نۇرمەمەت دوختۇر

ئىنسان مېڭىسى تەبىئەتنىڭ ئەڭ مۇرەككەپ ۋە مۇكەممەل ئىجادىيىتى بولۇپ، ئۇنىڭ ھەر بىر قىسمى ئۆزگىچە ۋە ھالقىلىق فۇنكسىيەلەرنى ئۈستىگە ئالغان. مېڭىنىڭ ئۈستۈنكى يۈزى ئاساسلىقى ئالىي تەپەككۇر پائالىيەتلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولسا، ئۇنىڭ ئاستىنقى يۈزى، يەنى «مېڭە تۈۋى» (Base of the brain) بولسا مېڭىنى ئومۇرتقا ئارىلىق نېرۋا سىستېمىسى ۋە پۈتۈن بەدەن بىلەن تۇتاشتۇرىدىغان ھاياتلىق يولى ھېسابلىنىدۇ. بۇ رايوندا مېڭە غولى (brainstem)، كىچىك مېڭە (cerebellum) ۋە 12 جۈپ باش نېرۋىلىرىنىڭ كۆپ قىسمى جايلاشقان بولۇپ، ئۇ نەپەس ئېلىش، يۈرەك سوقۇشى قاتارلىق ئەڭ تۈپكى ھاياتلىق پائالىيەتلىرىدىن تارتىپ، سېزىم ۋە ھەرىكەتنى كونترول قىلىشقىچە بولغان نۇرغۇنلىغان مۇھىم ۋەزىپىلەرنى ئاتقۇرىدۇ.

چوڭ مېڭە ئىنسان بەدىنىدىكى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە سىرلىق ئەزا بولۇپ، ئۇنىڭ پوستلاق قەۋىتى ئادەتتە پىشانە، چوققا، چىكە ۋە گەجگە ياپراقلىرىدىن ئىبارەت تۆت چوڭ ياپراققا بۆلۈنىدۇ. ئەمما بۇلارنىڭ ئارىسىدا، يان ئېرىقچىنىڭ (Sylvian fissure) چوڭقۇر قاتلىمىغا يوشۇرۇنغان بەشىنچى بىر ياپراق بار، ئۇ بولسىمۇ «مېڭە ئارىلى» ياكى «ئارال پوستلاق قەۋىتى» (Insular Cortex) دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇنىڭ يوشۇرۇن ئورنى سەۋەبىدىن ئۇزۇن مۇددەت كىشىلەرنىڭ دىققىتىنى تارتمىغان بولسىمۇ، زامانىۋى نېرۋا ئىلمى تەتقىقاتلىرى ئۇنىڭ ھېسسىيات، ئاڭ، بەدەن سېزىمى ۋە ئىجتىمائىي بىلىش قاتارلىق نۇرغۇنلىغان ھالقىلىق فۇنكسىيەلەردە مۇھىم رول ئوينايدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى.

چوڭ مېڭە پوستلاق قەۋىتى ئىنسانلارنىڭ تەپەككۇرى، تىلى، سېزىمى ۋە ھەرىكىتىنى باشقۇرىدىغان ئالىي نېرۋا مەركىزىدۇر. 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا، گېرمانىيەلىك نېرۋا ئالىمى كوربىنىيان برودمان (Korbinian Brodmann) مېڭە پوستلاق قەۋىتىنىڭ ئوخشىمىغان رايونلىرىدىكى ھۈجەيرىلەرنىڭ تۈزۈلۈشى ۋە قاتلاملىشىشى (cytoarchitecture) دىكى پەرقلەرنى تەتقىق قىلىش ئارقىلىق، ئۇنى 52 فۇنكسىيەلىك رايونغا ئايرىپ چىققان. بۇ خەرىتە «برودمان رايونلىرى» دەپ ئاتالغان بولۇپ، ھازىرغىچە نېرۋا ئىلمى ۋە كلىنىكىلىق ئەمەلىيەتتە مېڭە فۇنكسىيەسىنى چۈشىنىش ۋە ئورۇننى بېكىتىشتىكى مۇھىم ئاساس بولۇپ كەلمەكتە.

چوڭ مېڭە ئىنسانلارنىڭ ئەڭ مۇرەككەپ ۋە سىرلىق ئەزاسى بولۇپ، ئۇ ھېسسىيات، تەپەككۇر، ئەستە تۇتۇش ۋە بارلىق ھەرىكەتلىرىمىزنى كونترول قىلىدۇ. چوڭ مېڭە يېرىم شارىنىڭ سىرتقى يۈزى كۆپىنچە كىشىلەرگە تونۇشلۇق بولسىمۇ، ئۇنىڭ ئىچكى تەرەپ يۈزىدىكى قۇرۇلمىلارمۇ ئوخشاشلا مۇھىم فۇنكسىيەلەرنى ئۈستىگە ئالغان. بۇ يۈز مېڭىنىڭ سول ۋە ئوڭ يېرىم شارى ئۆزئارا ئالاقە قىلىدىغان، ھېسسىيات ۋە ئەستە تۇتۇشنى باشقۇرىدىغان لىمفا سىستېمىسىنىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسىملىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

كىچىك مېڭە ھەرىكەتنى ماسلاشتۇرۇش، تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاش ۋە ھەرىكەتنى ئۆگىنىشتىكى ھالقىلىق رولى بىلەن «ھاياتلىق دەرىخى» دەپ تەرىپلىنىدۇ. ئۇنىڭ يۈزىدە چوڭ مېڭىنىڭ بۈدرىلىرىگە ئوخشىمايدىغان، تېخىمۇ ئىنچىكە ۋە زىچ بولغان قاتلىنىشلار بار بولۇپ، بۇ قاتلىنىشلار «ياپراقچىلار» دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ مۇرەككەپ يۈز قۇرۇلمىسى كىچىك مېڭىنىڭ چەكلىك بوشلۇقتا غايەت زور مىقداردىكى نېرۋا ھۈجەيرىلىرىنى سىغدۇرۇشىغا شارائىت يارىتىپ، ئۇنىڭ ئۇچۇر بىر تەرەپ قىلىش ئىقتىدارىنى زور دەرىجىدە ئاشۇرىدۇ.

كىچىك مېڭە ھەرىكەتلەرنى سىلىق ۋە ماسلاشتۇرۇشتىكى ھالقىلىق رولى بىلەن تونۇلغان، لېكىن ئۇنىڭ بۇ ئاجايىپ ئىقتىدارىنىڭ سىرى ئۇنىڭ تاشقى شەكلىدە ئەمەس, بەلكى مىكروسكوپ ئاستىدىكى ئىنتايىن تەرتىپلىك ۋە مۇرەككەپ ھۈجەيرە قۇرۇلمىسىدا يوشۇرۇنغان. كىچىك مېڭە پوستلاق قەۋىتى (Cerebellar cortex) پۈتۈن نېرۋا سىستېمىسىدىكى ئەڭ تەرتىپلىك تۈزۈلگەن قۇرۇلمىلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇنىڭ بۇ ئۆزگىچە تۈزۈلۈشى ھەرىكەت ئۇچۇرلىرىنى يۇقىرى ئۈنۈمدە بىر تەرەپ قىلىش ۋە «ھەرىكەت خاتالىقى» نى تۈزىتىشنىڭ ئاساسىدۇر.

باش سۆڭەك بوشلۇقىنىڭ ئارقا-تۆۋەن قىسمىغا، چوڭ مېڭە پوستلاق قەۋىتىنىڭ ئاستىغا جايلاشقان، «كىچىك مېڭە» (Cerebellum) دەپ ئاتىلىدىغان بىر ھاياتىي مۇھىم قۇرۇلما بار. ئۇنىڭ ئىسمى «كىچىك مېڭە» بولسىمۇ، لېكىن ئۇنىڭ بەدەندىكى رولى ھەرگىزمۇ كىچىك ئەمەس. كىچىك مېڭە بەدەندىكى بارلىق ئىرادىلىك ھەرىكەتلەرنىڭ سىلىق، ماس ۋە توغرا بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىدىغان «باش قوماندان» بولۇپ، ئۇ تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاش، تۇرۇش ھالىتىنى كونترول قىلىش، ھەرىكەتنى ماسلاشتۇرۇش ۋە ھەرىكەتنى ئۆگىنىش قاتارلىق جەريانلاردا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ.

چوڭ مېڭە يېرىم شارلىرىنىڭ چوڭقۇر قىسمىغا جايلاشقان، ئارىلىق مېڭە دەپ ئاتىلىدىغان بىر ھالقىلىق رايون بار. بۇ رايون گەرچە كىچىك بولسىمۇ، لېكىن ئۇ پۈتۈن بەدەننىڭ ئۇچۇرلىرىنى بىر تەرەپ قىلىدىغان، ھېسسىياتنى تەڭشەيدىغان، ھورمونلارنى كونترول قىلىدىغان ۋە ھاياتلىقنى ساقلايدىغان ئاساسلىق ئىقتىدارلارنى باشقۇرىدىغان ئىككى مۇھىم قۇرۇلمىنى — دۆڭچە مېڭە ۋە تۆۋەنكى دۆڭچە مېڭەنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. دۆڭچە مېڭە چوڭ مېڭە پوستلاق قەۋىتىنىڭ «باش كاتىپى» غا ئوخشىسا، تۆۋەنكى دۆڭچە مېڭە بەدەننىڭ «ئاپتوماتىك باشقۇرغۇچىسى» غا ئوخشايدۇ.

كۆرۈش سېزىمى بىزنىڭ تاشقى دۇنيانى ھېس قىلىشىمىزدىكى ئەڭ مۇھىم ۋە ئەڭ مۇرەككەپ تۇيغۇلارنىڭ بىرى. بىز بىر جىسىمنى «كۆرگەندە»، بۇ جەريان پەقەت كۆزىمىزنىڭ رولى بىلەنلا تاماملانمايدۇ. كۆز پەقەت تاشقى دۇنيادىكى يورۇقلۇق سىگناللىرىنى قوبۇل قىلىدىغان بىر «كامېرا» غا ئوخشايدۇ، بۇ سىگناللارنىڭ ھەقىقىي مەنىدە «كۆرۈش» تۇيغۇسىغا ئايلىنىشى ئۈچۈن، ئۇلار چوقۇم مېڭىنىڭ چوڭقۇر قىسىملىرىدىكى بىر قاتار مۇرەككەپ نېرۋا يوللىرى ئارقىلىق بىر تەرەپ قىلىنىشى كېرەك. بۇ يول «كۆرۈش يولى» (Visual Pathway) دەپ ئاتىلىدۇ.

بىزنىڭ قولىمىزنى كۆتۈرۈپ قەلەم تۇتۇشىمىز، پۇتىمىزنى ھەرىكەتلەندۈرۈپ مېڭىشىمىز، تىلىمىزنى جنبىشقا كەلتۈرۈپ سۆزلىشىمىز... بۇلارنىڭ ھەممىسى ئىرادىلىك ھەرىكەتلەر بولۇپ، چوڭ مېڭە پوستلاق قەۋىتىنىڭ ئىنچىكە ۋە مۇرەككەپ قوماندانلىقى ئاستىدا ئەمەلگە ئاشىدۇ. چوڭ مېڭىدە شەكىللەنگەن ھەرىكەت بۇيرۇقى مۇسكۇللارغا يېتىپ بېرىپ، كونكرېت ھەرىكەتنى پەيدا قىلىشتىن ئىلگىرى، ئۇ چوقۇم نېرۋا سىستېمىسىدىكى ئالاھىدە بىر «تېز سۈرئەتلىك تاشيول» ئارقىلىق تۆۋەنگە يەتكۈزۈلۈشى كېرەك. بۇ ھاياتىي مۇھىم نېرۋا يولى دەل پىرامىدا تۇتامى (Pyramidal tract) ياكى كورتېكىس-يۇلۇن تۇتامى (Corticospinal tract) دەپ ئاتىلىدۇ.