قالقان (قالقانسىمان) بەز ۋە قالقان (قالقانسىمان) يان بەز ئاناتومىيىسى

قالقان بەز ۋە قالقان يان بەز: بەدەننىڭ مۇھىم ھورمون مەركەزلىرى

قالقان بەز (Thyroid Gland) ۋە قالقان يان بەز (Parathyroid Glands) بويۇن رايونىغا جايلاشقان ئىچكى ئاجراتما بەزلىرى بولۇپ، بەدەننىڭ مېتابولىزمى، كالتسىي تەڭپۇڭلۇقى ۋە ئومۇمىي سالامەتلىكىدە ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ. بۇ بەزلەر ئىشلەپچىقارغان ھورمونلار بەدەننىڭ نۇرغۇن فۇنكسىيەسىنى تەڭشەيدۇ. ئۇلارنىڭ نورمال ئىشلىشى ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە.

بۇ ماقالىدە قالقان بەز ۋە قالقان يان بەزنىڭ ئاناتومىيىسى، ئۇلارنىڭ ئالدى ۋە ئارقا كۆرۈنۈشلىرى، شۇنداقلا ئۇلارغا قان بىلەن تەمىنلەيدىغان ۋە نېرۋا بىلەن تۇتاشتۇرىدىغان قۇرۇلمىلار تەپسىلىي تونۇشتۇرۇلىدۇ. بۇ بەزلەرنىڭ فۇنكسىيەسىنى چۈشىنىش، ئۇلارغا مۇناسىۋەتلىك كېسەللىكلەرنى دىئاگنوز قويۇش ۋە داۋالاشتا ئىنتايىن مۇھىم.

قالقان بەز بەزىدە يەنە قالقانسىمان بەز ، قالقان يان بەز يەنە بەزىدە قالقانسىمان يان بەز دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

رەسىم مەنبەسى: ئادەم ئاناتومىيىسىنىڭ رەڭلىك ئاتلىسى (ئۇيغۇرچە – خەنزۇچە 1993-يىلى)
رەسىم تەرجىمە تەھرىرى: ھەلىمە ئابدۇكېرىم ؛ تەھرىر: سابىت ئىسلام
رەسىم تەرجىمە قىلغۇچىلار: ئاگۇ خەسەنوۋ ، تۇرسۇنجان توقاي ، گۈلنىسا كېرەم ، نۇرمەمەت باغاشار ، ھەلىمە ئابدۇكېرىم
مەزمۇن تەييارلاش ۋە تەھرىر : دوختۇرلار تورى ئەترىتى

قالقان بەز ۋە قالقان يان بەزنىڭ قۇرۇلمىلىرى:

1. قالقان بەز ئالدى كۆرۈنۈشى (Anterior View of Thyroid Gland, 甲状腺前面观): بۇ رەسىمدە قالقان بەزنىڭ ئالدى تەرەپتىن كۆرۈنۈشى كۆرسىتىلگەن. قالقان بەز كېپىنەك شەكلىدە بولۇپ، بوغۇزنى ئوراپ تۇرىدۇ.
2. تىل سۆڭەك (Hyoid Bone, 舌骨): بويۇننىڭ ئالدى قىسمىدىكى مېتالغا ئوخشايدىغان سۆڭەك بولۇپ، ئېغىز بوشلۇقىنىڭ تۈۋىنى ۋە بوغۇزنىڭ يۇقىرى قىسمىنى تىرەك قىلىدۇ. ئۇ قالقان بەزنىڭ يۇقىرىسىغا جايلاشقان.
3. قالقانسىمان كۆمۈرچەك (Thyroid Cartilage, 甲状软骨): بوغۇزنىڭ ئەڭ چوڭ كۆمۈرچىكى بولۇپ، ئادەتتە «بۇغدىيەك – ئادەم ئالمىسى» دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇ قالقان بەزنىڭ ئۈستۈنكى قىسمىغا جايلاشقان.
4. قالقان بەز بوغۇزى (Isthmus of Thyroid Gland, 甲状腺峡): قالقان بەزنىڭ ئىككى يان قانىتىنى بىر-بىرىگە تۇتاشتۇرىدىغان تار قىسمى. ئۇ بوغۇزنىڭ ئالدى تەرىپىگە جايلاشقان.
5. قالقان بەز تۆۋەنكى ۋىناسى (Inferior Thyroid Vein, 甲状腺下静脉): قالقان بەزنىڭ تۆۋەنكى قىسمىدىن قاننى يىغىپ، يۈرەككە قايتۇرىدىغان قان تومۇر. ئۇ قالقان بەزنىڭ تۆۋەنكى قىسمىدىن چىقىدۇ.
6. قالقان بەز ئەڭ تۆۋەنكى ئارتېرىيىسى (Thyroidea Ima Artery, 甲状腺最下动脉): قالقان بەزنى قان بىلەن تەمىنلەيدىغان ئارتېرىيە، ئادەتتە كۆپ ئۇچرىمايدۇ. ئۇ بەزى كىشىلەردە قالقان بەزنىڭ تۆۋەنكى قىسمىنى قان بىلەن تەمىنلەيدۇ.
7. قالقان بەز تۆۋەنكى ئارتېرىيىسى (Inferior Thyroid Artery, 甲状腺下动脉): بۇ ئارتېرىيە تۆۋەنكى قالقان يان بەزلەرنى ۋە قالقان بەزنىڭ تۆۋەنكى قىسمىنى قان بىلەن تەمىنلەيدۇ. ئۇ يۇقىرى دەرىجىلىك كۆكرەك قىسمىدىن كېلىدۇ.
8. قالقان بەز ئوتتۇرا ۋىناسى (Middle Thyroid Vein, 甲状腺中动脉): قالقان بەزنىڭ ئوتتۇرا قىسمىدىن قاننى يىغىپ، ئىچكى بويۇن ۋېناسىغا قۇيۇلىدىغان قان تومۇر. ئۇ قالقان بەزنىڭ يان تەرىپىدىن چىقىدۇ.
9. قالقان بەز ئوڭ قانىتى (Right Lobe of Thyroid Gland, 甲状腺右叶): قالقان بەزنىڭ ئوڭ تەرەپتىكى قانىتى بولۇپ، ئادەتتە سول قانىتىغا ئوخشاش چوڭلۇقتا بولىدۇ. ئۇ بوغۇزنىڭ ئوڭ تەرىپىگە جايلاشقان.
10. كونۇسسىمان قانىتى (Pyramidal Lobe, 锥状叶): بەزى كىشىلەردە قالقان بەزنىڭ بوغۇزىدىن يۇقىرىغا قاراپ تۇتاشقان كىچىك قىسمى. ئۇ تىل سۆڭەككە يېقىن جايلاشقان بولۇشى مۇمكىن.
11. قالقان بەز يۇقارىقى ۋىناسى (Superior Thyroid Vein, 甲状腺上静脉): قالقان بەزنىڭ يۇقىرى قىسمىدىن قاننى يىغىپ، ئىچكى بويۇن ۋېناسىغا قۇيۇلىدىغان قان تومۇر. ئۇ قالقان بەزنىڭ يۇقىرى قىسمىدىن چىقىدۇ.
12. قالقان بەز يۇقارىقى ئارتېرىيىسى (Superior Thyroid Artery, 甲状腺上动脉): قالقان بەزنىڭ يۇقىرى قىسمىنى قان بىلەن تەمىنلەيدىغان ئارتېرىيە. ئۇ تاشقى ئۇيقۇ ئارتېرىيىسىنىڭ تارمىقى.
13. قالقان بەز ئارقا كۆرۈنۈشى (Posterior View of Thyroid Gland, 甲状腺后面观): بۇ رەسىمدە قالقان بەز ۋە قالقان يان بەزنىڭ ئارقا تەرەپتىن كۆرۈنۈشى كۆرسىتىلگەن. بۇ كۆرۈنۈشتە قالقان يان بەزلەر ئېنىق كۆرۈنىدۇ.
14. كىكىرتەك قايتقۇچى نېرۋا (Recurrent Laryngeal Nerve, 喉返神经): بوغۇز مۇسكۇللىرىنى نېرۋا بىلەن تەمىنلەيدىغان مۇھىم نېرۋا بولۇپ، قالقان بەزنىڭ ئارقىسىدىن ئۆتىدۇ. بۇ نېرۋا زەخىملەنسە ئاۋاز چىقىرىشقا تەسىر كۆرسىتىدۇ.
15. كاناي (Trachea, 气管): نەپەس يولىنىڭ بىر قىسمى بولۇپ، كەپشەر تۇيۇق نەپەس يولىنى ئۆپكە بىلەن تۇتاشتۇرىدۇ. قالقان بەز كاناي بىلەن يېقىن مۇناسىۋەتتە.
16. قىزىلئۆڭگەچ (Esophagus, 食管): ئېغىزدىن ئاشقازانغا يېمەكلىكلەرنى ئېلىپ بارىدىغان نەيچە شەكىللىك ئەزا. ئۇ كاناينىڭ ئارقىسىغا جايلاشقان.
17. تۆۋەنكى قالقان يان بەز (Inferior Parathyroid Gland, 下甲状旁腺): ئادەتتە ئىككى تال بولۇپ، قالقان بەزنىڭ تۆۋەنكى قىسمىنىڭ ئارقا يۈزىگە جايلاشقان. ئۇلار پاراتىرېئوئىد ھورمونىنى ئىشلەپچىقىرىدۇ.
18. يۇقارىقى قالقان يان بەز (Superior Parathyroid Gland, 上甲状旁腺): ئادەتتە ئىككى تال بولۇپ، قالقان بەزنىڭ يۇقىرى قىسمىنىڭ ئارقا يۈزىگە جايلاشقان. بۇ بەزلەرمۇ كالتسىي تەڭپۇڭلۇقىنى باشقۇرىدۇ.

قالقان بەز ۋە قالقان يان بەزنىڭ فۇنكسىيەسى ۋە ئەھمىيىتى:

قالقان بەز ۋە قالقان يان بەز بىرلىكتە بەدەننىڭ ھورمون تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ.

• قالقان بەزنىڭ فۇنكسىيەسى:
  • مېتابولىزم كونترولى: قالقان بەز ئىشلەپچىقارغان قالقان ھورمونى (T3 ۋە T4) بەدەننىڭ ئاساسىي مېتابولىزىمىنى كونترول قىلىدۇ. بۇ ھورمونلار ئېنېرگىيە ئىشلەپچىقىرىش، بەدەن تېمپېراتۇرىسىنى ساقلاش ۋە ھۈجەيرىلەرنىڭ فۇنكسىيەسىنى تەڭشەيدۇ.
  • ئۆسۈش ۋە يېتىلىش: بالىلارنىڭ ئۆسۈشى ۋە مېڭىسىنىڭ نورمال يېتىلىشى ئۈچۈن قالقان ھورمونى ئىنتايىن مۇھىم. ھامىلدارلىق مەزگىلىدە ئانىنىڭ قالقان ھورمونى كەمچىل بولسا، بالىنىڭ يېتىلىشىگە سەلبىي تەسىر كۆرسىتىدۇ.
  • يۈرەك فۇنكسىيەسى: قالقان ھورمونى يۈرەك رېتىمىنى، قان بېسىمىنى ۋە يۈرەكنىڭ قان پومپىسى فۇنكسىيەسىنى تەسىرلەندۈرىدۇ.
  • سۆڭەك سالامەتلىكى: قالقان بەز يەنە كالتسىتونىن (Calcitonin) ھورمونىنى ئىشلەپچىقىرىپ، قان كالتسىي سەۋىيىسىنى تەڭشەيدۇ. بۇ ھورمون سۆڭەكتىن قانغا كالتسىي ئۆتۈشىنى ئاستىلىتىپ، سۆڭەك زىچلىقىنى ساقلاشقا ياردەم بېرىدۇ.
• قالقان يان بەزنىڭ فۇنكسىيەسى:
  • كالتسىي تەڭپۇڭلۇقىنى باشقۇرۇش: قالقان يان بەزلەر پاراتىرېئوئىد ھورمونىنى (PTH) ئىشلەپچىقىرىدۇ. PTH قان كالتسىي سەۋىيىسىنى ئاشۇرۇپ، سۆڭەكتىن كالتسىينى قانا ئاجرىتىپ چىقىرىدۇ، بۆرەكنىڭ كالتسىينى قايتا سۈمۈرۈشىنى كۈچەيتىدۇ ۋە ۋىتامىن D نىڭ ئاكتىپ شەكلىنى ھاسىل قىلىپ، ئۈچەيدىن كالتسىينىڭ سۈمۈرۈلۈشىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
  • فوسفور تەڭپۇڭلۇقى: PTH يەنە فوسفور تەڭپۇڭلۇقىنى تەڭشەپ، بۆرەكتىن فوسفورنىڭ چىقىرىلىشىنى ئاشۇرىدۇ.

• كېسەللىكلەر ۋە ئالامەتلىرى:

  • قالقان بەز كېسەللىكلىرى: قالقان بەز ھورمونىنىڭ كۆپىيىشى «قالقان بەز فۇنكسىيەسىنىڭ ئېشىپ كېتىشى» (Hyperthyroidism) نى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ، بۇ يۈرەك سوقۇشىنىڭ تېزلىشىشى، ئورۇقلاش، تېمپېراتۇرىغا سەزگۈرلۈك قاتارلىق ئالامەتلەرنى پەيدا قىلىدۇ. ھورمون كەمچىل بولۇش «قالقان بەز فۇنكسىيەسىنىڭ تۆۋەنلىشى» (Hypothyroidism) نى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ، بۇ ئورۇقلاش، ھارغىنلىق، سوغۇققا سەزگۈرلۈك قاتارلىق ئالامەتلەر بىلەن ئىپادىلىنىدۇ.
  • قالقان يان بەز كېسەللىكلىرى: PTH نىڭ كۆپىيىشى «قالقان يان بەز فۇنكسىيەسىنىڭ ئېشىپ كېتىشى» (Hyperparathyroidism) نى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، قان كالتسىي سەۋىيىسىنى ئاشۇرىدۇ. بۇ سۆڭەك زەئىپلىشىش، بۆرەك تاش كېسەللىكى ۋە نېرۋا قالايمىقانچىلىقىغا سەۋەب بولىدۇ. PTH نىڭ كەمچىل بولۇشى «قالقان يان بەز فۇنكسىيەسىنىڭ تۆۋەنلىشى» (Hypoparathyroidism) نى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، قان كالتسىي سەۋىيىسىنى تۆۋەنلىتىدۇ، بۇ مۇسكۇل تارتىشىش ۋە تېرە ئۇيۇشۇش قاتارلىق ئالامەتلەرنى پەيدا قىلىدۇ.
• دىئاگنوز ۋە داۋالاش: قالقان بەز ۋە قالقان يان بەز كېسەللىكلىرى ئادەتتە قان تەكشۈرۈش ئارقىلىق ھورمون سەۋىيىسىنى ئۆلچەش، ئۇلترا ئاۋاز دولقۇنى ياكى باشقا تەسۋىر تەكشۈرۈش ئارقىلىق بەزنىڭ قۇرۇلمىسىنى تەكشۈرۈش ئارقىلىق دىئاگنوز قويۇلىدۇ. داۋالاش ئاساسلىقى ھورموننى تولۇقلاش ياكى ئارتۇقچە ھورموننى چەكلەش دورىلىرى ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلىدۇ، بەزى ئەھۋاللاردا ئوپېراتسىيە قىلىشقا توغرا كېلىدۇ.

قالقان بەز ۋە قالقان يان بەز بەدەننىڭ ھاياتىي فۇنكسىيەسىدە ناھايىتى مۇھىم ئەزالار بولۇپ، ئۇلارنىڭ مۇۋاپىق ئىشلىشى ئومۇمىي ساغلاملىق ئۈچۈن زۆرۈر. بۇ بەزلەرگە مۇناسىۋەتلىك كېسەللىكلەرنى بالدۇر بايقاش ۋە داۋالاش، بەدەننىڭ نورمال فۇنكسىيەسىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم.