نۇرمەمەت دوختۇر

ئىشقارخۇمار دانچە ھۈجەيرىلەر (بازوفىللار) ئاق قان ھۈجەيرىلىرى ئىچىدىكى سانى ئەڭ ئاز, ئەمما ئىقتىدارى ئىنتايىن كۈچلۈك بولغان بىر تۈرىدۇر. ئۇلار گەرچە ئومۇمىي ئاق قان ھۈجەيرىلىرىنىڭ ناھايىتى كىچىك بىر قىسمىنى ئىگىلىسىمۇ, لېكىن بەدەننىڭ ئاللېرگىيىلىك ئىنكاسىنى قوزغىتىش ۋە ياللۇغلىنىش جەريانىنى تەڭشەشتە ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ. قان تەكشۈرۈشتە, ئۇلارنىڭ مىقدارى ئىككى خىل ئۇسۇلدا ئىپادىلىنىدۇ: مۇتلەق سان (Basophil Count), يەنى ھەر لىتىر قاندىكى ھەقىقىي سانى; ۋە پىرسەنت (Basophil Percentage), يەنى ئومۇمىي ئاق قان ھۈجەيرىلىرى ئىچىدە ئىگىلىگەن نىسبىتى. بۇ ئىككى كۆرسەتكۈچنى بىرلەشتۈرۈپ تەھلىل قىلىش, ئاللېرگىيىلىك كېسەللىكلەر ۋە بەزى قان سىستېمىسى كېسەللىكلىرىگە توغرا دىئاگنوز قويۇشتا ئىنتايىن مۇھىم.

كىسلاتاخۇمار دانچە ھۈجەيرە پىرسەنتى (Eosinophil Percentage, EO%) — قاندىكى كىسلاتاخۇمار دانچە ھۈجەيرىلەرنىڭ ئومۇمىي ئاق قان ھۈجەيرىلىرى ئىچىدە ئىگىلىگەن نىسبىتىنى كۆرسىتىدۇ. يەنى, قان تەكشۈرۈشتە سانالغان ھەر 100 تال ئاق قان ھۈجەيرىسى ئىچىدە قانچە تال كىسلاتاخۇمار دانچە ھۈجەيرە بارلىقىنى ئىپادىلەيدۇ.

تورسىمان قىزىل قان ھۈجەيرىسى سانى قان تەكشۈرۈشىدىكى ئىنتايىن مۇھىم بىر كۆرسەتكۈچ بولۇپ, سۆڭەك يىلىكىنىڭ قىزىل قان ھۈجەيرىسى ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ۋە سۈرئىتىنى بىۋاسىتە ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىدۇ.تورسىمان قىزىل قان ھۈجەيرىلىرى (Reticulocytes) — پىشىپ يېتىلمىگەن ياش قىزىل قان ھۈجەيرىلىرى بولۇپ, ئۇلار سۆڭەك يىلىكىدە يېتىلىپ بولۇپ, تېخى قان ئايلىنىشقا يېڭىدىن قويۇپ بېرىلگەن «ئۆسمۈر» ھۈجەيرىلەردۇر.

ئىشقارخۇمار دانچە ھۈجەيرە سانى (Basophil Count) قاندىكى ئىشقارخۇمار دانچە ھۈجەيرىلەرنىڭ (بازوفىللارنىڭ) مۇتلەق مىقدارىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ھۈجەيرىلەر ئاق قان ھۈجەيرىلىرى ئىچىدىكى سانى ئەڭ ئاز ئۇچرايدىغان, ئەمما ئىقتىدارى ئىنتايىن كۈچلۈك بولغان بىر تۈرىدۇر. ئۇلار گەرچە ئومۇمىي ئاق قان ھۈجەيرىلىرىنىڭ %1 دىنمۇ كەم قىسمىنى ئىگىلىسىمۇ, لېكىن بەدەننىڭ ئاللېرگىيىلىك ئىنكاسىنى قوزغىتىش ۋە ياللۇغلىنىش جەريانىنى تەڭشەشتە ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ.

كىسلاتاخۇمار دانچە ھۈجەيرە سانى (Eosinophil Count) قاندىكى كىسلاتاخۇمار دانچە ھۈجەيرىلەرنىڭ (ئېئوزىنوفىللار) مۇتلەق مىقدارىنى كۆرسىتىدىغان بىر كۆرسەتكۈچتۇر. بۇ ھۈجەيرىلەر ئاق قان ھۈجەيرىلىرىنىڭ بىر تۈرى بولۇپ، ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ ئالاھىدە «ئىختىساسلاشقان قوشۇنى» ھېسابلىنىدۇ. ئۇلارنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى بەدەننى پارازىت قۇرۇتلاردىن قوغداش ۋە ئاللېرگىيىلىك (زىيادە سېزىمچانلىق) ئىنكاسلارنى تەڭشەش بولۇپ، بەدەندىكى ياللۇغلىنىش جەريانىدىمۇ مۇھىم رول ئوينايدۇ.

تاق يادرولۇق ھۈجەيرە سانى (Monocyte Count) قاندىكى تاق يادرولۇق ئاق قان ھۈجەيرىلەرنىڭ مۇتلەق مىقدارىنى كۆرسىتىدىغان كۆرسەتكۈچ. تاق يادرولۇق ھۈجەيرىلەر (مونوسىتلار) ئاق قان ھۈجەيرىلىرى ئىچىدىكى ھەجىمى ئەڭ چوڭ ھۈجەيرە تۈرى بولۇپ، بەدەننىڭ تۇغما ئىممۇنىتېت سىستېمىسىدا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. ئۇلار بەدەننىڭ «تازىلىقچى ئەسكەرلىرى» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، چۈنكى ئۇلار قان ئايلىنىش سىستېمىسىدىن توقۇلمىلارغا كۆچۈپ، ماكروفاگ (يۇتقۇچى ھۈجەيرە) غا ئايلىنىپ، كېسەللىك قوزغاتقۇچى مىكروبلارنى، ئۆلگەن ھۈجەيرىلەرنى ۋە باشقا تاشقى ماددىلارنى يۇتۇپ يوقىتىدۇ. شۇڭا، تاق يادرولۇق ھۈجەيرە سانىنى ئۆلچەش ئارقىلىق سوزۇلما خاراكتېرلىك يۇقۇملىنىش، ياللۇغلىنىش ۋە بەزى قان كېسەللىكلىرىگە دىئاگنوز قويۇشقا ياردەم قىلغىلى بولىدۇ.

لىمفا ھۈجەيرە سانى (Lymphocyte Count) قاندىكى لىمفا ھۈجەيرىلىرىنىڭ مۇتلەق سانىنى كۆرسىتىدىغان مۇھىم كۆرسەتكۈچ. لىمفا ھۈجەيرىلىرى ئاق قان ھۈجەيرىلىرىنىڭ بىر تۈرى بولۇپ، ئۇ بەدەننىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسىدىكى يادرولۇق تەركىبىي قىسىم ھېسابلىنىدۇ. ئۇ بەدەننى يۇقۇملىنىش، راك ھۈجەيرىلىرى ۋە باشقا تاشقى تاجاۋۇزچىلاردىن قوغداشتا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. لىمفا ھۈجەيرە سانىنى ئۆلچەش ئارقىلىق، دوختۇرلار بەدەننىڭ ئىممۇنىتېت ھالىتىنى باھالاپ، يۇقۇملىنىش، ئۆزلۈكىدىن ئىممۇنىتېت كېسەللىكلىرى، قان سىستېمىسى كېسەللىكلىرى ۋە باشقا كېسەللىكلەرگە دىئاگنوز قويالايدۇ. شۇڭا، ئۇ دائىملىق قان تەكشۈرۈشىدىكى مۇھىم تۈرلەرنىڭ بىرى.

ئىنسان بەدىنى بىر مۆجىزىلەر دۇنياسى، ئۇنىڭ ھەر بىر ھۈجەيرىسىدىن تارتىپ ئەڭ چوڭ ئەزالىرىغىچە بولغان قۇرۇلمىسى ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە مۇكەممەل بىر سىستېما. بىز بۇ ماقالىدە ھازىرغىچە بولغان تىببىي دۇنياسىدا ئىسپاتلانغان ھەم ئۆز بەدىنىڭىزنىڭ نەقەدەر ھەيران قالارلىق ئىكەنلىكىنى ھېس قىلدۇرىدىغان 100 قىسقا تىببىي ئۇچۇرنى بىر يەرگە توپلىدۇق. كېلىڭ، بىرلىكتە بۇ كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان ئۇچۇرلارنى كۆرۈپ باقايلى.

تىل ئىنسانلارنىڭ تەم سەزگۈسىدىكى ئەڭ مۇھىم ئەزا بولۇپ، يېمەكلىكلەرنىڭ تەمىنى ئايرىش ۋە ئۇنىڭدىن ھۇزۇرلىنىشىمىزدا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. تىلدىكى مۇرەككەپ تۈزۈلۈش ۋە ئالاھىدە ھۈجەيرىلەر تۈرلۈك تەم مولېكۇلىلىرىنى قوبۇل قىلىپ، مېڭىگە سىگنال يوللايدۇ. بۇ ماقالىدە تىلنىڭ تەم ئېلىش ئورۇنلىرى، مۇناسىۋەتلىك ھۈجەيرىلەر ۋە كۆپچىلىككە مەلۇم بولغان «تەم رايونى» ئۇقۇمى ھەققىدە تەپسىلىي توختىلىمىز.

يۇقىرى قان بېسىمى «جىمجىت قاتىل» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، چۈنكى ئۇ دائىم كۆرۈنەرلىك ئالامەتلەرنى كۆرسەتمەي تۇرۇپ، يۈرەك، مېڭە، بۆرەك قاتارلىق مۇھىم ئەزالارغا ئېغىر زىيان سالىدۇ. نۇرغۇن كىشىلەر يۇقىرى قان بېسىمى توغرىسىدا بەزى خاتا چۈشەنچىلەرگە ئىگە بولۇپ, بۇ خاتا چۈشەنچىلەر كېسەللىك ئەھۋالىنى كونترول قىلىشقا ئېغىر تەسىر كۆرسىتىدۇ. تۆۋەندە، بىز يۇقىرى قان بېسىمى بىمارلىرى ئارىسىدا كەڭ تارقالغان 10 خاتا كۆز قاراش ۋە ئۇنىڭ ئىلمىي چۈشەندۈرۈشىنى ئوتتۇرىغا قويىمىز.