نۇرمەمەت دوختۇر

ئىنسان مېڭىسىنىڭ چوڭقۇر قاتلىمىغا يوشۇرۇنغان نۇرغۇن مۇرەككەپ قۇرۇلمىلار بىزنىڭ ھەرىكىتىمىز، ئۆگىنىشىمىز ۋە ھېسسىياتىمىزنى ئۈن-تىنسىز باشقۇرۇپ تۇرىدۇ. بۇ قۇرۇلمىلارنىڭ ئىچىدە يىپسىمان تەن (Striatum) ۋە ئىچكى خالتا (Internal Capsule) ئالاھىدە مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. يىپسىمان تەن ئاساسىي گانگلىيانىڭ ئاساسلىق ئۇچۇر قوبۇل قىلىش قىسمى بولۇپ، چوڭ مېڭە پوستلاق قەۋىتىدىن كەلگەن نۇرغۇنلىغان سىگناللارنى بىر گەۋدىلەشتۈرۈپ، ھەرىكەتنى پىلانلاش ۋە ئىجرا قىلىشتا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. ئىچكى خالتا بولسا، مېڭە پوستلاق قەۋىتى بىلەن مېڭىنىڭ تۆۋەن دەرىجىلىك قۇرۇلمىلىرى ئارىسىدا ئۇچۇر يەتكۈزىدىغان «يۇقىرى سۈرئەتلىك تاشيول» غا ئوخشايدىغان زىچ ئاق ماددا تالالىرىنىڭ توپلىمىدۇر.

ئىنسان مېڭىسى كائىناتتىكى ئەڭ مۇرەككەپ قۇرۇلمىلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇنىڭ سىرلىرىنى ئېچىش نېرۋا ئىلمىنىڭ مەڭگۈلۈك تېمىسى. مېڭىنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشىدىن ئۇنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسىنىڭ مۇرەككەپلىكىنى تەسەۋۋۇر قىلىش تەس. شۇڭلاشقا، ئاناتومىيەچىلەر ۋە تەتقىقاتچىلار مېڭىنى ئوخشىمىغان يۆنىلىشلەردە كېسىپ، ئۇنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى كۈلرەڭ ۋە ئاق ماددىلارنىڭ ئورۇنلىشىشى، نېرۋا يادرولىرىنىڭ تارقىلىشى ۋە نېرۋا يوللىرىنىڭ يۆنىلىشىنى تەتقىق قىلىدۇ. تاجىسىمان كەسمە يۈزى (Coronal section) دەل مېڭىنى ئالدىدىن كەينىگە قارىتا تىك كېسىش ئارقىلىق ھاسىل قىلىنغان كۆرۈنۈش بولۇپ، ئۇ باشقا تاقىغان تاجغا ئوخشاش يۆنىلىشتە بولغانلىقى ئۈچۈن شۇنداق ئاتالغان.

ئىنسان مېڭىسى ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە سىرلىق ئەزا بولۇپ، ئۇنىڭ نورمال خىزمىتى سانسىزلىغان نېرۋا ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئۆزئارا ماسلىشىپ ئىشلىشىگە باغلىق. بۇ ھۈجەيرىلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئۇچۇر ئالماشتۇرۇش نېرۋا تالالىرىدىن تەركىب تاپقان كەڭ دائىرىلىك تورلار ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ. مېڭىنىڭ ئاق ماددا قىسمىنى تەشكىل قىلىدىغان بۇ تالالار قۇرۇلمىسى ۋە فۇنكسىيەسىگە ئاساسەن ئۈچ چوڭ تۈرگە ئايرىلىدۇ: ئوخشاش بىر مېڭە يېرىم شارى ئىچىدىكى رايونلارنى تۇتاشتۇرىدىغان ئالاقە تالالىرى (association fibers)، ئىككى مېڭە يېرىم شارىنى ئۆزئارا تۇتاشتۇرىدىغان كومىسسۇرال تالالار (commissural fibers) ۋە چوڭ مېڭە پوستلاق قەۋىتىنى مېڭىنىڭ تۆۋەن دەرىجىلىك قۇرۇلمىلىرى بىلەن تۇتاشتۇرىدىغان پروجېكسىيە تالالىرى (projection fibers).

ئىنسان مېڭىسى سول ۋە ئوڭدىن ئىبارەت ئىككى يېرىم شارغا بۆلۈنگەن بولۇپ، ھەر بىر يېرىم شار ئۆزىگە خاس فۇنكسىيەلەرنى ئۈستىگە ئالغان. مەسىلەن، كۆپىنچە كىشىلەردە سول مېڭە تىل ۋە لوگىكىلىق تەپەككۇرغا، ئوڭ مېڭە بولسا بوشلۇق تۇيغۇسى ۋە ئىجادچانلىققا ماھىردۇر. گەرچە بۇ ئىككى يېرىم شارنىڭ ۋەزىپە تەقسىماتى ئوخشىمىسىمۇ، ئۇلارنىڭ بىرلىشىپ، ماسلىشىپ ئىشلىشى ئىنساننىڭ مۇرەككەپ بىلىش پائالىيەتلىرىنى ئىشقا ئاشۇرۇشنىڭ ئالدىنقى شەرتىدۇر. ئۇنداقتا، بۇ ئىككى «مۇستەقىل» دۇنيانى نېمە ئۆزئارا تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدۇ؟ جاۋابى دەل مېڭىنىڭ مەركىزىگە جايلاشقان غايەت زور بىر ئۇچۇر كۆۋرۈكى — «قاداق تەن» (Corpus Callosum) دۇر.

ئىنسان مېڭىسىنىڭ سىرتقى پوستلاق قەۋىتى تەپەككۇر ۋە ئاڭنى باشقۇرسا، ئۇنىڭ چوڭقۇر قاتلىمىغا جايلاشقان بىر توپ يادرولار گەۋدىمىزنىڭ ھەر بىر ھەرىكىتىنى ئىنچىكە ۋە راۋان ھالدا تەڭشەپ تۇرىدۇ. بۇ يادرولار توپلىمى «نېگىز يادرو» ياكى تېخىمۇ كەسپىي ئاتالغۇدا «نېگىز نېرۋا تۈگۈنچىسى» (Basal Ganglia) دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇلار ھەرىكەتنى باشلاش، كونترول قىلىش، كېرەكسىز ھەرىكەتلەرنى تورمۇزلاش ۋە ئاپتوماتىك ھەرىكەتلەرنى (مەسىلەن، مېڭىش ياكى ۋېلىسىپىت مىنىش) ئۆگىنىشتە ھالقىلىق رول ئوينايدىغان «يوشۇرۇن رېژىسسور» غا ئوخشايدۇ.

ئىنسان مېڭىسىنىڭ سىرتقى پوستلاق قەۋىتى ئۇنىڭ ئالىي بىلىش فۇنكسىيەلىرىنى ئورۇندىغان جاي بولسا، مېڭىنىڭ ھەقىقىي ھەرىكەت ۋە سېزىم كونترول مەركەزلىرى ئۇنىڭ چوڭقۇر قاتلىمىدىكى كۈلرەڭ ماددا يادرولىرىغا يوشۇرۇنغان. بۇ مۇرەككەپ ئىچكى قۇرۇلمىلارنى چۈشىنىشنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك ئۇسۇللىرىنىڭ بىرى مېڭىنى گورىزونتال (ياكى ئوق) تەكشىلىكتە كېسىپ كۆزىتىشتۇر. بۇ كۆرۈنۈش بىزگە چوڭ مېڭە پوستلاق قەۋىتىنىڭ ئاستىدىكى ھالقىلىق قۇرۇلمىلارنى، يەنى نېگىز نېرۋا تۈگۈنچىلەر (basal ganglia)، دۆڭچە مېڭە (thalamus)، ئۇچۇر تاشيولى بولغان ئاق ماددا يوللىرى ۋە مېڭە سۇيۇقلۇقى بىلەن تولغان مېڭە قېرىنچىلىرىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

ئىنسان مېڭىسى ئۆز-ئارا گىرەلىشىپ كەتكەن مىلياردلىغان نېرۋا ھۈجەيرىلىرىدىن تەركىب تاپقان، ھاياتلىقنىڭ ئەڭ مۇرەككەپ قۇرۇلمىسىدۇر. ئۇنىڭ سىرتقى يۈزىدىكى بۈدرە ۋە ئېرىقچىلەر بىزگە تونۇشلۇق بولسىمۇ، مېڭىنىڭ ھەقىقىي سىرى ئۇنىڭ چوڭقۇر قاتلىمىغا يوشۇرۇنغان. بۇ سىرلارنى ئېچىشنىڭ ئەڭ ياخشى ئۇسۇللىرىنىڭ بىرى دەل مېڭىنى ئوتتۇرا سىزىقىدىن تىك يۆنىلىشتە كېسىپ، ئۇنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسىنى كۆزىتىش، يەنى «دەل ئوتتۇرا ۋاشاقسىمان كەسمىسى» (Midsagittal section) نى تەھلىل قىلىشتۇر. بۇ كۆرۈنۈش بىزگە ئىككى مېڭە يېرىم شارىنى تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدىغان قۇرۇلمىلار، ھاياتلىقنىڭ تۈپكى مەركىزى بولغان مېڭە غولى ۋە ھېسسىياتىمىزنى باشقۇرىدىغان لىمفا سىستېمىسىنىڭ يادرولۇق قىسىملىرىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

ئىنسان مېڭىسىدىكى لىمفا سىستېمىسى ھېسسىياتىمىز، تۈرتكىمىز ۋە ئەڭ قىممەتلىك ئەسلىمىلىرىمىزنىڭ ماكانىدۇر. بۇ مۇرەككەپ نېرۋا تورىنىڭ يادروسىدا، ئىككى مۇھىم قۇرۇلما بار، ئۇلار بولسىمۇ سەقەنقۇر (Hippocampus) ۋە گۈمبەز (Fornix). دېڭىز ئېتىغا ئوخشىغان شەكلى سەۋەبىدىن «سەقەنقۇر» دەپ ئاتالغان بۇ قۇرۇلما، كۈندىلىك كەچۈرمىشلىرىمىزنى ئۇزۇن مۇددەتلىك ئەسلىمىلەرگە ئايلاندۇرۇشتىكى ھالقىلىق رولى بىلەن تونۇلغان. گۈمبەز بولسا بۇ ئەسلىمىلەرنى مېڭىنىڭ باشقا رايونلىرىغا يەتكۈزىدىغان ئاساسلىق ئۇچۇر «تاشيولى» ھېسابلىنىدۇ.

ئىنسان مېڭىسى تەبىئەتنىڭ ئەڭ مۇرەككەپ ۋە مۇكەممەل ئىجادىيىتى بولۇپ، ئۇنىڭ ھەر بىر قىسمى ئۆزگىچە ۋە ھالقىلىق فۇنكسىيەلەرنى ئۈستىگە ئالغان. مېڭىنىڭ ئۈستۈنكى يۈزى ئاساسلىقى ئالىي تەپەككۇر پائالىيەتلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولسا، ئۇنىڭ ئاستىنقى يۈزى، يەنى «مېڭە تۈۋى» (Base of the brain) بولسا مېڭىنى ئومۇرتقا ئارىلىق نېرۋا سىستېمىسى ۋە پۈتۈن بەدەن بىلەن تۇتاشتۇرىدىغان ھاياتلىق يولى ھېسابلىنىدۇ. بۇ رايوندا مېڭە غولى (brainstem)، كىچىك مېڭە (cerebellum) ۋە 12 جۈپ باش نېرۋىلىرىنىڭ كۆپ قىسمى جايلاشقان بولۇپ، ئۇ نەپەس ئېلىش، يۈرەك سوقۇشى قاتارلىق ئەڭ تۈپكى ھاياتلىق پائالىيەتلىرىدىن تارتىپ، سېزىم ۋە ھەرىكەتنى كونترول قىلىشقىچە بولغان نۇرغۇنلىغان مۇھىم ۋەزىپىلەرنى ئاتقۇرىدۇ.

چوڭ مېڭە ئىنسان بەدىنىدىكى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە سىرلىق ئەزا بولۇپ، ئۇنىڭ پوستلاق قەۋىتى ئادەتتە پىشانە، چوققا، چىكە ۋە گەجگە ياپراقلىرىدىن ئىبارەت تۆت چوڭ ياپراققا بۆلۈنىدۇ. ئەمما بۇلارنىڭ ئارىسىدا، يان ئېرىقچىنىڭ (Sylvian fissure) چوڭقۇر قاتلىمىغا يوشۇرۇنغان بەشىنچى بىر ياپراق بار، ئۇ بولسىمۇ «مېڭە ئارىلى» ياكى «ئارال پوستلاق قەۋىتى» (Insular Cortex) دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇنىڭ يوشۇرۇن ئورنى سەۋەبىدىن ئۇزۇن مۇددەت كىشىلەرنىڭ دىققىتىنى تارتمىغان بولسىمۇ، زامانىۋى نېرۋا ئىلمى تەتقىقاتلىرى ئۇنىڭ ھېسسىيات، ئاڭ، بەدەن سېزىمى ۋە ئىجتىمائىي بىلىش قاتارلىق نۇرغۇنلىغان ھالقىلىق فۇنكسىيەلەردە مۇھىم رول ئوينايدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى.