نۇرمەمەت دوختۇر

يۈرەك گەرچە ئۆزىنىڭ ئۆتكۈزۈش سىستېمىسى ئارقىلىق ئۆزلۈكىدىن سوقۇش ئىقتىدارىغا ئىگە بولسىمۇ، ئۇنىڭ سوقۇش تېزلىكى ۋە كۈچى بەدەننىڭ ئۈزلۈكسىز ئۆزگىرىپ تۇرىدىغان فىزىئولوگىيەلىك ئېھتىياجىنى قاندۇرۇش ئۈچۈن ھەر ۋاقىت ئىنچىكە تەڭشىلىپ تۇرىدۇ. بۇ مۇرەككەپ تەڭشەش ۋەزىپىسىنى ئاساسلىقى ئاپتونوم نېرۋا سىستېمىسى ئۆز ئۈستىگە ئالغان بولۇپ، ئۇ يۈرەكنى ھەم تېزلەتكۈچى (سىمپاتىك نېرۋا) ھەم ئاستىلاتقۇچى (پاراسىمپاتىك نېرۋا) مېخانىزم ئارقىلىق ئىدارە قىلىدۇ. بۇ ئىككى سىستېمىنىڭ ئۆزئارا ماسلىشىشى ۋە تەڭپۇڭلىشىشى يۈرەكنىڭ ئۈنۈملۈك ئىشلەپ، پۈتۈن بەدەننى يېتەرلىك قان بىلەن تەمىنلىشىگە كاپالەتلىك قىلىدۇ.

نەپەس ئېلىش ھاياتلىق ئۈچۈن زۆرۈر بولغان ئەڭ تۈپكى فىزىئولوگىيەلىك پائالىيەتلەرنىڭ بىرى بولۇپ، گەرچە بىز ئۇنى ئاڭلىق ھالدا كونترول قىلالىساقمۇ، ئۇنىڭ كۆپ قىسىمى مېڭە غولىدىكى مەخسۇس مەركەzlەر تەرىپىدىن ئاپتوماتىك ھالدا باشقۇرۇلىدۇ. بۇ مۇرەككەپ جەريان مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسى، پەرىپەرىك نېرۋا سىستېمىسى ۋە نەپەس مۇسكۇللىرىنىڭ ئىنتايىن يۇقىرى دەرىجىدىكى ماسلىشىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. مېڭە غولىدىكى نەپەس مەركەzلىرى نەپەس ئېلىش رېتىمى ۋە چوڭقۇرلۇقىنى بەلگىلەيدۇ، ئاپتونوم نېرۋا سىستېمىسى بولسا شاخچە كاناينىڭ دىئامېتىرى ۋە بەز سۇيۇقلۇقىنىڭ ئاجرىلىشىنى تەڭشەپ، ھاۋا ئېقىمىغا بولغان قارشىلىقنى كونترول قىلىدۇ.

ئىنسان بەدىنىدىكى ئاپتونوم نېرۋا سىستېمىسى (ئۆزلۈكىدىن باشقۇرۇلغۇچى نېرۋا سىستېمىسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ) بىزنىڭ ئاڭلىق كونتروللۇقىمىزدىن سىرت، ئىچكى ئەزالارنىڭ پائالىيىتىنى ئاپتوماتىك تەڭشەيدىغان مۇرەككەپ تور سىستېمىسىدۇر. بۇ سىستېما يۈرەك سوقۇشى، نەپەس ئېلىش، ھەزىم قىلىش، قان بېسىمى ۋە بەدەن تېمپېراتۇرىسى قاتارلىق ھاياتلىق ئۈچۈن زۆرۈر بولغان نۇرغۇن فىزىئولوگىيەلىك جەريانلارنى باشقۇرىدۇ. ئۇ ئاساسلىقى سىمپاتىك ۋە پاراسىمپاتىك نېرۋا سىستېمىسىدىن ئىبارەت ئىككى قىسىمغا بۆلۈنىدىغان بولۇپ، بۇ ئىككىسى كۆپىنچە ئەھۋالدا بىر-بىرىگە قارشى ھالدا ئىشلەپ، بەدەننىڭ ئىچكى مۇھىت مۇقىملىقىنى (homeostasis) ساقلايدۇ.

ئادەم بەدىنىدىكى ئاپتونوم نېرۋا سىستېمىسى بىزنىڭ ھاياتلىق پائالىيەتلىرىمىزنى ئۈن-تىنسىز باشقۇرۇپ تۇرىدىغان مۇرەككەپ بىر قوماندانلىق مەركىزىدۇر. ئۇنىڭ مۇھىم بىر تەركىبىي قىسمى بولغان سىمپاتىك نېرۋا سىستېمىسى، بولۇپمۇ جىددىي ۋەزىيەتلەردە «جەڭ قىلىش ياكى قېچىش» ئىنكاسىنى قوزغىتىش ئارقىلىق، بەدىنىمىزنىڭ ھايات قېلىش ئىقتىدارىنى كۈچەيتىدۇ. بۇ سىستېمىنىڭ پائالىيىتى يۇلۇن بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، نېرۋا سىگناللىرى يۇلۇننىڭ مەلۇم بۆلەكلىرىدىن چىقىپ، بىر قاتار مۇرەككەپ يوللار ئارقىلىق پۈتۈن بەدەنگە تارقىلىدۇ.

ئىنساننىڭ بېشى پەقەت تەپەككۇر ۋە ھېسسىيات مەركىزى بولۇپلا قالماي، يەنە نۇرغۇنلىغان مۇرەككەپ فىزىئولوگىيىلىك پائالىيەتلەرنى باشقۇرىدىغان نازۇك نېرۋا تورىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ تورنىڭ يادروسى بولغان ئاپتونوم نېرۋا سىستېمىسى (ئۆزلۈكىدىن باشقۇرۇلغۇچى نېرۋا سىستېمىسى)، بىزنىڭ ئاڭلىق كونتروللۇقىمىزدىن سىرت، كۆز ياش ئاجرىتىش، شۆلگەي ئىشلەپچىقىرىش، كۆز قارىغۇچىنىڭ چوڭ-كىچىكلىكىنى تەڭشەش ۋە بۇرۇن بوشلۇقىدىكى بەزلەرنىڭ پائالىيىتى قاتارلىق مۇھىم ئىقتىدارلارنى ئۈن-تىنسىز باشقۇرۇپ تۇرىدۇ. بۇ سىستېما پاراسىمپاتىك («تىنىچلىنىش ۋە ھەزىم قىلىش») ۋە سىمپاتىك («جەڭ قىلىش ياكى قېچىش») دەپ ئىككى چوڭ تارماققا بۆلۈنۈپ، ئۆزئارا ماسلىشىش ۋە چەكلەش ئارقىلىق باش قىسمىدىكى ئىچكى مۇھىتنىڭ مۇقىملىقىنى ساقلايدۇ.

ئادەم بەدىنى مۇرەككەپ ھەم نازۇك بىر ماشىنىغا ئوخشايدۇ، ئۇنىڭ نورمال يۈرۈشۈشى ھەر قايسى سىستېمىلارنىڭ ئۆزئارا ماسلىشىشىغا باغلىق. بۇلارنىڭ ئىچىدە، ئاپتونوم نېرۋا سىستېمىسى (ئۆزلۈكىدىن ھەرىكەتلىنىدىغان نېرۋا سىستېمىسى) بىزنىڭ ئاڭسىز ھالەتتىكى نۇرغۇنلىغان فىزىئولوگىيىلىك پائالىيەتلىرىمىزنى، مەسىلەن يۈرەك سوقۇشى، نەپەس ئېلىش، ھەزىم قىلىش قاتارلىقلارنى كونترول قىلىدۇ. بۇ سىستېمىنىڭ مۇھىم بىر تەركىبىي قىسمى بولغان سىمپاتىك نېرۋا سىستېمىسى، بەدىنىمىزنىڭ جىددىي ۋەزىيەتلەرگە تاقابىل تۇرۇشىدىكى ھالقىلىق مېخانىزم بولۇپ، «كۈرەش قىلىش ياكى قېچىش» (fight or flight) ئىنكاسىنى قوزغىتىشقا مەسئۇل.

مەقئەت (ئانۇس) قىسمىدا كۆرۈلىدىغان كېسەللىكلەر ئىچىدە گېموروي ۋە سوڭى چىقىپ قېلىش (تۈز ئۈچەي ساڭگىلاپ چىقىپ قېلىش) ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان ۋە دائىم ئارىلاشتۇرۇپ قويىدىغان ئىككى خىل ئەھۋال. گەرچە ھەر ئىككىلىسى مەقئەت قىسمىدىن بىر نەرسىنىڭ سىرتقا چىقىپ قېلىشىدەك تۇيغۇ بېرىپ، بىئاراملىق پەيدا قىلسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بۇ ئىككىسى كېسەللىكنىڭ كېلىپ چىقىش مەنبەسى، قۇرۇلمىسى، ئالامەتلىرى ۋە داۋالاش ئۇسۇللىرى جەھەتتە تۈپتىن پەرقلىنىدۇ. 

ھاياتلىقنىڭ دۇنياغا كېلىشى ئىنتايىن ئۇلۇغ ئىش، بۇ ئىشلار ئىسپېرما بىلەن تۇخۇمنىڭ بىرىكىشىدىن باشلىنىدۇ. ئۇلارنىڭ ھەر قايسىسى ئۇزاق مۇساپىلىك «سەپەر»نى باشتىن كەچۈرۈپ، ئەڭ ئاخىرىدا تۇخۇم نەيچىسى ئىچىدە ئۇچرىشىپ، ھاياتلىق نۇرىنى ئۇرغۇتۇپ، ئۇرۇقلانغان تۇخۇم ھاسىل قىلىپ، شۇ ئارقىلىق يېڭى ھاياتلىقنى بارلىققا كەلتۈرىدۇ. ئۇنداقتا سىز ئۇرۇق بىلەن تۇخۇمنىڭ قانداق ھاسىل بولىدىغانلىقىنى بىلەمسىز؟ ئۇلار قانداق قىلىپ قاتمۇقات توسالغۇلارنى يېڭىپ، بىرلىشىشنى تاماملايدۇ؟

بالىياتقۇ ئاياللارنىڭ ئىنتايىن مۇھىم بولغان كۆپىيىش ئەزاسى بولۇپ، ئۇ كۆپىيىش جەھەتتە رول ئويناپلا قالماي، يەنە ئاياللارنىڭ ساغلاملىقىدىمۇ ئىنتايىن مۇھىم رولىنى جارى قىلدۇرىدۇ. شۇڭا تۇرمۇشتا بالىياتقۇغا زىيانلىق ئىشلاردىن چوقۇم يىراق تۇرۇش كېرەك. ئۇنداقتا بالىياتقۇنى قانداق ئاسراش كېرەك؟ تۆۋەندىكى ئىشلارغا دىققەت قىلمىغاندا بالىياتقۇنىڭ ساغلاملىقىغا تەسىر يېتىدۇ.

بالىياتقۇ بالدۇر قېرىپ كېتىش كىشىلەرگە تونۇشلۇق بولغان ئاياللىق كېسەللىكى، بالىياتقۇ بالدۇر قېرىپ كېتىش ئېغىر كېسەللىك بولۇپ، بالىياتقۇ بالدۇر قېرىپ كېتىش پەيدا بولغاندا چوقۇم ۋاقتىدا داۋالاشنى قوبۇل قىلىش، كېسەللىك سەۋەبىنى تېپىپ چىقىپ داۋالىنىش كېرەك.