Dr.Mosajan Ablet

بىئولوگىيە — ھاياتلىق ئىلمى بولۇپ، جانلىقلارنىڭ قۇرۇلمىسى، فۇنكسىيەسى، ئۆسۈپ يېتىلىشى، كېلىپ چىقىشى، تەدرىجىي تەرەققىياتى ۋە ئۆز-ئارا مۇناسىۋىتىنى تەتقىق قىلىدۇ. تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپ بىئولوگىيە دەرسلىكى ئوقۇغۇچىلارغا ھاياتلىقنىڭ مۇرەككەپ دۇنياسىنى چۈشىنىش ئۈچۈن مۇھىم بىلىم ئاساسى بىلەن تەمىنلەيدۇ. بۇ ئاتالغۇلار جانلىقلار دۇنياسىنىڭ سىرلىرىنى ئېچىشتا ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ. بۇ ماقالىدە، تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپ بىئولوگىيەسىدىكى بىر قىسىم ئاساسلىق ئاتالغۇلارنى تونۇشتۇرىمىز.

بىئولوگىيە، يەنى جانلىقلارنى تەتقىق قىلىدىغان پەن، ھاياتلىقنىڭ مۇرەككەپ قۇرۇلمىسى ۋە فۇنكسىيەلىرىنى چۈشىنىشىمىز ئۈچۈن ئاچقۇچلۇق ئەھمىيەتكە ئىگە. تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپ باسقۇچىدا، بىز بىئولوگىيەنىڭ ئاساسلىرىنى ئۆگىنىپ، ھۈجەيرىدىن باشلاپ، پۈتۈن بىر ئېكولوگىيە سىستېمىسىغىچە بولغان كەڭ دائىرىدىكى ھادىسىلەرنى تەھلىل قىلىمىز. بۇ بىلىملەر بىزگە ئەتراپىمىزدىكى دۇنيا، ئۆزىمىزنىڭ بەدىنى ۋە ھاياتلىقنىڭ كەلگۈسى توغرىسىدا چوڭقۇر چۈشەنچە بېرىدۇ.

ھاياتلىق دۇنياسىدىكى ھەر بىر تىرىك جانلىقنىڭ تۈزۈلۈشى، يېتىلىشى ۋە پائالىيەت ئېلىپ بېرىشى ئىنتايىن مۇرەككەپ بولغان بىر يۈرۈش گېن پروگراممىلىرى تەرىپىدىن كونترول قىلىنىدۇ. بۇ مۇرەككەپ جەرياننىڭ يادروسىدا «مەركەز قانۇنىيىتى» دەپ ئاتىلىدىغان بىر ئالتۇن قائىدە ياتقان بولۇپ، ئۇ ئىرسىيەت ئۇچۇرلىرىنىڭ قانداق ساقلىنىدىغانلىقى، يەتكۈزۈلىدىغانلىقى ۋە ئىپادىلىنىدىغانلىقىنى بەلگىلەيدۇ. زامانىۋى مولېكۇلا بىئولوگىيەسىنىڭ ئۇل تېشى ھېسابلىنىدىغان بۇ نەزەرىيە، بىزنىڭ ھۈجەيرە ئىچىدىكى مىكرو دۇنيانى چۈشىنىشىمىزدىكى ئاچقۇچ ھېسابلىنىدۇ.

ھۈجەيرە بارلىق جانلىقلارنىڭ (ۋىرۇسلاردىن باشقا) تۈزۈلۈش ۋە ئىقتىدار جەھەتتىكى ئەڭ ئاساسىي بىرلىكى بولۇپ، ئۇنى ھاياتلىقنىڭ «خىش»لىرى دەپ ئاتاشقا بولىدۇ. بىئولوگىيە دۇنياسىدا ھۈجەيرىلەر ئاساسلىقى ھايۋان ھۈجەيرىسى ۋە ئۆسۈملۈك ھۈجەيرىسى دەپ ئىككى چوڭ تۈرگە بۆلۈنىدىغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسى ئېلېكترونلۇق مىكروسكوپ ئاستىدا ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە تەرتىپلىك بىر زاۋۇتنى ئەسلىتىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە ئالىملار بۇ قۇرۇلمىلارنى «ئۇلترا مىكرو قۇرۇلما» (Submicroscopic structure) دەپ ئاتايدۇ، چۈنكى بۇلارنى ئادەتتىكى ئوپتىكىلىق مىكروسكوپتا تولۇق كۆرگىلى بولمايدۇ.

ئىنسانلارنىڭ كۆپىيىشى ۋە تۆرەلمىنىڭ يېتىلىش جەريانى   ئىنسانلارنىڭ كۆپىيىش جەريانى تەبىئەتنىڭ ئەڭ مۇرەككەپ ۋە ‹مۆجىزە› دەپ ئاتاشقا ئەرزىيدىغان فىزىئولوگىيىلىك ھادىسىلىرىنىڭ بىرىدۇر. يېڭى بىر ھاياتلىقنىڭ باشلىنىشى ئەر...

ئابسورپسىيە سپېكتىر (absorption spectrum) ئۇسۇلى سپېكتروفوتومېتىر (Spectrophotometer) ئۇسۇلى دەپمۇ ئاتىلىدۇ، ئۇ بىر خىل ئانالىز تېخنىكىسى بولۇپ، ئۇ ئەۋرىشكىنىڭ ئالاھىدە دولقۇن ئۇزۇنلۇقى ئاستىدا سۈمۈرگەن يورۇقلۇق كۈچىنىشىنى ئۆلچەشنى ئاساس قىلىدۇ. بۇ خىل تېخنىكا خىمىيە ۋە ھاياتلىق ئىلمى ساھەسىدە، بولۇپمۇ كۆرگىلى بولىدىغان نۇر ۋە ئۇلترا بىنەپشە نۇر سپېكترى دائىرىسىدە كەڭ قوللىنىلىدۇ. ئابسورپسىيە سپېكتىر ئۇسۇلى ماددىنىڭ يۇرۇقلۇقنى سۈمۈرۈش ئالاھىدىلىكىدىن پايدىلىنىپ ئانالىز قىلىش ئۇسۇلى بولۇپ، ئۇ ئارقىلىق ئاتوم، مولېكۇلىلارنىڭ قۇرۇلمىسى ۋە ھەرىكەت ھالىتىنى تەتقىق قىلىشقا بولىدۇ.

ئاددىي ئاقسىل ھىدرولىزلىنىش جەريانىدا پەقەت ئامىنو كىسلاتاسىلا ھاسىل بولىدىغان، باشقا ماددىلارنى ھاسىل قىلمايدىغان ئاقسىلنى كۆرسىتىدۇ.

ئادېنىن ( Adenine ) بىر خىل ئىشقار رادىكالى بولۇپ ،DNA ۋە RNA دا مەۋجۇت. ئۇ تىمىن ( Thymine ) بىلەن جۈپلىشىپ DNA نىڭ قوش بۇرمىلىق قۇرۇلمىسىنى شەكىللەندۈرىدۇ.

ئادېنوزىن ترى فوسفات ( Adenosine triphosphate قىسقارتىلىپ ATP دېيىلىدۇ ) ھۈجەيرە ئىچىدىكى ئېنېرگىيە مېتابولىزمىدىكى ئاچقۇچلۇق مولېكۇلىلارنىڭ بىرى. ئۇ ئادېنىن، رىبوزا ۋە ئۈچ فوسفات رادىكاللىرىدىن تەركىب تاپقان بولۇپ، ھۈجەيرە ئىچىدىكى بارلىق بىئوخىمىيەلىك رېئاكسىيەلەر ئېھتىياجلىق بولغان ئېنېرگىيە مەنبەسى ھېسابلىنىدۇ.

ئاكتىپلاشتۇرۇش رولى بىر قاتار جەريانلار ئارقىلىق، ئاقسىلنى ئاكتىپسىز ھالەتتىن بىيولوگىيەلىك ئىقتىدارغا ئىگە ئاكتىپلاشقان ھالەتكە ئۆزگەرتىشنى كۆرسىتىدۇ. بۇ جەريان ھۈجەيرە ئىچىدىكى نۇرغۇن مۇھىم بىئولوگىيەلىك جەريانلارغا نىسبەتەن ئىنتايىن مۇھىم.