تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپ بىئولوگىيەسىدىكى بىر قىسىم ئاتالغۇلارنىڭ قىسقىچە ئىزاھاتى ( 1- بۆلەك )

بىئولوگىيە، يەنى جانلىقلارنى تەتقىق قىلىدىغان پەن، ھاياتلىقنىڭ مۇرەككەپ قۇرۇلمىسى ۋە فۇنكسىيەلىرىنى چۈشىنىشىمىز ئۈچۈن ئاچقۇچلۇق ئەھمىيەتكە ئىگە. تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپ باسقۇچىدا، بىز بىئولوگىيەنىڭ ئاساسلىرىنى ئۆگىنىپ، ھۈجەيرىدىن باشلاپ، پۈتۈن بىر ئېكولوگىيە سىستېمىسىغىچە بولغان كەڭ دائىرىدىكى ھادىسىلەرنى تەھلىل قىلىمىز. بۇ بىلىملەر بىزگە ئەتراپىمىزدىكى دۇنيا، ئۆزىمىزنىڭ بەدىنى ۋە ھاياتلىقنىڭ كەلگۈسى توغرىسىدا چوڭقۇر چۈشەنچە بېرىدۇ.

بۇ ماقالىدە، بىز تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپ بىئولوگىيە دەرسلىكىدىكى بىر قىسىم مۇھىم ئاتالغۇلارنى تونۇشتۇرىمىز. بۇ ئاتالغۇلار جانلىقلارنىڭ قۇرۇلمىسى، فۇنكسىيەسى، ئىرسىيەت ۋە كېسەللىكلەر قاتارلىق ساھەلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ھەر بىر ئاتالغۇنىڭ ئۇيغۇرچە، ئىنگلىزچە ۋە خەنزۇچە ئىسمى بىلەن بىللە قىسقىچە چۈشەندۈرۈلىشى، ئوقۇغۇچىلارنىڭ بىئولوگىيە بىلىملىرىنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇشىغا ياردەم بېرىدۇ.

جىددىي خاراكتېرلىك ئېغىر نەپەسلىنىش سىستېمىسى يىغىندى كېسەللىكى (غەيرىي تىپىك ئۆپكە ياللۇغى) (SARS, 严重急性呼吸综合征)

بۇ كېسەللىك SARS-CoV ۋىرۇسى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئېغىر خاراكتېرلىك نەپەسلىنىش يولى يۇقۇملۇق كېسەللىكى بولۇپ، 2002-يىلى تۇنجى قېتىم بايقالغان. ئۇ ئاساسلىقى ئۆپكىنى زەخىملەندۈرۈپ، نەپەس قىيىنچىلىقى، يۇقىرى ئىسسىقلىق ۋە باشقا ئېغىر سىستېما سىستېمىلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. SARS نىڭ تارقىلىشىنى كونترول قىلىش ئۈچۈن خەلقئارالىق ھەمكارلىق ۋە تېز ئىنكاس قايتۇرۇش مېخانىزمى مۇھىم رول ئوينىغان.

ئىنسانلار ئىممۇنتېت كەمچىللىكى كېسەللىكى (HIV, 人类免疫缺陷病毒)

بۇ ۋىرۇس ئىنساننىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنى ئاجىزلاشتۇرۇپ، ئەيدىز (AIDS) كېسەللىكىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. HIV ۋىرۇسى ئىنساننىڭ CD4+ T ھۈجەيرىلىرىنى نىشان قىلىدۇ، بۇ ھۈجەيرىلەر ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ ئاساسلىق قوغدىغۇچىلىرىدۇر. كېسەللىكنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە داۋالاشتا ART (ئانتى-رېتروۋىرۇس داۋالاش) مۇھىم رول ئوينايدۇ.

ھاياتلىق سىستېمىسى (Life system, 生命系统)

ھاياتلىق سىستېمىسى دېگەن بىر-بىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ۋە ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىدىغان جانلىق ماددىلار توپىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇ ھۈجەيرە، توقۇلما، ئەزا، سىستېما، شەخس، نوپۇس، جەمئىيەت ۋە ئېكولوگىيە سىستېمىسى قاتارلىق سەۋىيەلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ سىستېمىلار ئارىسىدىكى ئۆز-ئارا مۇناسىۋەت ھاياتلىقنىڭ مۇرەككەپلىكىنى بەلگىلەيدۇ.

ھەقىقىي يادرولۇق ھۈجەيرە (Eukaryotic cell, 真核细胞)

بۇ ھۈجەيرىلەر يادروسى پەردە بىلەن ئورالغان بولۇپ، يادرو ئىچىدە ئىرسىيەت ماتېرىيالى بار. شۇنداقلا، مىتوخوندىرىيە، ئېندوپلازما رېتسىكۇلومى ۋە گولجى ئەتراپى قاتارلىق پەردىلىك ئەزالىرى بار. ئۆسۈملۈكلەر، ھايۋانلار، زەمبۇرۇغلار ۋە پروتىستلارنىڭ ھۈجەيرىلىرى ھەقىقىي يادرولۇق ھۈجەيرىلەردۇر.

ئىپتىدائىي يادرولۇق ھۈجەيرە (Prokaryotic cell, 原核细胞)

ئىپتىدائىي يادرولۇق ھۈجەيرىلەرنىڭ ئورالغان يادروسى يوق بولۇپ، ئىرسىيەت ماتېرىيالى ھۈجەيرە سۇيۇقلۇقىدا ئەركىن تۇرىدۇ. ئۇلاردا پەردىلىك ئەزالار بولمايدۇ، لېكىن رىبوسوم بار. باكتېرىيە ۋە ئارخېي قاتارلىقلار ئىپتىدائىي يادرولۇق ھۈجەيرىلەرنىڭ تىپىك مىسالىدۇر.

ھۈجەيرە تەلىماتى (Cell theory, 细胞学说)

ھۈجەيرە تەلىماتى بىئولوگىيەدىكى ئاساسلىق نەزەرىيەلەرنىڭ بىرى بولۇپ، بارلىق جانلىقلارنىڭ ھۈجەيرىلەردىن تەركىب تاپقانلىقىنى، ھۈجەيرىلەرنىڭ ھاياتلىقنىڭ ئاساسىي بىرلىكى ئىكەنلىكىنى ۋە بارلىق ھۈجەيرىلەرنىڭ ئىلگىرىكى ھۈجەيرىلەردىن پەيدا بولىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ نەزەرىيە بىئولوگىيە پېنىنىڭ تەرەققىياتىغا زور تەسىر كۆرسەتكەن.

شلايدېن (M.J. Schleiden, 施莱登)

ماتتىياس جاكوب شلايدېن گېرمانىيەلىك ئۆسۈملۈكشۇناس بولۇپ، 1838-يىلى ئۆسۈملۈكلەرنىڭ ھۈجەيرىلەردىن تەركىب تاپقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. ئۇنىڭ تەتقىقاتى ھۈجەيرە تەلىماتىنىڭ شەكىللىنىشىگە مۇھىم تۆھپە قوشقان.

شۋان (T. Schwann, 施旺)

تېئودور شۋان گېرمانىيەلىك فىزىئولوگ بولۇپ، 1839-يىلى ھايۋانلارنىڭ ھۈجەيرىلەردىن تەركىب تاپقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. ئۇ شلايدېن بىلەن بىرلىكتە ھۈجەيرە تەلىماتىنى شەكىللەندۈرگەن.

ماكرو مىقدارلىق ئېلېمېنتلار (Macroelements, 大量元素)
جانلىقلارنىڭ نورمال ھاياتلىق پائالىيەتلىرى ئۈچۈن كۆپ مىقداردا تەلەپ قىلىنىدىغان ئېلېمېنتلارنى كۆرسىتىدۇ. بۇلار كاربون (C), ھىدروگېن (H), ئوكسىگېن (O), ئازوت (N), فوسفور (P), گۈڭگۈرت (S), كالتىسىي (Ca), ماگنىي (Mg), كالىي (K), ناترىي (Na) ۋە خلور (Cl) قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

مىكرو مىقدارلىق ئېلېمېنتلار (Microelements, 微量元素)

جانلىقلارنىڭ نورمال ھاياتلىق پائالىيەتلىرى ئۈچۈن ئاز مىقداردا تەلەپ قىلىنىدىغان ئېلېمېنتلارنى كۆرسىتىدۇ. بۇلار تۆمۈر (Fe), مانگان (Mn), مىس (Cu), سىنىك (Zn), بور (B), مولىبدېن (Mo), يود (I), سېلېن (Se) ۋە فىتور (F) قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

ئاقسىل (Protein, 蛋白质)

ئاقسىل ھاياتلىقنىڭ ئاساسلىق ئورگانىك ماددىسى بولۇپ، ئامىنو كىسلاتاسىدىن تۈزۈلگەن. ئۇلار بەدەندە قۇرۇلما ماتېرىيالى،  ئېنزىم (فېرمېنت)، ھورمون ۋە ئىممۇنىتېت ماددىسى قاتارلىق مۇھىم فۇنكسىيەلەرنى ئۆتەيدۇ.

ئامىنو كىسلاتاسى (Amino acid, 氨基酸)

ئامىنو كىسلاتاسى ئاقسىللارنى تۈزگۈچى ئاساسىي بىرلىك بولۇپ، بىر كاربون ئاتومىغا بىر ئامىنو رادىكالى (-NH2)، بىر كاربوكسىل رادىكالى (-COOH)، بىر ھىدروگېن ئاتومى ۋە بىر يان زەنجىر (R گۇرۇپپىسى) ئۇلانغان بولىدۇ. ھاياتلىقتا 20 خىلدىن ئارتۇق ئامىنو كىسلاتاسى ئۇچرايدۇ.

ئىنسانلار ئاقسىل گۇرۇپپىسى پىلانى (HPP, 人类蛋白质组计划)

HPP پىلانى ئىنسان بەدىنىدىكى بارلىق ئاقسىللارنى، ئۇلارنىڭ قۇرۇلمىسىنى، فۇنكسىيەسىنى ۋە ئۆز-ئارا تەسىرلىرىنى ئاشكارىلاشنى مەقسەت قىلغان كەڭ كۆلەملىك ئىلمىي تۈردۇر. بۇ پىلان كېسەللىكلەرنى دىئاگنوز قويۇش ۋە داۋالاشتا يېڭى ئۇسۇللارنى تېپىشقا ياردەم بېرىدۇ.

يادرو كىسلاتاسى (Nucleic acid, 核酸)

يادرو كىسلاتاسى ئىرسىيەت ئۇچۇرلىرىنى ساقلايدىغان ۋە يەتكۈزىدىغان بىئو-مولېكۇلا بولۇپ، DNA (دېئوكسى رىبونۇكلېئىك كىسلاتاسى) ۋە RNA (رىبونۇكلېئىك كىسلاتاسى) نى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئۇلار نۇكلېئوتىد دەپ ئاتىلىدىغان كىچىك بىرلىكلەردىن تەركىب تاپقان.

دېئوكسى رىبونۇكلېئىك كىسلاتاسى (Deoxyribonucleic acid, 脱氧核糖核酸)

DNA ھاياتلىقنىڭ ئىرسىيەت ئۇچۇرلىرىنى ساقلايدىغان مولېكۇلا بولۇپ، قوش بۇرمىنى شەكىللەندۈرىدۇ. ئۇ ھۈجەيرىلەرنىڭ تەرەققىياتى، فۇنكسىيەسى، كۆپىيىشى ۋە ئۆلۈشى ئۈچۈن زۆرۈر بولغان بارلىق ئۇچۇرلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

رىبونۇكلېئىك كىسلاتاسى (Ribonucleic acid, 核糖核酸)

RNA ئاساسلىقى ئاقسىل سىنتېزىدا رول ئوينايدىغان يادرو كىسلاتاسى بولۇپ، ئۇنىڭ mRNA (خەۋەرچى RNA), tRNA (يەتكۈزگۈچى RNA) ۋە rRNA (رىبوسوملۇق RNA) قاتارلىق تىپلىرى بار. RNA مولېكۇلىسى كۆپىنچە بىر قاتارلىق بولىدۇ.

قەنت مولېكۇلىسى (Carbohydrate, 碳水化合物)

قەنت مولېكۇلىسى جانلىقلارنىڭ ئاساسلىق ئېنېرگىيە مەنبەسى بولۇپ، يەنە قۇرۇلما ماتېرىيالى سۈپىتىدە رول ئوينايدۇ. ئۇلار مونو ساخارىد، دىساخارىد ۋە پولىساخارىد قاتارلىق شەكىللەرگە بۆلۈنىدۇ. گلۇكوزا، ساخاروزا ۋە كراخمال قەنت مولېكۇلىسىنىڭ تىپىك مىسالىدۇر.

ياغ تۈرىدىكى ماددىلار (Lipid, 脂质)

ياغ تۈرىدىكى ماددىلار سۇدا ئېرىمەيدىغان، لېكىن ئورگانىك ئېرىتكۈچىلەردە ئېرىيدىغان بىئو-مولېكۇلالاردۇر. ئۇلار ئېنېرگىيە ساقلاش، ھۈجەيرە پەردىسىنى شەكىللەندۈرۈش ۋە ھورمون قاتارلىق فۇنكسىيەلەرنى ئۆتەيدۇ. ياغ، ماي ۋە فوسفولىپىد قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

ھۈجەيرە پەردىسى (Cell membrane, 细胞膜)

ھۈجەيرە پەردىسى ھۈجەيرىنى ئەتراپىدىكى مۇھىتتىن ئايرىپ تۇرىدىغان نېپىز، يېرىم ئۆتكۈزۈشچان پەردە بولۇپ، ئاساسلىقى فوسفولىپىد قوش مولىكۇلا قاتلىمى ۋە ئاقسىللاردىن تەركىب تاپقان. ئۇ ماددىلارنى ئۆتكۈزۈش، ھۈجەيرە ئالاقىسى ۋە سىگنال قوبۇل قىلىش قاتارلىق مۇھىم فۇنكسىيەلەرنى ئۆتەيدۇ.

خۇلاسە

تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپتىكى بىئولوگىيە دەرسلىكى جانلىقلار دۇنياسىنىڭ سىرلىرىنى ئېچىش ئۈچۈن ئاساس سالىدۇ. بۇ دەرسلىك ئوقۇغۇچىلارغا ھاياتلىقنىڭ ئاساسىي قۇرۇلۇش بىرلىكى بولغان ھۈجەيرىنىڭ تەركىبى، فۇنكسىيەسى ۋە ھاياتلىقنىڭ بارلىق پائالىيەتلىرىنى قانداق ئىجرا قىلىدىغانلىقىنى ئۆگىتىدۇ. بىز ھۈجەيرە پەردىسىنىڭ قۇرۇلمىسى ۋە ئۇنىڭ ماددا توشۇشتىكى مۇھىم رولىنى چۈشىنىمىز.

بىئولوگىيە دەرسلىكىدە ئېلېمېنتلارنىڭ جانلىقلارنىڭ ھاياتىدىكى ئەھمىيىتىمۇ تەكىتلىنىدۇ. مەسىلەن: ماكرو مىقدارلىق ئېلېمېنتلار ھاياتلىق ئۈچۈن كۆپ مىقداردا كېرەكلىك بولغان كاربون، ھىدروگېن، ئوكسىگېن قاتارلىق ئېلېمېنتلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. مىكرو مىقدارلىق ئېلېمېنتلار تۆمۈر، مىس قاتارلىق ئاز مىقداردا كېرەكلىك، لېكىن مۇھىم رول ئوينايدىغان ئېلېمېنتلاردۇر.

شۇنداقلا، بىئولوگىيە دەرسلىكى ئاساسىي بىئو-مولېكۇلالارنىمۇ تۇنۇشتۇرىدۇ.

مەسلەن: ئاقسىل بولسا ئامىنو كىسلاتاسىدىن تەركىب تاپقان بولۇپ، بەدەندىكى كۆپ قىسىم خىزمەتلەرنى ئىجرا قىلىدۇ.

يادرو كىسلاتاسى (DNA ۋە RNA)لار بولسا ئىرسىيەت ئۇچۇرلىرىنى ساقلايدۇ ۋە يەتكۈزىدۇ.

قەنت مولېكۇلىسى بولسا  ئېنېرگىيە مەنبەسى ۋە قۇرۇلما ماتېرىيالى.

ياغ تۈرىدىكى ماددىلار بولسا  ئېنېرگىيە ساقلاش ۋە ھۈجەيرە پەردىسىنىڭ ئاساسلىق تەركىبىي قىسمى.

بۇ ئاتالغۇلارنى ئۆگىنىش ئارقىلىق، ئوقۇغۇچىلار ھاياتلىقنىڭ قانداق شەكىللەنگەنلىكى، ھۈجەيرىلەرنىڭ قانداق ئىشلەيدىغانلىقى، ئىرسىيەتنىڭ قانداق ئۆتىدىغانلىقى ۋە جانلىقلارنىڭ ئەتراپىدىكى مۇھىت بىلەن قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى چۈشىنەلەيدۇ. بىئولوگىيە پېنى تېبابەت، يېزا ئىگىلىكى، مۇھىت ئاسراش ۋە بىئو-تېخنىكا قاتارلىق ساھەلەردە كەڭ قوللىنىلىدۇ. شۇڭلاشقا، تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپتىكى بىئولوگىيە بىلىملىرى كەلگۈسىدىكى كەسپىي تەرەققىيات ئۈچۈن پۇختا ئاساس سالىدۇ.