ھەر يىلى 14-مارت كۈنى تۈركىيەدە «تىببىي بايرىمى» سۈپىتىدە سۆيۈنۈش ۋە ھۆرمەت بىلەن تەبرىكلىنىدۇ. بۇ كۈن پەقەت تىببىي خادىملارنىڭ بايرىمىلا بولۇپ قالماستىن، بەلكى ئىنسان ھاياتىغا بېغىشلانغان ساداقەتنىڭ، ئىلىم-پەن يولىدىكى جاپالىق ئىزدىنىشنىڭ ۋە مىللىي ئويغىنىشنىڭ بىر سىمۋولىدۇر. تۈركىيەنىڭ تىببىي تارىخى ئىنتايىن مول ۋە چوڭقۇر يىلتىزغا ئىگە بولۇپ، شەرق بىلەن غەربنىڭ تىببىي بىلىملىرى جۇغلانغان بىر جەرياننى ئۆز ئىچىگە ئالماقتا. بۈگۈنكى كۈندە بۇ بايرامنىڭ ئەھمىيىتى تېخىمۇ ئېشىپ، ساغلاملىق سىستېمىسىنىڭ كۈچىيىشى ۋە تىببىي ئەخلاقنىڭ قوغدىلىشىدا مۇھىم رول ئويناۋاتىدۇ.
14-مارت تىببىي كۈنىنىڭ تارىخىي كېلىپ چىقىشى
بۇ بايرامنىڭ تارىخى 19-ئەسىرنىڭ باشلىرىغا، يەنى ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى دەۋرىدىكى تىببىي ئىسلاھاتلارغا تۇتىشىدۇ. 1827-يىلى 14-مارت كۈنى، سۇلتان مەھمۇد II نىڭ بۇيرۇقى بىلەن ئىستانبۇلدا «تىبخانەئى ئامىرە» (Tıphane-i Amire) ۋە «جەرراھخانەئى ئامىرە» (Cerrahane-i Amire) ناملىق تۇنجى زامانىۋى تىببىي مەكتەپ قۇرۇلغان. بۇ، تۈركىيەنىڭ زامانىۋى تىببىي مائارىپقا قەدەم قويغان كۈنى دەپ قارىلىدۇ. تۇنجى تىببىي كۈنى تەبرىكلەش پائالىيىتى بولسا 1919-يىلى 14-مارتتا، ئىستانبۇل چەتئەل ئەسكەرلىرىنىڭ ئىشغالىيىتى ئاستىدا تۇرۇۋاتقان ئېغىر بىر مەزگىلدە ئېلىپ بېرىلغان.
ئۇ مەزگىلدىكى تىببىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرى دوختۇر ھىكمەت بوراننىڭ رەھبەرلىكىدە، ئىشغالىيەتكە قارشى نارازىلىق بىلدۈرۈش ۋە مىللىي روھنى ئويغىتىش مەقسىتىدە توپلانغان. شۇڭلاشقا، 14-مارت تىببىي كۈنى تۈركىيە تىببىي ساھەسىدە ھەم بىر ئىلىم بايرىمى، ھەم بىر ۋەتەنپەرۋەرلىك سىىمۋولى سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنىدۇ. تارىخنىڭ سىناقلىرىدىن ئۆتكەن بۇ مۇھىم كۈن بۈگۈنكى كۈندە تىببىي خادىملارنىڭ ئىجتىمائىي ھوقۇقلىرىنى قوغداش ۋە خەلق ساغلاملىقىنى ئاشۇرۇشنى نىشان قىلغان بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسىدۇر.
تىببىي ساھەدىكى يېڭى تەتقىقاتلار ۋە رەقەملىك ئۆزگىرىش
يېقىنقى يىللاردا تۈركىيە ۋە دۇنيا تىببىي ساھەسىدە تېخنىكىنىڭ تەرەققىي قىلىشى بىلەن بىرلىكتە زور ئۆزگىرىشلەر بارلىققا كەلدى. بولۇپمۇ سۈنئىي ئىدراك ۋە چوڭ سانلىق مەلۇماتلارنىڭ ساغلاملىق ساھەسىگە سىڭىپ كىرىشى كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا يېڭى بىر دەۋرنى باشلىدى. 2023-يىلى تۈركىيە تىببىي ژۇرنىلى (Turkish Journal of Medical Sciences) دا ئېلان قىلىنغان بىر تەتقىقاتتا كۆرسىتىلىشىچە، رەقەملىك ساغلاملىق سىستېمىسىنىڭ تۈركىيەدىكى ئومۇملىشىشى سوزۇلما خاراكتېرلىك كېسەللىكلەرنى باشقۇرۇش ئۈنۈمىنى %30 ئاشۇرغان. يەنە بىر تەرەپتىن، 2024-يىللىق دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ تۈركىيە دوكلاتىدا قەيت قىلىنىشىچە، تۈركىيەنىڭ تىببىي ساھەدىكى سېلىنما نىسبىتى رايون بويىچە يېتەكچى ئورۇنغا ئۆتكەن. بۇ خىل ئىلمىي ئىلگىرىلەشلەر كەلگۈسىدە تېخىمۇ ئۈنۈملۈك داۋالاش ئۇسۇللىرىنىڭ بارلىققا كېلىشىگە ئاساس سالماقتا.
تىببىي خادىملارنىڭ جەمئىيەتتىكى رولى ۋە مەسئۇلىيىتى
دوختۇرلار ۋە بارلىق ساغلاملىق خادىملىرى جەمئىيەتنىڭ تۈۋرۈكىدۇر. ئۇلار كېچە-كۈندۈز دېمەي، ئۆز ھاياتىنى خەتەرگە قويۇپ بولسىمۇ باشقىلارنىڭ سالامەتلىكى ئۈچۈن تىرىشىدۇ. بولۇپمۇ يېقىنقى يىللاردىكى يەر تەۋرەش ۋە يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر مەزگىلىدە، تىببىي خادىملارنىڭ كۆرسەتكەن پىداكارلىقى ئۇلارنىڭ نەقەدەر ئۇلۇغ بىر ۋەزىپىنى ئۆتەۋاتقانلىقىنى يەنە بىر قېتىم ئىسپاتلىدى. بۇ كۈندە بىز تىببىي ساھەدىكى تۆھپىكارلارنى ئەسلەش بىلەن بىرگە، ئۇلار دۇچ كېلىۋاتقان قىيىنچىلىقلارنىمۇ چۈشىنىشىمىز كېرەك. تىببىي ئەخلاق ۋە ئىنسانپەرۋەرلىك پرىنسىپلىرىغا سادىق بولۇش داۋالاش جەريانىدىكى ئەڭ مۇھىم ئامىلدۇر.
- تىببىي ئەخلاق: بىمارنىڭ سىرىنى ساقلاش ۋە ھەر قانداق شارائىتتا ئەڭ ياخشى مۇلازىمەت بىلەن تەمىنلەش.
- پىداكارلىق: ۋاقىت ۋە شەخسىي مەنپەئەتتىن كېچىپ، كېسەللەرگە ئۈمىد بېغىشلاش.
- ئۈزلۈكسىز ئۆگىنىش: تېببىي ئىلىمنىڭ تېز سۈرەتتە تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ، بىلىملىرىنى توختىماي يېڭىلاپ تۇرۇش.
- ئىجتىمائىي مەسئۇلىيەت: جەمئىيەتتىكى ساغلاملىق ئېڭىنى ئۆستۈرۈش ۋە كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش تەربىيەسى ئېلىپ بېرىش.
تىببىي مائارىپ ۋە كەلگۈسىگە نەزەر
تۈركىيە بۈگۈنكى كۈندە دۇنيادىكى مۇھىم تىببىي مائارىپ مەركەزلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندى. نۇرغۇنلىغان تىببىي ئۇنىۋېرسىتېتلار ۋە تەتقىقات مەركەزلىرى خەلقئارالىق ئۆلچەمدە تىببىي خادىملارنى يېتىشتۈرۈپ چىقماقتا. تىببىي بىلىم بىر تەرەپتىن نەزەرىيەۋى بىلىم بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئۇستا-شاگىرتلىق ئەنئەنىسى بىلەن داۋاملىشىدىغان بىر سەنئەتتۇر. كەلگۈسىدە تىببىي ساھەدىكى ئىلمىي تەرەققىيات ئارقىلىق، ئىلگىرى داۋاسى يوق دەپ قارالغان نۇرغۇن كېسەللىكلەرگە چارە تېپىلىشى مۆلچەرلەنمەكتە. بۇ جەرياندا تىببىي خادىملارنىڭ يېڭىلىق يارىتىش روھى ۋە جەمئىيەتنىڭ ئۇلارغا بولغان ئىشەنچىسى ئەڭ چوڭ تۈرتكىلىك كۈچ بولىدۇ.
- رەقەملىك دىياگنوز قويۇش سىستېمىسىنىڭ تەرەققىياتى.
- گېن تېخنىكىسى ۋە خاسلاشتۇرۇلغان داۋالاش ئۇسۇللىرى.
- روبوت تېخنىكىسى بىلەن ئېلىپ بېرىلىدىغان ئىنچىكە جەرراھلىق ئەمەلىيەتلىرى.
- يىراقتىن داۋالاش (Telemedicine) مۇلازىمەتلىرىنىڭ كېڭىيىشى.
14-مارت تۈركىيە تىببىي كۈنى پەقەت بىر كۈنلۈك تەبرىكلەش پائالىيىتى ئەمەس، بەلكى ئىنسانىيەتنىڭ ساغلاملىقى ۋە پاراۋانلىقى ئۈچۈن بېغىشلانغان بىر ئۆمۈرنىڭ قىممىتىنى تونۇش كۈنىدۇر. بىز ئۆز ھاياتىنى باشقىلارنىڭ سالامەتلىكى ئۈچۈن تەقدىم قىلغان بارلىق تۆھپىكارلار ۋە تىببىي خادىملارغا چىن قەلبىمىزدىن رەھمەت ئېيتىمىز. ساغلام بىر جەمئىيەت قۇرۇپ چىقىشتا دوختۇرلار بىلەن بىمارلار ئوتتۇرىسىدىكى ئۆزئارا ھۆرمەت ۋە ئىشەنچ كەم بولسا بولمايدۇ. تىببىي ساھەدىكى پىداكار خىزمەتچىلەرنىڭ بايرىمى مۇبارەك بولسۇن، ئۇلارنىڭ قولى تېخىمۇ دەرمانلىق، قەلبى تېخىمۇ نۇرلۇق بولسۇن.
