نۇرمەمەت دوختۇر

ئادەم بەدىنىنىڭ ھەزىم قىلىش سىستېمىسىدىكى ئەڭ مۇھىم قىسىملارنىڭ بىرى بولغان كىچىك ئۈچەي ۋە چوڭ ئۈچەينىڭ قان بىلەن تەمىنلىنىشى، ئاساسلىقى ئۈچەي بېغىش يۇقىرىقى ئارتېرىيىسى (SMA) ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ. بۇ مۇرەككەپ قان تومۇر تورى ئاشقازان ئاستى بېزىدىن تارتىپ توغرا بوغماق ئۈچەيگىچە بولغان كەڭ دائىرىنى ئوكسىگېن ۋە ئوزۇقلۇق بىلەن تەمىنلەيدۇ. بولۇپمۇ كىچىك ئۈچەينىڭ ئوزۇقلۇق سۈمۈرۈش ئىقتىدارى ۋە چوڭ ئۈچەينىڭ سۇنى قايتا سۈمۈرۈش رولى ئۈچۈن، بۇ ئارتېرىيە سىستېمىسىنىڭ ساغلاملىقى ئىنتايىن ھەل قىلغۇچ ئەھمىيەتكە ئىگە.

قورساق بوشلۇقىنىڭ يۇقىرىقى قىسمى ھەزىم قىلىش سىستېمىسىنىڭ مەركىزىي ئورنى بولۇپ، بۇ يەردە ئاشقازان، جىگەر، تال، ئاشقازان ئاستى بېزى ۋە ئون ئىككى بارماق ئۈچەي قاتارلىق مۇھىم ئەزالار زىچ ئورۇنلاشقان. بۇ ئەزالارنىڭ ئىقتىدارىنى ساقلاپ تۇرۇش ئۈچۈن، قورساق ئائورتىسىدىن ئايرىلىپ چىققان «قورساق بوشلۇق غولى» (Celiac Trunk) ۋە ئۇنىڭ تارماقلىرىدىن تەشكىل تاپقان مۇرەككەپ بىر قان تومۇر تورى مەۋجۇت. بۇ قان تومۇرلار خۇددى بىر دەرەخنىڭ شاخلىرىغا ئوخشاش تارقىلىپ، ھەربىر ئەزانى ئوكسىگېن ۋە ئوزۇقلۇق بىلەن تەمىنلەيدۇ.

قورساق بوشلۇقىنىڭ يۇقىرىقى قىسمى ئىنسان بەدىنىدىكى ھەزىم قىلىش سىستېمىسىنىڭ ئەڭ مۇرەككەپ ۋە مۇھىم رايونى ھېسابلىنىدۇ. بۇ رايوندا ئاشقازان، جىگەر، تال، ئۆت خالتىسى ۋە ئاشقازان ئاستى بېزى قاتارلىق ھاياتلىق ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان ئەزالار جايلاشقان. بۇ ئەزالارنىڭ نورمال خىزمەت قىلىشى ئۈچۈن، ئۇلارنى ئوكسىگېن ۋە ئوزۇقلۇق بىلەن تەمىنلەيدىغان مول قان تومۇر تورى مەۋجۇت بولۇپ، بۇ تومۇرلارنىڭ كۆپىنچىسى قورساق ئائورتىسىدىن ئايرىلىپ چىققان «قورساق بوشلۇق غولى» (Celiac Trunk) دىن باشلىنىدۇ.

چات يېرىق ئۈچ بۇرجىكى (Inguinal Triangle)، تىببىي ساھەدە يەنە «خېسېلباخ ئۈچ بۇرجىكى» (Hesselbach's Triangle) دەپمۇ ئاتىلىدىغان بولۇپ، قورساق ئالدى دىۋارىنىڭ تۆۋەنكى قىسمىدىكى ئاناتومىيىلىك جەھەتتىن ئىنتايىن مۇھىم بىر رايوندۇر. بۇ رايون قورساق دىۋارىنىڭ ئىچكى تەرىپىدىن (قورساق بوشلۇقى ئىچىدىن) كۆزىتىلگەندە ئېنىق كۆرۈلىدۇ. چات يېرىق ئۈچ بۇرجىكىنىڭ چېگرالىرى مۇسكۇل ۋە قان تومۇرلار ئارقىلىق بەلگىلەنگەن بولۇپ، بۇ يەر قورساق دىۋارىنىڭ نىسبەتەن ئاجىز رايونى ھېسابلىنىدۇ، شۇڭا «بىۋاسىتە چات يېرىق» (Direct Inguinal Hernia) دەل مۇشۇ ئۈچ بۇرجەك رايونىدىن تومپىيىپ چىقىدۇ.

چات يېرىق نەيچىسى (Inguinal Canal) ئىنسان بەدىنىنىڭ قورساق دىۋارىنىڭ تۆۋەنكى قىسمىغا جايلاشقان بولۇپ، قورساق بوشلۇقى بىلەن سىرتقى كۆپىيىش ئەزالىرىنى تۇتاشتۇرىدىغان مۇھىم ئۆتۈشمە يولى ھېسابلىنىدۇ. ئاناتومىيىلىك جەھەتتىن ئېيتقاندا، بۇ نەيچە قورساق مۇسكۇللىرى ۋە پەي پەردىلىرىنىڭ ئارىسىدىن قىيپاش ئۆتكەن بىر بوشلۇق بولۇپ، ئەرلەردە ئۇرۇق بېغىشى، ئاياللاردا بالىياتقۇ يۇمىلاق تارىمۇشى بۇ يەردىن ئۆتىدۇ. بۇ قۇرۇلمىنىڭ مۇرەككەپلىكى سەۋەبىدىن، ئۇ بەدەندىكى «ئاجىز نۇقتا» دەپ قارىلىدۇ ۋە چات يېرىق (Hernia) ئەڭ كۆپ كۆرۈلىدىغان ئورۇنلارنىڭ بىرىدۇر.

كۆكرەك قىسمىنىڭ توغرا كەسمە يۈزى (Cross-sectional view) ئاناتومىيە ۋە كىلىنىكىلىق تەسۋىر دىئاگنوزىدا (مەسىلەن CT ۋە MRI دا) ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. بۇ رەسىمدە سەككىزىنچى كۆكرەك ئومۇرتقىسى (T8) تەكشىلىكىدىن كېسىلگەن كۆرۈنۈش تەسۋىرلەنگەن بولۇپ، بۇ ئارقىلىق بىز يۈرەكنىڭ تۆت كامىرى، ئۆپكە، چوڭ قان تومۇرلار ۋە قىزىلئۆڭگەچنىڭ ئۆزئارا قوشنا مۇناسىۋىتىنى ئېنىق كۆرەلەيمىز. بۇ تەكشىلىك يۈرەكنىڭ ئورۇنلىشىشى ۋە تىك پاسىلنىڭ ئارقا قىسمىدىكى قۇرۇلمىلارنى چۈشىنىشتە ھالقىلىق رول ئوينايدۇ.

تىك پاسىل (Mediastinum) كۆكرەك بوشلۇقىنىڭ مەركىزىي قىسمى بولۇپ، ئىككى تەرەپتىكى ئۆپكە خالتىسى ئارىلىقىغا جايلاشقان مۇھىم بوشلۇقتۇر. تىك پاسىلنىڭ سول تەرەپتىن كۆرۈنۈشى (Left Lateral View) ئاناتومىيىلىك جەھەتتىن ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە مۇھىم بولۇپ، بۇ تەرەپتە ئاساسلىقى چوڭ ئارتېرىيە سىستېمىلىرى (بولۇپمۇ ئائورتا) ھۆكۈمرانلىق قىلىدۇ. سول تەرەپ تىك پاسىل يۈرەك، چوڭ قان تومۇرلار، قىزىلئۆڭگەچ ۋە نېرۋا سىستېمىلىرىنىڭ سول تەرەپتىكى ئورۇنلىشىشىنى نامايان قىلىدىغان بولۇپ، ئوڭ تەرەپكە سېلىشتۇرغاندا كۆرۈنەرلىك پەرقلىنىدۇ.

تىك پاسىل (Mediastinum) كۆكرەك بوشلۇقىنىڭ ئوتتۇرا قىسمىغا جايلاشقان بولۇپ، ئىككى تەرەپتىكى ئۆپكە بوشلۇقىنىڭ ئارىلىقىدىكى مۇھىم ئەزالار توپلىمىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ بوشلۇقتا يۈرەك، چوڭ قان تومۇرلار، قىزىلئۆڭگەچ، نەپەس يولى ۋە مۇھىم نېرۋا سىستېمىلىرى جايلاشقان. تىك پاسىلنىڭ ئوڭ تەرەپتىن كۆرۈنۈشى  ئاناتومىيىلىك جەھەتتىن ئىنتايىن مۇرەككەپ بولۇپ، بولۇپمۇ ۋىنا سىستېمىسى (كۆك قان تومۇرلار) ۋە نېرۋا تۈگۈنلىرىنىڭ ئورۇنلىشىشى جەھەتتە سول تەرەپتىن پەرقلەندۈرۈش ئالاھىدىلىكىگە ئىگە.

ئادەم بەدىنىدىكى ھەر بىر مۇسكۇلنىڭ ئۆزىگە خاس فۇنكسىيەسى بولۇپ، چىش قانات مۇسكۇللىرى چىشلەش ۋە چايناش جەريانىدا ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ. بۇ مۇسكۇللار بېشىمىزنىڭ يان قىسمىغا جايلاشقان بولۇپ، ئېڭەك سۆڭىكىنى ھەرىكەتلەندۈرۈش ئارقىلىق، ئاغزىنى ئېچىش-يېپىش، يانغا سۈرۈش ۋە ئالدىغا-كەينىگە ھەرىكەتلەندۈرۈش قاتارلىق فۇنكسىيەلەرنى ئىجرا قىلىدۇ. ئۇلارنىڭ ساغلام خىزمىتى كۈندىلىك تۇرمۇشىمىزدىكى ئوزۇقلىنىش جەريانىنى راۋانلاشتۇرىدۇ.

ئادەم بەدىنىدىكى ئەڭ مۇھىم ئەزالارنىڭ بىرى بولغان مېڭە، كاللا سۆڭىكى ۋە باش تېرىسى قاتارلىق مۇرەككەپ قۇرۇلمىلار ئارقىلىق قوغدىلىدۇ. بۇ قۇرۇلمىلار مېڭىنى سىرتقى تەسىرلەردىن ساقلاپلا قالماي، يەنە مېڭىنىڭ ئادەتتىكى فۇنكسىيەسىنى ساقلاشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ. باش تېرىسى ۋە كاللا سۆڭىكىنىڭ پىشانە كەسمىسىنى تەھلىل قىلىش ئارقىلىق، بىز بۇ قوغداش سىستېمىسىنىڭ قانداق خىزمەت قىلىدىغانلىقىنى ۋە ئۇنىڭ ھەر بىر تەركىبىي قىسمىنىڭ قانداق رول ئوينايدىغانلىقىنى چۈشىنەلەيمىز.