كۈندىلىك تۇرمۇشىمىزدا زۇكام ياكى زۇكام خاراكتېرلىك يۇقۇملىنىشلارغا دۇچ كەلگەندە، نۇرغۇن كىشىلەر بىر خىل ئوخشاش بولغان بىئاراملىقنى ھېس قىلىدۇ: تائاملارنىڭ تەمىنى تۇيماسلىق ۋە ئەتراپتىكى پۇراقلارنى سەزمەسلىك. گەرچە بۇ ئەھۋال ئادەتتە ۋاقىتلىق بولسىمۇ، ئەمما تۇرمۇش سۈپىتىگە زور تەسىر كۆرسىتىدۇ. بىز نېمە ئۈچۈن تاماقلارنىڭ لەززىتىنى پۇرىقى ئارقىلىق ھېس قىلىمىز؟ نېمىشقا بىر ئاددىي زۇكام بىزنىڭ سېزىملىرىمىزنى يوقىتىپ قويىدۇ؟
پۇراش تۇيغۇسى قانداق شەكىللىنىدۇ؟
پۇراش تۇيغۇسى بىزنىڭ ئەتراپتىكى دۇنيانى تونۇشىمىزدىكى ئەڭ مۇھىم سېزىملارنىڭ بىرى. بىز نەپەس ئالغاندا، ھاۋادىكى خىمىيەلىك مولېكۇلالار بۇرۇن بوشلۇقىغا كىرىدۇ. بۇرۇن بوشلۇقىنىڭ ئەڭ ئۈستۈنكى قىسمىدا بىر قەۋەت ئالاھىدە ھۈجەيرىلەر بولۇپ، بىز ئۇنى بۇرۇن شىللىق پەردىسى دەپ ئاتايمىز. بۇ يەردە مىليونلىغان پۇراش سېزىمى قوبۇل قىلغۇچى ھۈجەيرىلەر بار.
بۇ ھۈجەيرىلەر ھاۋادىكى پۇراق مولېكۇلالىرىنى تۇتۇۋالغاندا، بۇ ئۇچۇرنى ئېلېكتر سىگنالىغا ئايلاندۇرۇپ، پۇراش يوللىرى ئارقىلىق مېڭىگە ئەۋەتىدۇ. مېڭە بۇ سىگناللارنى بىر تەرەپ قىلىپ، سىزگە بۇنىڭ بىر ئەتىرگۈل پۇرىقى ياكى كۆيگەن بىر نەرسىنىڭ پۇرىقى ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ. زۇكام بولغاندا، بۇ سىستېمىنىڭ نورمال خىزمەت قىلىشىدا توسالغۇ كۆرۈلىدۇ.
زۇكامدا پۇراش تۇيغۇسىنىڭ يوقاپ كېتىش سەۋەبلىرى
زۇكام جەريانىدا پۇراش تۇيغۇسىنىڭ ئاجىزلىشىشى ياكى پۈتۈنلەي يوقاپ كېتىشى (تىببىي تىلدا ئانوسمىيە دەپ ئاتىلىدۇ) ئاساسلىقى تۆۋەندىكىدەك بىر قانچە جەريان بىلەن مۇناسىۋەتلىك:
- فىزىكىلىق توسالغۇ: زۇكام ۋىرۇسى بۇرۇن ئىچىگە تاجاۋۇز قىلغاندا، بۇرۇننىڭ ئىچكى تېمىدىكى شىللىق پەردىلەر ئىششىپ، كۆپ مىقداردا سۇيۇقلۇق (ماڭقا) ئاجرىتىپ چىقىرىدۇ. بۇ ئىششىق ۋە سۇيۇقلۇق ھاۋادىكى پۇراق مولېكۇلالىرىنىڭ پۇراش سېزىم ھۈجەيرىلىرىگە يېتىپ بېرىشىنى توسۇپ قويىدۇ.
- ھۈجەيرە سەۋىيىسىدىكى تەسىر: بەزى ۋىرۇسلار پۇراش سېزىمىنى قوللايدىغان ھۈجەيرىلەرگە بىۋاسىتە زەخم يەتكۈزىدۇ. بۇ خىل ئەھۋالدا بۇرۇن پۈتمىگەن بولسىمۇ، پۇراش سېزىمى يەنىلا تۆۋەن بولۇشى مۇمكىن.
- نېرۋا سىستېمىسىنىڭ ياللۇغلىنىشى: ۋىرۇسلۇق يۇقۇملىنىش پۇراش نېرۋىلىرى ئەتراپىدا ياللۇغلىنىش پەيدا قىلىپ، سىگنالنىڭ مېڭىگە يەتكۈزۈلۈشىنى قىيىنلاشتۇرۇۋېتىدۇ.
نېمە ئۈچۈن تاماقلارنىڭ تەمى يوقاپ كېتىدۇ؟
نۇرغۇن كىشىلەر زۇكام بولغاندا «مېنىڭ تەم تۇيغۇم يوقاپ كەتتى» دەپ شىكايەت قىلىدۇ، ئەمما تىببىي نۇقتىدىن ئېيتقاندا، بۇ كۆپىنچە پۇراش تۇيغۇسىنىڭ يوقاپ كەتكەنلىكىنىڭ نەتىجىسىدۇر. بىزنىڭ تىلىمىز پەقەت ئاساسلىق بەش خىل تەمگە (تاتلىق، ئاچچىق، تۇزلۇق، چۈچۈمەل، ئومامى) سەزگۈر كېلىدۇ. ئەمما بىز تاماق يېگەندە ھېس قىلىدىغان مۇرەككەپ «لەززەت» ئەمەلىيەتتە پۇراش بىلەن تەم تۇيغۇسىنىڭ بىرىكىشىدۇر.
تاماق يېگەندە، يېمەكلىكنىڭ پۇراق مولېكۇلالىرى ئېغىز بوشلۇقىنىڭ كەينى تەرىپىدىن بۇرۇن بوشلۇقىغا ئۆتىدۇ. بۇنى بىز «رېترونازال – بۇرۇن ئارقىسى پۇراش» دەپ ئاتايمىز. ئەگەر بۇرۇن شىللىق پەردىسى ئىششىپ كەتكەن بولسا، سىز يېمەكلىكنىڭ مۇرەككەپ پۇراقلىرىنى سەزەلمەيسىز، نەتىجىدە تاماقلار بىر قەدەر تەمى يوق، بەتتام تۇيۇلىدۇ. شۇڭا، تەم تۇيغۇسى يوقاپ كەتتى دەپ قارالغان ھالەتنىڭ كۆپىنچىسى پۇراش سەزگۈسىنىڭ كاشىلىسىغا باغلىق.
سېزىملار قاچان ئەسلىگە كېلىدۇ؟
كۆپىنچە ئەھۋاللاردا، زۇكامنىڭ ئالامەتلىرى يوقالغاندىن كېيىن پۇراش ۋە تەم تۇيغۇسى بىر نەچچە كۈندىن ئىككى ھەپتىگىچە بولغان ۋاقىت ئىچىدە ئۆزلۈكىدىن ئەسلىگە كېلىدۇ. بۇرۇننىڭ ئىششىقى يانغاندا، ھاۋا يوللىرى ئېچىلىپ، پۇراق مولېكۇلالىرى قايتىدىن نېرۋا ئۇچلىرىغا يېتىپ بارالايدۇ. ئەمما بەزى ئالاھىدە ۋىرۇسلۇق يۇقۇملىنىشلاردا، ئەسلىگە كېلىش ۋاقتى بىر قانچە ئايغا سوزۇلۇشى مۇمكىن.
تۆۋەندىكى ئۇسۇللار سېزىملارنىڭ ئەسلىگە كېلىشىگە ياردەم بېرىشى مۇمكىن:
- تۇز سۈيى بىلەن بۇرۇننى يۇيۇش: بۇ بۇرۇندىكى ئارتۇقچە شىلىمشىق سۇيۇقلۇقنى تازىلاپ، ئىششىقنى ياندۇرىدۇ.
- يېتەرلىك سۇ ئىچىش: بەدەن سۇيۇقلۇقىنىڭ يېتەرلىك بولۇشى شىللىق پەردىلەرنىڭ نەملىكىنى ساقلايدۇ.
- پۇراش مەشىقى قىلىش: لىمون، ئەتىرگۈل، يالپۇز غا ئوخشاش كۈچلۈك پۇراقلىق نەرسىلەرنى كۈنىگە بىر قانچە قېتىم پۇراش ئارقىلىق مېڭىنى قايتىدىن چېنىقتۇرۇش.
زۇكام جەريانىدا پۇراش ۋە تەم تۇيغۇسىنىڭ يوقاپ كېتىشى بەدەننىڭ ياللۇغلىنىشقا بولغان تەبىئىي ئىنكاسىدۇر. گەرچە بۇ ئەھۋال كىشىنى بىئارام قىلسىمۇ، ئەمما ئادەتتە خەتەرلىك ئەمەس. لېكىن، ئەگەر زۇكام پۈتۈنلەي ساقىيىپ كەتكەندىن كېيىنمۇ پۇراش تۇيغۇسى بىر قانچە ئايغىچە ئەسلىگە كەلمىسە، قۇلاق-بۇرۇن-بوغۇز بۆلۈمى دوختۇرىغا كۆرۈنۈش تەۋسىيە قىلىنىدۇ. نېرۋا خىزمىتىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك زىيانغا ئۇچرىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن دەل ۋاقتىدا تەكشۈرتۈش ئىنتايىن مۇھىم.
