نۇرمەمەت دوختۇر

پۇت بوغۇمى ئىنسان بەدىنىدىكى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە مۇھىم يۈك كۆتۈرۈش بوغۇملىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ماڭغاندا، يۈگۈرگەندە ۋە سەكرىگەندە بەدەن ئېغىرلىقىنى كۆتۈرۈش ھەم ھەرىكەتنىڭ تۇراقلىقلىقىنى ساقلاشتا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. ئۇنىڭ ساغلاملىقى كۈندىلىك تۇرمۇشىمىزنىڭ سۈپىتىگە بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ. بۇ مۇرەككەپ قۇرۇلمىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، ئۇنىڭ ئاناتومىيەلىك تۈزۈلۈشىنى، يەنى سۆڭەك، بوغۇم ۋە ئۇلارنى مۇستەھكەم تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدىغان تارىمۇشلارنىڭ ئورنى ۋە ۋەزىپىسىنى بىلىش ئىنتايىن مۇھىم.

بىزنىڭ تاشقى دۇنيانى ھېس قىلىشىمىز ۋە بەدىنىمىزنىڭ بىخەتەرلىكىنى قوغدىشىمىزدا سېزىم سىستېمىسى ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. بۇ سىستېما ئىچىدە، يۈزە قىسىم سېزىملەر، يەنى ئاغرىق، تېمپېراتۇرا (سوغۇق-ئىسسىق) ۋە يىرىك تېگىشىش سېزىملىرى، بىزنى مۇھىتتىكى زىيانلىق غىدىقلاشلاردىن ئاگاھلاندۇرىدىغان ھاياتلىق سىگناللىرىدۇر. بۇ سېزىم ئۇچۇرلىرى بەدىنىمىزنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى رېتسېپتورلاردىن قوبۇل قىلىنغاندىن كېيىن، مۇرەككەپ نېرۋا يوللىرى ئارقىلىق چوڭ مېڭە پوستلاق قەۋىتىگە يەتكۈزۈلۈپ، ئاندىن ئاڭلىق سېزىم شەكىللەندۈرىدۇ.

ئاداشقان نېرۋا (Vagus Nerve, CN X) ئونىنچى جۈپ مېڭە نېرۋىسى بولۇپ، ئۇ نامىغا لايىق ھالدا مېڭە غولىدىن باشلىنىپ، بويۇن، كۆكرەك قەپىسى ۋە قورساق بوشلۇقىغىچە سوزۇلغان ئۇزۇن ۋە مۇرەككپ سەپەرنى باشتىن كەچۈرىدۇ. ئۇ پاراسیمپاتىك نېرۋا سىستېمىسىنىڭ ئاساسلىق تەركىبىي قىسمى بولۇش سۈپىتى بىلەن، يۈرەك سوقۇشى، نەپەس ئېلىش، ھەزىم قىلىش ۋە ئاۋاز چىقىرىش قاتارلىق بىز ھوشسىز ھالەتتە ئورۇندايدىغان، ئەمما ھاياتلىق ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان نۇرغۇنلىغان فۇنكسىيەلەرنى جىمجىت ھالدا كونترول قىلىپ تۇرىدۇ. ئۇنىڭ بۇ كەڭ تارقىلىش دائىرىسى ۋە كۆپ خىل فۇنكسىيەسى ئۇنى بەدەندىكى ئەڭ مۇھىم نېرۋىلارنىڭ بىرىگە ئايلاندۇرغان.

بويۇن رايونىنىڭ ھاياتلىق يوللىرى: تىل ئاستى نېرۋىسى ۋە ئوقۇرەك ئاستى ئارتېرىيەسىنىڭ ئاناتومىيەسى بويۇن رايونى باش بىلەن تەننى تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدىغان ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە ھاياتىي مۇھىم بىر...

ئۈچ ئاچا نېرۋا (Trigeminal Nerve) 12 جۈپ مېڭە نېرۋىسى ئىچىدىكى بەشىنچى جۈپ (CN V) بولۇپ، ئۇ ئەڭ چوڭ ۋە فۇنكسىيەسى ئەڭ مۇرەككەپ مېڭە نېرۋىسى ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭ نامى لاتىنچىدىكى «ئۈچكىزەك» دېگەن سۆزدىن كەلگەن بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ ئۈچ چوڭ شاخقا بۆلۈنىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ: كۆز نېرۋىسى (V1)، يۇقىرى ئىڭەك نېرۋىسى (V2) ۋە تۆۋەنكى ئىڭەك نېرۋىسى (V3). بۇ ئارىلاش نېرۋا ئىككى چوڭ فۇنكسىيەنى ئۆتەيدۇ: بىرىنچىدىن، ئۇ پۈتۈن يۈز قىسمى، باش تېرىسىنىڭ ئالدى قىسمى، كۆز، بۇرۇن بوشلۇقى، ئېغىز بوشلۇقى ۋە چىشلارنىڭ ئاغرىق، تېگىشىش ۋە تېمپېراتۇرا قاتارلىق ئومۇمىي سېزىملىرىنى مېڭىگە يەتكۈزىدۇ؛ ئىككىنچىدىن، ئۇ چايناش ھەرىكىتىگە مەسئۇل بولغان چاينىغۇچى مۇسكۇللارنى كونترول قىلىدۇ.

مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسىنىڭ قوماندانلىق مەركىزى بولغان مېڭە غولىدىن چىقىدىغان بىر گۇرۇپپا «تۆۋەنكى مېڭە نېرۋىلىرى» بار بولۇپ، ئۇلار بەدەننىڭ ئەڭ ئاساسلىق ۋە ھاياتىي مۇھىم فۇنكسىيەلىرىنى جىمجىت ھالدا كونترول قىلىپ تۇرىدۇ. بۇ گۇرۇپپىنىڭ ئىچىدىكى تىل-يۇتقۇنچاق نېرۋىسى (IX)، ئاداشقان نېرۋا (X) ۋە قوشۇمچە نېرۋا (XI) ئۆزئارا زىچ ئاناتومىيەلىك ۋە فۇنكسىيەلىك مۇناسىۋەتكە ئىگە. ئۇلار يۇتۇش، ئاۋاز چىقىرىش، يۈرەك سوقۇشىنى تەڭشەش، نەپەس ئېلىش، ھەزىم قىلىش ۋە باش-مۈرە ھەرىكىتى قاتارلىق بىز ھەر كۈنى ئاڭسىز ھالدا ئورۇندايدىغان، ئەمما ھاياتلىق ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان نۇرغۇن پائالىيەتلەرگە مەسئۇل.

يۈز نېرۋىسى (يەتتىنچى جۈپ مېڭە نېرۋىسى, CN VII) يۈز ئىپادىلىرىمىزنى جانلاندۇرىدىغان, تەم بىلىش سېزىمىمىزنى يەتكۈزىدىغان ۋە ياش-شۆلگەيلىرىمىزنىڭ ئاجرىلىپ چىقىشىنى كونترول قىلىدىغان ئىنتايىن مۇرەككەپ بىر نېرۋا. ئۇ مېڭە غولىدىن باشلىنىپ يۈز قىسمىغا يېتىپ بارغۇچە ئۇزۇن, ئەگرى-بۈگرى ۋە خەتەرلىك بىر سەپەرنى باشتىن كەچۈرىدۇ. بۇ سەپەرنىڭ ئىچىدىكى ئەڭ ھالقىلىق ۋە ئەڭ نازۇك بۆلەك دەل ئۇنىڭ چېكە سۆڭىكىنىڭ تاشلىق قىسمى ئىچىدىكى سۆڭەك نەيچىسى — يۈز نېرۋا نەيچىسىدىن ئۆتىدىغان قىسمىدۇر.

يۈز ئىپادىسى ئىنسانلارنىڭ ھېسسىياتىنى, پىكىرىنى ۋە مۇددىئاسىنى ئىپادىلەيدىغان ئەڭ مۇھىم, تىلغا ئېھتىياجسىز ئالاقە ۋاسىتىسىدۇر. كۈلۈش, يىغلاش, ھەيران قېلىش ياكى غەزەپلىنىش قاتارلىق مۇرەككەپ ئىپادىلەرنىڭ ھەممىسى يۈز قىسمىدىكى بىر گۇرۇپپا ئىنچىكە مۇسكۇللارنىڭ ئۆزئارا ماس ھەرىكىتى ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشۇرۇلىدۇ. بۇ مۇسكۇللارنىڭ ھەرىكىتىنى بىۋاسىتە كونترول قىلىدىغان «قوماندان» دەل يەتتىنچى جۈپ مېڭە نېرۋىسى بولغان يۈز نېرۋىسى (Facial Nerve, CN VII) دۇر.

كۆز چانىقى (Orbit) باش سۆڭەكنىڭ ئالدى قىسمىغا جايلاشقان بىر جۈپ كونۇس شەكىللىك سۆڭەك ئويمىنى بولۇپ، ئۇ كۆز ئالمىسى ۋە ئۇنىڭ قوشۇمچە قۇرۇلمىلىرىنى ئوراپ تۇرۇپ قوغدايدىغان «مۇستەھكەم قورغان» ھېسابلىنىدۇ. بۇ چەكلىك بوشلۇق ئىچىگە كۆز ئالمىسى، كۆز ھەرىكەتلەندۈرگۈچى مۇسكۇللار، ئۇلارنى كونترول قىلىدىغان نېرۋىلار، قان بىلەن تەمىنلەيدىغان قان تومۇرلار، ياش بېزى ۋە مول ماي توقۇلمىلىرى قاتارلىق ئىنتايىن نازۇك ۋە مۇرەككەپ قۇرۇلمىلار زىچ ئورۇنلاشقان. بۇ قۇرۇلمىلارنىڭ ئۆزئارا ماسلىشىپ ئىشلىشى كۆرۈش ئىقتىدارىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشنىڭ ئاساسىدۇر.

مېڭە نېرۋىلىرى مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسىنىڭ مۇھىم بىر قىسمى بولۇپ، ئۇلار مېڭە ۋە مېڭە غولىدىن بىۋاسىتە چىقىپ، ئاساسلىقى باش، يۈز ۋە بويۇن قىسمىدىكى سەزگۈ ۋە ھەرىكەت فۇنكسىيەلىرىنى، شۇنداقلا بەزى ئىچكى ئەزالارنىڭ پائالىيىتىنى كونترول قىلىدىغان 12 جۈپ نېرۋىنى كۆرسىتىدۇ. يۇلۇن نېرۋىلىرىغا ئوخشىمايدىغىنى، مېڭە نېرۋىلىرى يۇلۇندىن ئۆتمەي، بىۋاسىتە باش سۆڭەك ئىچىدىن چىقىدۇ. بۇ نېرۋىلار رىم رەقەملىرى بىلەن I دىن XII گىچە نومۇرلىنىدىغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ رەت تەرتىپى مېڭىدىكى ئورنىنىڭ ئالدىدىن ئارقىغا قاراپ بولغان تەرتىپىگە ئاساسەن بېكىتىلگەن.