نۇرمەمەت دوختۇر

باش سۆڭەك بوشلۇقىنىڭ ئارقا-تۆۋەن قىسمىغا، چوڭ مېڭە پوستلاق قەۋىتىنىڭ ئاستىغا جايلاشقان، «كىچىك مېڭە» (Cerebellum) دەپ ئاتىلىدىغان بىر ھاياتىي مۇھىم قۇرۇلما بار. ئۇنىڭ ئىسمى «كىچىك مېڭە» بولسىمۇ، لېكىن ئۇنىڭ بەدەندىكى رولى ھەرگىزمۇ كىچىك ئەمەس. كىچىك مېڭە بەدەندىكى بارلىق ئىرادىلىك ھەرىكەتلەرنىڭ سىلىق، ماس ۋە توغرا بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىدىغان «باش قوماندان» بولۇپ، ئۇ تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاش، تۇرۇش ھالىتىنى كونترول قىلىش، ھەرىكەتنى ماسلاشتۇرۇش ۋە ھەرىكەتنى ئۆگىنىش قاتارلىق جەريانلاردا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ.

چوڭ مېڭە يېرىم شارلىرىنىڭ چوڭقۇر قىسمىغا جايلاشقان، ئارىلىق مېڭە دەپ ئاتىلىدىغان بىر ھالقىلىق رايون بار. بۇ رايون گەرچە كىچىك بولسىمۇ، لېكىن ئۇ پۈتۈن بەدەننىڭ ئۇچۇرلىرىنى بىر تەرەپ قىلىدىغان، ھېسسىياتنى تەڭشەيدىغان، ھورمونلارنى كونترول قىلىدىغان ۋە ھاياتلىقنى ساقلايدىغان ئاساسلىق ئىقتىدارلارنى باشقۇرىدىغان ئىككى مۇھىم قۇرۇلمىنى — دۆڭچە مېڭە ۋە تۆۋەنكى دۆڭچە مېڭەنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. دۆڭچە مېڭە چوڭ مېڭە پوستلاق قەۋىتىنىڭ «باش كاتىپى» غا ئوخشىسا، تۆۋەنكى دۆڭچە مېڭە بەدەننىڭ «ئاپتوماتىك باشقۇرغۇچىسى» غا ئوخشايدۇ.

كۆرۈش سېزىمى بىزنىڭ تاشقى دۇنيانى ھېس قىلىشىمىزدىكى ئەڭ مۇھىم ۋە ئەڭ مۇرەككەپ تۇيغۇلارنىڭ بىرى. بىز بىر جىسىمنى «كۆرگەندە»، بۇ جەريان پەقەت كۆزىمىزنىڭ رولى بىلەنلا تاماملانمايدۇ. كۆز پەقەت تاشقى دۇنيادىكى يورۇقلۇق سىگناللىرىنى قوبۇل قىلىدىغان بىر «كامېرا» غا ئوخشايدۇ، بۇ سىگناللارنىڭ ھەقىقىي مەنىدە «كۆرۈش» تۇيغۇسىغا ئايلىنىشى ئۈچۈن، ئۇلار چوقۇم مېڭىنىڭ چوڭقۇر قىسىملىرىدىكى بىر قاتار مۇرەككەپ نېرۋا يوللىرى ئارقىلىق بىر تەرەپ قىلىنىشى كېرەك. بۇ يول «كۆرۈش يولى» (Visual Pathway) دەپ ئاتىلىدۇ.

بىزنىڭ قولىمىزنى كۆتۈرۈپ قەلەم تۇتۇشىمىز، پۇتىمىزنى ھەرىكەتلەندۈرۈپ مېڭىشىمىز، تىلىمىزنى جنبىشقا كەلتۈرۈپ سۆزلىشىمىز... بۇلارنىڭ ھەممىسى ئىرادىلىك ھەرىكەتلەر بولۇپ، چوڭ مېڭە پوستلاق قەۋىتىنىڭ ئىنچىكە ۋە مۇرەككەپ قوماندانلىقى ئاستىدا ئەمەلگە ئاشىدۇ. چوڭ مېڭىدە شەكىللەنگەن ھەرىكەت بۇيرۇقى مۇسكۇللارغا يېتىپ بېرىپ، كونكرېت ھەرىكەتنى پەيدا قىلىشتىن ئىلگىرى، ئۇ چوقۇم نېرۋا سىستېمىسىدىكى ئالاھىدە بىر «تېز سۈرئەتلىك تاشيول» ئارقىلىق تۆۋەنگە يەتكۈزۈلۈشى كېرەك. بۇ ھاياتىي مۇھىم نېرۋا يولى دەل پىرامىدا تۇتامى (Pyramidal tract) ياكى كورتېكىس-يۇلۇن تۇتامى (Corticospinal tract) دەپ ئاتىلىدۇ.

يۈز نېرۋىسى (7-جۈپ باش سۆڭەك نېرۋىسى) بىزنىڭ ھېسسىياتىمىزنى ئىپادىلەيدىغان، كۈلۈش، يىغلاش، ھەيران قېلىش قاتارلىق مىڭلىغان يۈز ئىپادىلىرىنى كونترول قىلىدىغان ھالقىلىق نېرۋىدۇر. ئۇنىڭ ۋەزىپىسى پەقەت يۈز مۇسكۇللىرىنى ھەرىكەتلەندۈرۈش بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ، بەلكى تىلنىڭ ئالدىنقى قىسمىدىكى تەم سەزگۈسى، شۆلگەي ۋە كۆز يېشى بەزلىرىنىڭ ئاجرىلىپ چىقىشى قاتارلىق مۇھىم فىزىئولوگىيىلىك پائالىيەتلەرگىمۇ مەسئۇل. بۇ كۆپ ئىقتىدارلىق نېرۋىنىڭ باشقۇرۇش مەركىزى باش مېڭە غولىدىكى كۆۋرۈك مېڭىگە جايلاشقان.

ئىنسان بەدىنىنىڭ تەڭپۇڭلۇقنى ساقلىشى، بوشلۇقتىكى ئورنىنى ھېس قىلىشى ۋە باش ھەرىكەت قىلغاندا كۆرۈش لىنىيەسىنىڭ مۇقىملىقىنى ساقلىشى ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە ئىنچىكە بىر نېرۋا تەڭشەش جەريانىغا تايىنىدۇ. بۇ جەرياننىڭ يادروسى دەل دەلىز سىستېمىسى (Vestibular system) دۇر. ئىچكى قۇلاقنىڭ چوڭقۇر قىسمىغا جايلاشقان دەلىز ئەزاسى باش ھەرىكىتى ۋە يەرشارى تارتىش كۈچى ھەققىدىكى ئۇچۇرلارنى قوبۇل قىلىپ، ئۇنى نېرۋا سىگنالىغا ئايلاندۇرۇپ، دەلىز نېرۋىسى ئارقىلىق باش مېڭە غولىغا يەتكۈزىدۇ.

چوڭ مېڭە ئىنسان بەدىنىنىڭ ئەڭ مۇرەككەپ ۋە سىرلىق ئەزاسى بولۇپ، ئۇ تاشقى دۇنيادىن ۋە بەدەننىڭ ئۆزىدىن كەلگەن غايەت زور ئۇچۇرلارنى بىر تەرەپ قىلىش ئارقىلىق بىزنىڭ سېزىمىمىزنى، ھەرىكىتىمىزنى ۋە ئوي-پىكىرىمىزنى كونترول قىلىدۇ. بۇ ئۇچۇرلار مېڭىگە نېرۋا سىستېمىسىدىكى ئالاھىدە «تېز سۈرئەتلىك تاشيول» لار ئارقىلىק يەتكۈزۈلىدۇ، بۇ يوللار «نېرۋا تالاسى تۇتاملىرى» دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ يوللار ئىچىدە، سېزىم ئۇچۇرلىرىنى يەتكۈزىدىغان ئۆرلەيدىغان يوللار ئالاھىدە مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ.

ئوتتۇرا مېڭە (Midbrain ياكى Mesencephalon) باش مېڭە غولىنىڭ ئەڭ يۇقىرى قىسمى بولۇپ، چوڭ مېڭە بىلەن ئارقا مېڭىنى (كۆۋرۈك مېڭە، كىچىك مېڭە ۋە ئۇزۇنچاق مېڭە) تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدىغان ھالقىلىق قۇرۇلما ھېسابلىنىدۇ. ئۇ گەرچە باش مېڭە غولىنىڭ ئەڭ قىسقا قىسمى بولسىمۇ، لېكىن كۆرۈش، ئاڭلاش، ھەرىكەتنى كونترول قىلىش، ئاڭ سەۋىيەسىنى ساقلاش، ئۇيقۇ-ئويغىنىش دەۋرىيلىكى ۋە بەدەن تېمپېراتۇرىسىنى تەڭشەش قاتارلىق نۇرغۇنلىغان ئىنتايىن مۇھىم فىزىئولوگىيىلىك ئىقتىدارلارنى ئۆتەيدۇ.

كۆۋرۈك مېڭە باش مېڭە غولىنىڭ ئوتتۇرا قىسمىغا جايلاشقان بولۇپ، يۇقىرىدىن ئوتتۇرا مېڭە بىلەن، تۆۋەندىن ئۇزۇنچاق مېڭە بىلەن تۇتىشىدۇ، ئارقا تەرىپى بولسا كىچىك مېڭە بىلەن چېگرىلىنىدۇ. ئۇ چوڭ مېڭە پوستلاق قەۋىتى بىلەن كىچىك مېڭە ئوتتۇرىسىدىكى ئۇچۇر يەتكۈزۈشتە مۇھىم كۆۋرۈكلۈك رول ئوينايدۇ، شۇڭا «كۆۋرۈك مېڭە» دەپ ئاتالغان. كۆۋرۈك مېڭە نەپەس ئېلىش، ئۇيقۇ، سېزىم ئانالىزى ۋە ھەرىكەتنى كونترول قىلىش قاتارلىق نۇرغۇنلىغان ھاياتىي مۇھىم فىزىئولوگىيىلىك پائالىيەتلەرگە قاتنىشىدۇ.

ئۇزۇنچاق مېڭە باش مېڭە غولىنىڭ ئەڭ تۆۋەنكى قىسمى بولۇپ، ھاياتلىقنى ساقلاشتىكى ھالقىلىق رولى بىلەن ئىنتايىن مۇھىم ئەزالارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. ئۇ يۇقىرىدىن كۆۋرۈكچە مېڭە بىلەن، تۆۋەندىن ئومۇرتقا يىلىك بىلەن تۇتىشىدۇ. ئۇزۇنچاق مېڭە نۇرغۇنلىغان مۇھىم نېرۋا يوللىرى ۋە نېرۋا يادرولىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، نەپەس ئېلىش، يۈرەك سوقۇشى، قان بېسىمى قاتارلىق ئاساسلىق فىزىئولوگىيىلىك ئىقتىدارلارنى تەڭشەيدۇ.