نۇرمەمەت دوختۇر

تۆمۈر تولۇقلاشنى ئۇنۇتماڭ، بولمىسا تۆمۈر ئادەممۇ چىدىيالمايدۇ.

ھەر بىر ئاتا-ئانا ئۈچۈن بوۋىقىنىڭ ساغلام، زېرەك بولۇپ ئۆسۈپ يېتىلىشى ئەڭ چوڭ ئارزۇ. بۇ جەرياندا، توغرا ۋە يېتەرلىك ئوزۇقلۇققا كاپالەتلىك قىلىش ئىنتايىن مۇھىم. بوۋاقلارنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىش جەريانىدا ئالاھىدە ئېھتىياجلىق بولىدىغان ئىككى خىل ھالقىلىق ئوزۇقلۇق ماددا بار، ئۇلار بولسىمۇ ۋىتامىن D ۋە تۆمۈر. ئۇنداقتا بۇ ئىككى خىل ئوزۇقلۇقنى قاچان، قانچىلىك مىقداردا ۋە نېمە ئۈچۈن تولۇقلاش كېرەك؟

كۈز پەسلى كېلىپ، ھاۋا سالقىنلاشقاندا، بالىلارنىڭ ساغلاملىقى ئاتا-ئانىلار ئەڭ كۆڭۈل بۆلىدىغان مەسىلىگە ئايلىنىدۇ. مەكتەپ ۋە يەسلىلەرنىڭ باشلىنىشى، بالىلارنىڭ كۆپىنچە ۋاقتىنى مەكتەپتە ئۆتكۈزۈشى ھەرخىل ۋىرۇس ۋە باكتېرىيەلەرنىڭ تارقىلىشىغا شارائىت ھازىرلاپ بېرىدۇ. بالىلارنىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسى تېخى تولۇق يېتىلمىگەنلىكى ئۈچۈن، بۇ پەسىلدە كېسەلگە گىرىپتار بولۇش خەۋپى يۇقىرى بولىدۇ. شۇڭلاشقا، كۈز پەسلىدە كۆپ كۆرۈلىدىغان بالىلار كېسەللىكلىرىنى چۈشىنىش ۋە ئۇنىڭدىن ئاكتىپلىق بىلەن ساقلىنىش ئىنتايىن مۇھىم.

ياشانغانلاردا نەپەس سىقىلىشى كۆپ ئۇچرايدىغان بولۇپ، بۇ ھەم ياشنىڭ چوڭىيىشىغا ئەگىشىپ فىزىئولوگىيىلىك ئۆزگىرىشلەردىن، ھەم بەزى كېسەللىكلەرنىڭ ئالامىتى سۈپىتىدە كېلىپ چىقىشى مۇمكىن. بۇ ئەھۋال ياشانغانلارنىڭ تۇرمۇش سۈپىتىگە ئېغىر تەسىر كۆرسىتىپلا قالماي، بەزىدە جىددىي داۋالاشنى تەلەپ قىلىدىغان ئەھۋاللارنىڭمۇ بىر ئىپادىسى بولىدۇ. شۇڭلاشقا، ياشانغانلار ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىنىڭ بۇ ھەقتە ئومۇمىي چۈشەنچىگە ئىگە بولۇشى ئىنتايىن مۇھىم.

بەدىنىمىزدىكى قان — مىلياردلىغان كىچىككىنە ھۈجەيرىلەردىن تەركىب تاپقان ھاياتلىق دەرياسىدۇر. بىز دائىم ئاڭلايدىغان قىزىل قان ھۈجەيرىسى, ئاق قان ھۈجەيرىسى ۋە قان پلاستىنكىلىرىنىڭ ھەممىسىنىڭ بىر ئورتاق «ئاتا-بوۋىسى» بار, ئۇ بولسىمۇ سۆڭەك يىلىكىدىكى غول قان ھۈجەيرىسى (blood stem cell) دۇر. بۇ مۆجىزىۋى غول ھۈجەيرە ئۆزلۈكسىز بۆلۈنۈش ۋە ئالاھىدىلىشىش ئارقىلىق, بەدەننىڭ ئېھتىياجىغا ئاساسەن ئوخشىمىغان ئىقتىدارغا ئىگە ھەر خىل قان ھۈجەيرىلىرىنى ھاسىل قىلىدۇ. بۇ مۇرەككەپ جەريان « قان ئىشلەپچىقىرىش » ( Hematopoiesis ) دەپ ئاتىلىدىغان بولۇپ, ئۇ ئىنسان ھاياتىنىڭ ھەر بىر مىنۇتىدا توختىماي داۋاملىشىپ تۇرىدۇ.

تاق يادرولۇق ھۈجەيرىلەر (مونوسىتلار) ئاق قان ھۈجەيرىلىرى ئىچىدىكى ھەجىمى ئەڭ چوڭ ھۈجەيرە تۈرى بولۇپ, بەدەننىڭ تۇغما ئىممۇنىتېت سىستېمىسىدا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. ئۇلار بەدەننىڭ «تازىلىقچى ئەسكەرلىرى» سۈپىتىدە, كېسەللىك قوزغاتقۇچى مىكروبلارنى, ئۆلگەن ھۈجەيرىلەرنى ۋە باشقا تاشقى ماددىلارنى يۇتۇپ يوقىتىدۇ. قان تەكشۈرۈش دوكلاتىدا, ئۇلارنىڭ مىقدارى ئادەتتە ئىككى خىل ئۇسۇلدا ئىپادىلىنىدۇ: مۇتلەق سان (Monocyte Count), يەنى ھەر لىتىر قاندىكى ھەقىقىي سانى; ۋە پىرسەنت (Monocyte Percentage), يەنى ئومۇمىي ئاق قان ھۈجەيرىلىرى ئىچىدە ئىگىلىگەن نىسبىتى.

ئىشقارخۇمار دانچە ھۈجەيرىلەر (بازوفىللار) ئاق قان ھۈجەيرىلىرى ئىچىدىكى سانى ئەڭ ئاز, ئەمما ئىقتىدارى ئىنتايىن كۈچلۈك بولغان بىر تۈرىدۇر. ئۇلار گەرچە ئومۇمىي ئاق قان ھۈجەيرىلىرىنىڭ ناھايىتى كىچىك بىر قىسمىنى ئىگىلىسىمۇ, لېكىن بەدەننىڭ ئاللېرگىيىلىك ئىنكاسىنى قوزغىتىش ۋە ياللۇغلىنىش جەريانىنى تەڭشەشتە ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ. قان تەكشۈرۈشتە, ئۇلارنىڭ مىقدارى ئىككى خىل ئۇسۇلدا ئىپادىلىنىدۇ: مۇتلەق سان (Basophil Count), يەنى ھەر لىتىر قاندىكى ھەقىقىي سانى; ۋە پىرسەنت (Basophil Percentage), يەنى ئومۇمىي ئاق قان ھۈجەيرىلىرى ئىچىدە ئىگىلىگەن نىسبىتى. بۇ ئىككى كۆرسەتكۈچنى بىرلەشتۈرۈپ تەھلىل قىلىش, ئاللېرگىيىلىك كېسەللىكلەر ۋە بەزى قان سىستېمىسى كېسەللىكلىرىگە توغرا دىئاگنوز قويۇشتا ئىنتايىن مۇھىم.

كىسلاتاخۇمار دانچە ھۈجەيرە پىرسەنتى (Eosinophil Percentage, EO%) — قاندىكى كىسلاتاخۇمار دانچە ھۈجەيرىلەرنىڭ ئومۇمىي ئاق قان ھۈجەيرىلىرى ئىچىدە ئىگىلىگەن نىسبىتىنى كۆرسىتىدۇ. يەنى, قان تەكشۈرۈشتە سانالغان ھەر 100 تال ئاق قان ھۈجەيرىسى ئىچىدە قانچە تال كىسلاتاخۇمار دانچە ھۈجەيرە بارلىقىنى ئىپادىلەيدۇ.

تورسىمان قىزىل قان ھۈجەيرىسى سانى قان تەكشۈرۈشىدىكى ئىنتايىن مۇھىم بىر كۆرسەتكۈچ بولۇپ, سۆڭەك يىلىكىنىڭ قىزىل قان ھۈجەيرىسى ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ۋە سۈرئىتىنى بىۋاسىتە ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىدۇ.تورسىمان قىزىل قان ھۈجەيرىلىرى (Reticulocytes) — پىشىپ يېتىلمىگەن ياش قىزىل قان ھۈجەيرىلىرى بولۇپ, ئۇلار سۆڭەك يىلىكىدە يېتىلىپ بولۇپ, تېخى قان ئايلىنىشقا يېڭىدىن قويۇپ بېرىلگەن «ئۆسمۈر» ھۈجەيرىلەردۇر.

ئىشقارخۇمار دانچە ھۈجەيرە سانى (Basophil Count) قاندىكى ئىشقارخۇمار دانچە ھۈجەيرىلەرنىڭ (بازوفىللارنىڭ) مۇتلەق مىقدارىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ھۈجەيرىلەر ئاق قان ھۈجەيرىلىرى ئىچىدىكى سانى ئەڭ ئاز ئۇچرايدىغان, ئەمما ئىقتىدارى ئىنتايىن كۈچلۈك بولغان بىر تۈرىدۇر. ئۇلار گەرچە ئومۇمىي ئاق قان ھۈجەيرىلىرىنىڭ %1 دىنمۇ كەم قىسمىنى ئىگىلىسىمۇ, لېكىن بەدەننىڭ ئاللېرگىيىلىك ئىنكاسىنى قوزغىتىش ۋە ياللۇغلىنىش جەريانىنى تەڭشەشتە ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ.