولىدۇ.

كىنو-فىلىملەردىن تارتىپ ئىلمىي دوكلاتلارغىچە، بىز دائىم تەجرىبىخانىلاردا ئاق كىيىملىك ئالىم - تەتقىقاتچىلارنىڭ قولىدا تۇرغان كىچىككىنە ئاق چاشقانلارنى كۆرىمىز. بۇ بىر تاسادىپىيلىقمۇ ياكى ئۇنىڭ ئارقىسىدا چوڭقۇر ئىلمىي سەۋەبلەر بارمۇ؟ ئەلۋەتتە، ئالىملارنىڭ ئاق چاشقاننى تاللىشىدا ناھايىتى مۇھىم ۋە كونكرېت سەۋەبلەر مەۋجۇت. قېنى بۈگۈن تەجرىبىخانىدىكى ئاق چاشقانلارنىڭ دۇنياسىغا كىرىپ باقايلى. 

يۈرەك چېتىلىشچان ئاغرىقى (Referred cardiac pain) كلىنىكىدا كۆپ ئۇچرايدىغان مۇھىم ئالامەت بولۇپ، يۈرەك قان تومۇر كېسەللىكلىرى، بولۇپمۇ يۈرەك مۇسكۇلى قان يېتىشمەسلىك ۋە يۈرەك مۇسكۇلى تىقىلمىسى قاتارلىқ ئەھۋاللاردا يۈز بېرىدۇ. بۇ خىل ئاغرىقنىڭ ئالاھىدىلىكى شۇكى، ئاغرىقنىڭ مەنبەسى يۈرەكتە بولسىمۇ، بىمارلار ئاغرىقنى كۆكرەك قىسمى، سول مۈرە، قولنىڭ ئىچكى تەرىپى، ھەتتا بويۇن ۋە ئېڭەك قاتارلىق يۈرەكتىن يىراق بولغان بەدەن يۈزىدە ھېس قىلىدۇ. بۇ ھادىسە نېرۋا سىستېمىسىنىڭ مۇرەككەپ رېفلىكىس يولى ئارقىلىق شەكىللىنىدۇ.

كۆز ئىنسان بەدىنىدىكى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە ئىنچىكە سېزىم ئەزالىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ بىزنى ئەتراپىمىزدىكى دۇنيانى كۆرۈش ۋە ھېس قىلىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلىدۇ. ئۇ خۇددى بىر يۇقىرى دەرىجىلىك كامېراغا ئوخشاش، تاشقى دۇنيادىن كەلگەن يورۇقلۇق سىگناللىرىنى قوبۇل قىلىپ، ئۇنى فوكۇسلاپ، ئاندىن ئېلېكترونلۇق سىگنالغا ئايلاندۇرۇپ، كۆرۈش نېرۋىسى ئارقىلىق مېڭىگە يەتكۈزىدۇ. مېڭە بۇ سىگناللارنى بىر تەرەپ قىلىش ئارقىلىق، بىز كۆرىدىغان رەڭگارەڭ ۋە جانلىق تەسۋىرلەرنى ھاسىل قىلىدۇ.