مەركەز قانۇنىيىتى

ھاياتلىق دۇنياسىدىكى ھەر بىر تىرىك جانلىقنىڭ تۈزۈلۈشى، يېتىلىشى ۋە پائالىيەت ئېلىپ بېرىشى ئىنتايىن مۇرەككەپ بولغان بىر يۈرۈش گېن پروگراممىلىرى تەرىپىدىن كونترول قىلىنىدۇ. بۇ مۇرەككەپ جەرياننىڭ يادروسىدا «مەركەز قانۇنىيىتى» دەپ ئاتىلىدىغان بىر ئالتۇن قائىدە ياتقان بولۇپ، ئۇ ئىرسىيەت ئۇچۇرلىرىنىڭ قانداق ساقلىنىدىغانلىقى، يەتكۈزۈلىدىغانلىقى ۋە ئىپادىلىنىدىغانلىقىنى بەلگىلەيدۇ. زامانىۋى مولېكۇلا بىئولوگىيەسىنىڭ ئۇل تېشى ھېسابلىنىدىغان بۇ نەزەرىيە، بىزنىڭ ھۈجەيرە ئىچىدىكى مىكرو دۇنيانى چۈشىنىشىمىزدىكى ئاچقۇچ ھېسابلىنىدۇ.

ئاددىي قىلىپ ئېيتقاندا، مەركەز قانۇنىيىتى ئىرسىيەت ئۇچۇرلىرىنىڭ ئېقىش يۆنىلىشىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. يەنى ئىرسىيەت ئۇچۇرى DNA دىن باشلىنىپ RNA غا كۆچۈرۈلىدۇ ۋە ئاخىرىدا ئاقسىلغا ئايلىنىپ، جانلىقنىڭ فىزىئولوگىيەلىك ئالاھىدىلىكلىرىنى نامايان قىلىدۇ. بۇ جەرياننىڭ ھەر بىر باسقۇچىدىكى ئېنىقلىق ۋە مۇقىملىق ئىنسانلارنىڭ ساغلاملىقى ئۈچۈن ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدىغان بولۇپ، نۇرغۇنلىغان ئىرسىيەت كېسەللىكلىرى ۋە راكقا ئوخشاش تىببىي مەسىلىلەر دەل مۇشۇ جەرياندىكى خاتالىقلاردىن كېلىپ چىقىدۇ.

رەسىمدىكى ئاساسلىق ئاتالغۇلارنىڭ ئىزاھاتى

1. مەركەز قانۇنىيىتى (Central Dogma / 中心法则)
بۇ ئاتالغۇ مولېكۇلا بىئولوگىيەسىدىكى ئىرسىيەت ئۇچۇرلىرىنىڭ يۆتكىلىش قائىدىسىنى چۈشەندۈرىدىغان ئەڭ يادرولۇق نەزەرىيەدۇر. ئۇ ئىرسىيەت ئۇچۇرىنىڭ DNA دىن RNA غا، ئاندىن RNA دىن ئاقسىلغا قاراپ ئاقىدىغانلىقىنى، شۇنداقلا DNA نىڭ ئۆزىنى كۆپەيتەلەيدىغانلىقىنى ئىلمىي يەكۈنلەپ بېرىدۇ. بۇ قانۇنىيەت 1958-يىلى فىرانسىس كىرىك تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان بولۇپ، ئۇ ھاياتلىقنىڭ قانداق داۋاملىشىدىغانلىقى ۋە نەسىل قالدۇرىدىغانلىقىنىڭ لوگىكىلىق خەرىتىسىنى سىزىپ بەرگەن. مەزكۇر رەسىمدىكى بارلىق جەريانلار (نۇسخىلىنىش، كۆچۈرۈلۈش، ئاغدۇرۇلۇش) دەل مۇشۇ «مەركەز قانۇنىيىتى» رامكىسى ئىچىدە ئېلىپ بېرىلىدۇ.

2. DNA (Deoxyribonucleic Acid / 脱氧核糖核酸)
DNA بولسا ھاياتلىقنىڭ گېن لايىھەسى ۋە ئىرسىيەت ئۇچۇر ئامبىرىدۇر. ئۇ قوش بۇرمىلىق تۈزۈلۈشكە ئىگە بولۇپ، بارلىق ئىرسىيەت ئۇچۇرلىرىنى ئۆزىدە ساقلايدۇ ۋە كېيىنكى ئەۋلادلارغا يەتكۈزىدۇ.

3. نۇسخىلىنىش (Replication / 复制)
بۇ جەريان DNA مولېكۇلاسىنىڭ ئۆزىگە ئوخشاش يەنە بىر نۇسخا DNA نى ھاسىل قىلىش جەريانىدۇر. ھۈجەيرە بۆلۈنۈشتىن بۇرۇن چوقۇم بۇ جەريان ئېلىپ بېرىلىشى كېرەك، شۇندىلا يېڭى ھۈجەيرىلەرگە تولۇق گېن ئۇچۇرى يەتكۈزۈلىدۇ.

4. كۆچۈرۈلۈش (Transcription / 转录)
DNA دىكى ئىرسىيەت ئۇچۇرىنىڭ RNA (تېخىمۇ ئېنىق ئېيتقاندا mRNA) غا كۆچۈرۈلۈش جەريانىدۇر. بۇ جەريان ھۈجەيرە يادروسىدا ئېلىپ بېرىلىدىغان بولۇپ، DNA دىكى شىفىرلار ئوقۇلۇپ، RNA شەكلىدە خاتىرىلىنىدۇ.

5. RNA (Ribonucleic Acid / 核糖核酸)
RNA بولسا يەككە زەنجىرلىك مولېكۇلا بولۇپ، ئاساسلىقى ئىرسىيەت ئۇچۇرلىرىنى توشۇغۇچى ۋە ئاقسىل سىنتېزلاش رولىنى ئوينايدۇ. ئۇ DNA دىكى «بۇيرۇق»نى ئېلىپ، ھۈجەيرە يادروسىدىن سىتوپلازمىغا يەتكۈزۈپ بېرىدۇ.

6. ئاغدۇرۇلۇش (Translation / 翻译)
بۇ RNA دىكى نۇكلېئوتىدلار تەرتىپىنىڭ ئامىنو كىسلاتالار تەرتىپىگە ئايلىنىش، يەنى «تەرجىمە قىلىنىش» جەريانىدۇر. بۇ جەريان رىبوسومىدا ئېلىپ بېرىلىدۇ ۋە نەتىجىدە بەدەنگە كېرەكلىك ئاقسىل زەنجىرى ھاسىل بولىدۇ.

7. ئاقسىل (Protein / 蛋白质)
ئاقسىل بولسا مەركەز قانۇنىيىتىنىڭ ئاخىرقى مەھسۇلاتى بولۇپ، ھاياتلىق پائالىيىتىنىڭ ئاساسلىق ئىجراچىسىدۇر. بەدىنىمىزدىكى ئېنزىملار، مۇسكۇللار ۋە ئىممۇنىتېت سىستېمىسىدىكى ئانتىتېلالارنىڭ ھەممىسى ئاقسىلدىن تۈزۈلگەن.

مەركەز قانۇنىيىتى ۋە ھاياتلىق شىفىرىنىڭ يېشىلىشى

مولېكۇلا بىئولوگىيەسىدىكى مەركەز قانۇنىيىتى (Central Dogma) بىزگە ھاياتلىقنىڭ ئەڭ ئىنچىكە مەخپىيەتلىكلىرىنى ئېچىپ بەردى. بۇ جەريان خۇددى بىر مۇكەممەل زاۋۇتنىڭ ئىشلەپچىقىرىش لىنىيەسىگە ئوخشايدۇ: DNA باش ئىنژېنېرنىڭ سىزما لايىھەسى، RNA بولسا بۇ لايىھەنى سېخقا يەتكۈزۈپ بەرگۈچى تېخنىك، ئاقسىل بولسا ئىشلەپچىقىرىلغان ئاخىرقى مەھسۇلات. ئەگەر بۇ جەرياننىڭ بىرەر ھالقىسىدا، مەسىلەن «كۆچۈرۈلۈش» ياكى «ئاغدۇرۇلۇش» جەريانىدا خاتالىق كۆرۈلسە، بۇ جانلىقنىڭ نورمالسىز يېتىلىشىنى ياكى ئېغىر كېسەللىكلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.

زامانىۋى مېدىتسىنادا، بولۇپمۇ نىشانلىق داۋالاش ۋە گېن ئىنژېنېرلىقىدا، بۇ ئۈچ باسقۇچ ئىنتايىن مۇھىم تەتقىقات ئوبيېكتى ھېسابلىنىدۇ. مەسىلەن، بەزى ۋىرۇسقا قارشى دورىلار ۋىرۇسنىڭ RNA سىنى «كۆچۈرۈش» جەريانىنى توسۇش ئارقىلىق رول ئوينايدۇ. شۇنىڭدەك، بەزى راك كېسەللىكلىرىنى داۋالاشتا، راك ھۈجەيرىلىرىنىڭ چەكسىز «نۇسخىلىنىش» ئىقتىدارىنى چەكلەش ئاساسلىق نىشان قىلىنىدۇ. شۇڭا، مەركەز قانۇنىيىتىنى چۈشىنىش پەقەت بىئولوگىيە دەرسلىكىدىكى نەزەرىيە بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئىنسانىيەتنىڭ كېسەللىكلەر ئۈستىدىن غالىب كېلىشىدىكى ئىلمىي قورالدۇر.

مەركەز قانۇنىيىتىنىڭ مەزمۇنىنى قىسقىچە تۆۋەندىكىدەك يىغىنچاقلاشقا بولىدۇ:

• ئۇچۇرنىڭ ساقلىنىشى: DNA ئۆزىنى نۇسخىلاش ئارقىلىق ئىرسىيەت ئۇچۇرىنىڭ يوقىلىپ كەتمەسلىكىگە كاپالەتلىك قىلىدۇ.
• ئۇچۇرنىڭ يەتكۈزۈلۈشى: DNA دىكى ئۇچۇرلار كۆچۈرۈلۈش ئارقىلىق RNA غا ئۆتىدۇ.
• ئۇچۇرنىڭ ئىپادىلىنىشى: RNA دىكى شىفىرلار ئاغدۇرۇلۇش ئارقىلىق ئاقسىلغا ئايلىنىپ، ھاياتلىق رولىنى جارى قىلدۇرىدۇ.

قىزىقارلىق يېرى شۇكى، گەرچە كىلاسسىك مەركەز قانۇنىيىتى «DNA -> RNA -> ئاقسىل» يۆنىلىشىنى ئاساس قىلسىمۇ، ئالىملار كېيىنچە بەزى ۋىرۇسلاردا (مەسىلەن ئەيدىز ۋىرۇسى) «تەتۈر كۆچۈرۈلۈش» (RNA دىن DNA غا) ھادىسىسىنىڭ بارلىقىنى بايقىدى. بۇ بايقاش مەركەز قانۇنىيىتىنىڭ مەزمۇنىنى تېخىمۇ بېيىتتى ۋە بىزنىڭ ۋىرۇسلارغا بولغان تونۇشىمىزنى يېڭى بىر بالداققا كۆتۈردى.

خۇلاسە

خۇلاسىلىگەندە، بۇ دىئاگرامما ھاياتلىقنىڭ ئەڭ نېگىزلىك مەشغۇلات سىستېمىسىنى تەسۋىرلەپ بېرىدۇ. مەيلى بىر تال چاچنىڭ رەڭگى بولسۇن ياكى مېتابولىزم سۈرئىتى بولسۇن، ھەممىسى مۇشۇ مىكرو دۇنيادىكى «نۇسخىلىنىش، كۆچۈرۈلۈش ۋە ئاغدۇرۇلۇش» جەريانلىرىنىڭ نەتىجىسىدۇر. بۇ قانۇنىيەتنى چوڭقۇر تەتقىق قىلىش كەلگۈسىدە ئىرسىيەت كېسەللىكلىرىنى تۈپ يىلتىزىدىن داۋالاش ۋە ئۆمۈرنى ئۇزارتىش تېخنىكىلىرى ئۈچۈن يول ئاچىدۇ.