نۇرمەمەت دوختۇر

مېڭە ۋە يۇلۇن نازۇك نېرۋا توقۇلمىلىرىدىن تەشكىل تاپقان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ساغلاملىقىنى قوغداش ئۈچۈن، تەبىئەت ئىنتايىن ئۆزگىچە بىر قوغداش مېخانىزمى ياراتقان، بۇ دەل مېڭە-يۇلۇن سۇيۇقلۇقى (Cerebrospinal Fluid - CSF) دۇر. بۇ سۇيۇقلۇق سۈزۈك، رەڭسىز بولۇپ، خۇددى بىر «سۇ ياستۇق» قا ئوخشاش مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسىنى ئوراپ تۇرىدۇ، ئۇنى سىرتقى زەربىدىن ساقلايدۇ، مېتابولىزم قالدۇقلىرىنى تازىلايدۇ، ئوزۇقلۇق يەتكۈزىدۇ ۋە باش سۆڭەك ئىچىدىكى بېسىمنى مۇقىملاشتۇرىدۇ. قۇرامىغا يەتكەن بىر ئادەمنىڭ بەدىنىدە تەخمىنەن 150 مىللىلىتىر ئەتراپىدا مېڭە-يۇلۇن سۇيۇقلۇقى بولۇپ، ئۇ ھەر كۈنى تەخمىنەن 3-4 قېتىم پۈتۈنلەي يېڭىلىنىپ تۇرىدۇ.

مېڭە قاتتىق پەردىسى (Dura Mater) مېڭىنى ئوراپ تۇرغان ئۈچ قەۋەت يىپىنچا پەردىنىڭ ئەڭ سىرتقى, ئەڭ قېلىن ۋە ئەڭ چىداملىق قەۋىتى بولۇپ, مېڭىنى سىرتقى زەربىدىن قوغداشتا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. ئۇ ئۆزى ئىككى قەۋەتتىن تەركىب تاپقان: سىرتقى سۆڭەك پەردە قەۋىتى باش سۆڭەكنىڭ ئىچكى يۈزىگە زىچ يېپىشىپ تۇرىدۇ؛ ئىچكى مېڭە پەردە قەۋىتى بولسا مېڭىگە يېقىن تۇرىدۇ. كۆپىنچە جايلاردا بۇ ئىككى قەۋەت بىرلىشىپ كەتكەن بولسىمۇ، بەزى ئالاھىدە ئورۇنلاردا ئۇلار ئايرىلىپ، ئارىسىدا ئۆزگىچە ۋېنا يوللىرىنى ھاسىل قىلىدۇ، بۇلار «دۇرال ۋېنا سىنۇسلىرى» ياكى «قاتتىق پەردە كاۋاكلىرى» دەپ ئاتىلىدۇ.

يۇلۇن مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسىنىڭ ئاساسىي ئوقى بولۇش سۈپىتى بىلەن، مېڭىنىڭ «ئەمرلىرى» نى بەدەننىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا يەتكۈزىدىغان ۋە تاشقى دۇنيادىن كەلگەن سەزگۈ ئۇچۇرلىرىنى مېڭىگە يوللايدىغان ھاياتىي مۇھىم يول ھېسابلىنىدۇ. بۇ نازۇك، ئەمما ئىنتايىن مۇھىم نېرۋا قۇرۇلمىسىنىڭ نورمال فۇنكسىيەسىنى ساقلاش ئۈچۈن، ئۇ ئىككى چوڭ سىستېمىغا تايىنىدۇ: بىرى، ئۇنى سىرتقى زەربىدىن ۋە زەخىملىنىشتىن قوغدايدىغان كۆپ قەۋەتلىك «يىپىنچا پەردە» سىستېمىسى؛ يەنە بىرى، ئۇنىڭ يۇقىرى دەرىجىدىكى مېتابولىزم ئېھتىياجىنى قامدايدىغان ئۈزلۈكسىز قان تەمىنلەش تورى.

باش ئىچى ۋە سىرتىدىكى ۋىنالار سىستېما ئاساسلىقى ئىككى چوڭ قىسىمنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ: بىرى، باش سۆڭەك ئىچىدىكى مېڭە قاتتىق پەردىسى ئىچىگە جايلاشقان دۇرال ۋېنا سىنۇسلىرى؛ يەنە بىرى، باش سۆڭەك سىرتىدىكى يۈز، باش تېرىسى ۋە بويۇننىڭ يۈزەكى ۋە چوڭقۇر ۋېنالىرى. بۇ ئىككى سىستېما ئۆزئارا يالغۇز ئەمەس، بەلكى ئۆتكۈزگۈچى ۋېنالار (emissary veins) ۋە كۆز ۋېنالىرى قاتارلىق نۇرغۇن يوللار ئارقىلىق زىچ تۇتىشىپ تۇرىدۇ. بۇ ماقالىدە، باش سۆڭەك ئىچى ۋە سىرتىدىكى ۋېنالارنىڭ ئۆزئارا قاتنىشىش يوللىرى ۋە ئۇلارنىڭ كلىنىكىلىق ئەھمىيىتى تەپسىلىي تونۇشتۇرۇلىدۇ.

يۇلۇننىڭ قان تومۇر سىستېمىسى ئارتېرىيە ۋە ۋېنالاردىن ئىبارەت ئىككى چوڭ قىسىمدىن تەركىب تاپىدۇ. ئۇنىڭ ئارتېرىيە بىلەن تەمىنلىنىشى ئاساسلىقى يۇلۇننىڭ ئۇزۇنلۇقىنى بويلاپ ماڭىدىغان ئۈچ چوڭ تومۇر (بىر ئالدىنقى ۋە ئىككى ئارقا يۇلۇن ئارتېرىيەسى) ۋە ئومۇرتقا ئارىلىق تۆشۈكىدىن كىرىدىغان بۆلەكچە ئارتېرىيەلەر تەرىپىدىن ئەمەلگە ئاشۇرۇلىدۇ. ۋېنا قېنىنىڭ قايتىشى بولسا ئاساسەن ئارتېرىيە يولىنى بويلاپ ماڭىدىغان ۋېنا تورى ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلىدۇ. بۇ مۇرەككەپ قان تومۇر تورىنىڭ ئاناتومىيەسىنى چۈشىنىش، يۇلۇن زەخىملىنىشى، قان يېتىشمەسلىك ۋە قان تومۇر شەكلىنىڭ ئۆزگىرىشى قاتارلىق كېسەللىكلەرگە دىئاگنوز قويۇش ۋە داۋالاشتا ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە.

مېڭىنىڭ ۋېنا قېنى ئاساسلىقى ئىككى چوڭ، ئەمما ئۆزئارا تۇتاشقان سىستېما ئارقىلىق قايتۇرۇلىدۇ: يۈزەكى ۋېنا سىستېمىسى ۋە چوڭقۇر ۋېنا سىستېمىسى. يۈزەكى سىستېما چوڭ مېڭە پوستلاق قەۋىتى ۋە ئۇنىڭ ئاستىدىكى ئاق ماددىنىڭ قېنىنى يىغىپ، مېڭە قاتتىق پەردىسى ئىچىدىكى كەڭرى ۋېنا يوللىرى بولغان دۇرال ۋېنا سىنۇسلىرىغا قۇيىدۇ. چوڭقۇر سىستېما بولسا مېڭىنىڭ چوڭقۇر قىسمىدىكى ئاساسىي گانگلىيون، تالامۇس ۋە مېڭە غولى قاتارلىق ھاياتىي مۇھىم قۇرۇلمىلارنىڭ قېنىنى قايتۇرىدۇ. بۇ ئىككى سىستېمىنىڭ ئاناتومىيەسى ۋە فۇنكسىيەسىنى چۈشىنىش، مېڭە ۋېنا سىنۇس ترومبوزى (CVST)، مېڭىگە قان چۈشۈش ۋە باش سۆڭەك ئىچى بېسىمىنىڭ ئۆرلىشى قاتارلىق كېسەللىكلەرگە دىئاگنوز قويۇش ۋە داۋالاشتا ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە.

مېڭە ئارتېرىيىلىرى كۆلەڭگىلىك رەسىمى (Cerebral Angiography) مېڭە قان تومۇر كېسەللىكلىرىگە دىئاگنوز قويۇشتىكى «ئالتۇن ئۆلچەم» ھېسابلىنىدىغان ئىنتايىن مۇھىم بىر تەسۋىر تېخنىكىسىدۇر. بۇ ئۇسۇل ئارقىلىق، قان تومۇر ئىچىگە ئالاھىدە سېلىشتۇرما ماددا (contrast agent) ئۇرۇپ، ئاندىن رېنتىگېن نۇرى ئاستىدا ئۇدا سۈرەتكە تارتىش ئارقىلىق، مېڭىنىڭ ئارتېرىيە، كاپىلляр ۋە ۋېنا قان تومۇرلىرىنىڭ ئېنىق، ھەرىكەتچان تەسۋىرىگە ئېرىشكىلى بولىدۇ. بۇ تېخنىكا مېڭە قان تومۇر ئۆسمىسى (aneurysm)، قان تومۇر شەكلىنىڭ ئۆزگىرىشى (AVM)، قان تومۇرنىڭ تارىيىشى ياكى توسۇلۇشى قاتارلىق كېسەللىكلەرنىڭ ئورنى، چوڭ-كىچىكلىكى ۋە قان ئايلىنىش ئەھۋالىنى ئىنتايىن ئېنىق كۆرسىتىپ بېرەلەيدۇ.

كلىنىكىلىق داۋالاشتا، مېڭە قېرىنچىلىرى سىستېمىسىنىڭ شەكىلى ۋە چوڭ-كىچىكلىكىنى كۆزىتىش ئۈچۈن ھەر خىل تەسۋىر تېخنىكىلىرى قوللىنىلىدۇ. «مېڭە قېرىنچىلىرى كۆلەڭگىلىك رەسىمى» (Ventriculography) دەل مۇشۇ خىل تەكشۈرۈش ئۇسۇللىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ قېرىنچىلار ئىچىگە بىۋاسىتە سېلىشتۇرما ماددا ئۇرۇپ، ئاندىن رېنتىگېن نۇرىدا سۈرەتكە تارتىش ئارقىلىق، قېرىنچىلارنىڭ ئېنىق كۆلەڭگىسىنى ھاسىل قىلىدىغان دىئاگنوز قويۇش تېخنىكىسىدۇر. گەرچە بۇ ئۇسۇل ھازىر زامانىۋى CT ۋە MRI تەرىپىدىن كۆپىنچە ئورنى ئېلىنغان بولسىمۇ، ئۇنىڭ تارىخىي ئەھمىيىتى ۋە پرىنسىپىنى چۈشىنىش مېڭە سۇلىنىش، مېڭە ئۆسمىسى قاتارلىق كېسەللىكلەرگە دىئاگنوز قويۇشنى تېخىمۇ چوڭقۇر چۈشىنىشكە ياردەم بېرىدۇ.

چوڭ مېڭىنىڭ قان بىلەن تەمىنلىنىشى ئىنتايىن ئىنچىكە ۋە ئىككى چوڭ سىستېمىغا بۆلۈنىدۇ: بىرى، مېڭە يۈزىدىكى پوستلاق قەۋىتىنى تەمىنلەيدىغان پوستلاق شاخلىرى؛ يەنە بىرى، مېڭىنىڭ چوڭقۇر قىسمىدىكى يادرولار ۋە ئاق ماددا يوللىرىنى تەمىنلەيدىغان مەركىزىي شاخلار. بۇ ئىككى خىل قان تەمىنلەش تورى گەرچە ئوخشاش چوڭ ئارتېرىيەلەردىن (مەسىلەن، ئوتتۇرا مېڭە ئارتېرىيەسى) كەلسىمۇ، ئۇلارنىڭ تەمىنلەش دائىرىسى، ئاناتومىيەلىك ئالاھىدىلىكى ۋە كلىنىكىلىق ئەھمىيىتى پۈتۈنلەي ئوخشىمايدۇ. پوستلاق شاخلىرى مېڭە يۈزىدە كەڭ تارقالغان بولۇپ، ئۆزئارا مول ياندوش ئايلىنىشقا ئىگە، شۇڭا بىر كىچىك شاخچە توسۇلۇپ قالسىمۇ، باشقا شاخچىلار قىسمەن تولۇقلاپ بېرەلەيدۇ.

مېڭە ئىنسان بەدىنىدىكى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە ئېنېرگىيەگە ئەڭ ئېھتىياجلىق ئەزا بولۇپ، ئۇنىڭ ئېغىرلىقى بەدەن ئېغىرلىقىنىڭ ئاران %2 نى ئىگىلىسىمۇ، يۈرەكتىن چىققان قاننىڭ تەخمىنەن %20 نى سەرپ قىلىدۇ. بۇ ئۈزلۈكسىز قان ئېقىمى مېڭىنىڭ نورمال فۇنكسىيەسىنى ساقلاشنىڭ ئالدىنقى شەرتى. مېڭىنىڭ قان بىلەن تەمىنلىنىشى ئاساسلىقى ئىككى جۈپ ئاساسلىق ئارتېرىيەدىن كېلىدۇ: ئالدى تەرەپتىن كەلگەن بويۇن ئىچكى ئارتېرىيەلىرى ۋە ئارقا تەرەپتىن كەلگەن ئومۇرتقا ئارتېرىيەلىرى.