مەكتەپ ھاياتى باشلىنىشى بىلەن نۇرغۇن ئاتا-ئانىلارنىڭ كۆڭلىنى غەش قىلىدىغان بىر مەسىلە بار، ئۇ بولسىمۇ بالىسىنىڭ سىنىپنىڭ قايسى رېتىدە ئولتۇرۇشىدۇر. جەمئىيەتتە «ئالدى رەتتە ئولتۇرىدىغانلار ئەلاچى، ئارقا رەتتە ئولتۇرىدىغانلار ئوقۇشقا قىزىقمايدىغانلار» دېگەن بىر خىل كونا قاراش بارلىققا كەلگەن. ئەمەلىيەتتە، سىنىپتىكى ئورۇن بىلەن ئۆگىنىش نەتىجىسى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت بىز ئويلىغاندىنمۇ مۇرەككەپ بولۇپ، ئۇ نۇرغۇنلىغان پىسخىكىلىق، فىزىئولوگىيەلىك ۋە مۇھىت ئامىللىرىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرايدۇ.
«ھەرىكەت رايونى» نەزەرىيەسى
مائارىپ پىسخىكىسى تەتقىقاتلىرىدا «ھەرىكەت رايونى» (The Action Zone) دەيدىغان بىر ئۇقۇم بار. بۇ ئادەتتە سىنىپنىڭ ئالدىنقى ئىككى رېتى ۋە ئوتتۇرا تەرەپتىكى ئولتۇرۇش ئورۇنلىرىنى كۆرسىتىدۇ. تەتقىقاتلاردا كۆرسىتىلىشىچە، بۇ رايوندا ئولتۇرىدىغان ئوقۇغۇچىلار ئوقۇتقۇچى بىلەن تېخىمۇ كۆپ كۆز ئالاقىسى قىلىدۇ، سوئاللارغا تېخىمۇ ئاكتىپ جاۋاب بېرىدۇ ۋە دەرسكە تېخىمۇ يۇقىرى دەرىجىدە زېھنىنى مەركەزلەشتۈرىدۇ.
ئەمما، بۇ ئارقا رەتتە ئولتۇرىدىغان بالىلارنىڭ نەتىجىسى چوقۇم ناچار بولىدۇ دېگەنلىك ئەمەس. ئەڭ يېڭى تەتقىقاتلار شۇنى كۆرسەتتىكى، ئەگەر بىر ئوقۇتقۇچى دەرس جەريانىدا سىنىپ ئىچىدە توختىماي مېڭىپ تۇرسا ۋە ئارقا رەتتىكى بالىلار بىلەنمۇ سۆزلىشىپ تۇرسا، ئورۇن پەرقىدىن كېلىپ چىقىدىغان نەتىجە پەرقى پۈتۈنلەي يوقايدۇ. يەنى، نەتىجىنى بەلگىلەيدىغان نەرسە ئورۇننىڭ ئۆزى ئەمەس، بەلكى ئوقۇتقۇچىنىڭ دىققىتىنىڭ قانداق تەقسىملىنىشىدۇر.
ئارقا رەتتە ئولتۇرۇشنىڭ كېلىپ چىقىشىدىكى باشقا سەۋەپلەر
سىنىپتا ئارقا رەتتە ئولتۇرۇش كۆپىنچە ھاللاردا بالىنىڭ ئۆگىنىش ئىقتىدارى بىلەن مۇناسىۋەتسىز بولغان تۆۋەندىكىدەك سەۋەپلەر تۈپەيلىدىن بولىدۇ:
- بوي ئېگىزلىكى: كۆپىنچە ئوقۇتقۇچىلار باشقا بالىلارنىڭ كۆرۈش دائىرىسىنى توسۇپ قويماسلىق ئۈچۈن، بويى ئېگىز بالىلارنى ئارقا رەتكە ئورۇنلاشتۇرىدۇ. بۇ بالىلارنىڭ ئۆگىنىش نەتىجىسى ئەمەلىيەتتە ئىنتايىن ياخشى بولۇشى مۇمكىن.
- خاراكتېر ئالاھىدىلىكى: بەزى تارتىنچاق ياكى ئۆزىنى تۇتۇۋالىدىغان بالىلار ئۆزلىرى بىلىپ-بىلمەي ئارقا رەتتە ئولتۇرۇشنى تاللايدۇ. بۇ ئۇلارنىڭ زېھنىنىڭ تارقىلىپ كېتىشىگە ئەمەس، بەلكى ئۆزىنى تېخىمۇ بىخەتەر ھېس قىلىپ ئۆگىنىشىگە ياردەم بېرىشى مۇمكىن.
- كۆرۈش ۋە ئاڭلاش مەسىلىسى: ئەگەر بىر بالا ئارقا رەتتە ئولتۇرغاندا نەتىجىسى تۇيۇقسىز تۆۋەنلەپ كەتسە، ئاتا-ئانىلار چوقۇم ئۇنىڭ كۆزىنىڭ يېقىننى كۆرەلمەسلىك (Myopia) ياكى قۇلىقىنىڭ ئاڭلاش ئىقتىدارىنى تەكشۈرتۈشى كېرەك. بەزىدە بالا دوسكىنى كۆرەلمىگەنلىكى ئۈچۈنلا دەرسكە قىزىقماس بولۇپ قالىدۇ.
- ئوقۇتقۇچىنىڭ باشقۇرۇش ئىستراتېگىيەسى: بەزى ئوقۇتقۇچىلار سىنىپ تەرتىپىنى ساقلاش ئۈچۈن، زىيادە جانلىق ياكى سۆزچەڭ بالىلارنى ئايرىپ، ئارقا رەتكە ئورۇنلاشتۇرۇشى مۇمكىن.
ئارقا رەتتە ئولتۇرغاندا نەتىجىنىڭ تۆۋەنلەپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى قانداق ئېلىش كېرەك؟
ئارقا رەتتە ئولتۇرۇشنىڭ بالىغا پاسسىپ تەسىر قىلىشىدىن ئەنسىرىگەن ئاتا-ئانىلار ۋە ئوقۇتقۇچىلار تۆۋەندىكى تەدبىرلەرنى قوللانسا بولىدۇ:
بىرىنچىدىن، ئوقۇتقۇچى بىلەن پىكىرلىشىپ، سىنىپتىكى ئورۇنلارنى قەرەللىك ئالماشتۇرۇپ تۇرۇش تۈزۈمىنى يولغا قويۇش كېرەك. بۇ بارلىق ئوقۇغۇچىلارنىڭ سىنىپنىڭ ھەر بىر بۇلۇڭىدىن ئوخشاش پۇرسەتتە بەھرىمەن بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ. ئىككىنچىدىن، بالىغا «ئارقا رەتتە ئولتۇرسىمۇ ئوقۇتقۇچى بىلەن كۆز ئالاقىسىنى ئۈزمەسلىك» ۋە «ئاكتىپ سوئال سوراش» نى ئۆگىتىش لازىم. بۇ بالىنىڭ پىسخىكىلىق جەھەتتە دەرسنىڭ سىرتىدا قېلىپ قالماسلىقىغا ياردەم بېرىدۇ.
ئەڭ يېڭى مائارىپ تەتقىقاتلىرى شۇنى جەزملەشتۈردىكى، زامانىۋى «ئوقۇغۇچىنى مەركەز قىلغان» ئوقۇتۇش ئەندىزىسىدە، ئورۇننىڭ ئەھمىيىتى بارغانسېرى تۆۋەنلىمەكتە. چۈنكى ھازىرقى دەرسخانىلاردا گۇرۇپپا بولۇپ مۇنازىرە قىلىش، ئېلېكترونلۇق دوسكىلاردىن پايدىلىنىش ۋە ئوقۇتقۇچىنىڭ ئوقۇغۇچىلار ئارىسىدا تۇرۇپ دەرس ئۆتۈشى ئادەتكە ئايلاندى.
خۇلاسىلىگەندە، ئارقا رەتتە ئولتۇرۇش بالىنىڭ نەتىجىسىنىڭ ناچار بولىدىغانلىقىدىن دېرەك بەرمەيدۇ. بالىنىڭ ئۆگىنىشكە بولغان قىزىقىشى، ئۆزىگە بولغان ئىشەنچى ۋە ئوقۇتقۇچىنىڭ ھەر بىر ئوقۇغۇچىغا كۆرسەتكەن غەمخورلۇقى ھەر قانداق ئولتۇرۇش ئورنىدىن نەچچە ھەسسە مۇھىم. ئەگەر سىز بالىڭىزنىڭ ئورنىدىن ئەنسىرىسىڭىز، ئالدى بىلەن ئۇنىڭ دەرسكە بولغان ئاكتىپلىقىنى ۋە جىسمانىي ساغلاملىقىنى تەكشۈرۈپ كۆرۈڭ.
