نۇرمەمەت دوختۇر

سپۇتنىك V COVID-19 ۋاكسىنىسىنى ئورتاق تەتقىق قىلىپ ياساپ چىقىپ داڭق قازانغان گامالېيا دۆلەتلىك تەتقىقات مەركىزى 2025-يىلى 9-ئايدىن 10-ئايغىچە سۈنئىي ئىدراك لايىھەلىگەن، يول ئاچقۇچ خاراكتېرلىك شەخسىيلەشتۈرۈلگەن mRNA راك ۋاكسىنىسىنىڭ بىرىنچى باسقۇچلۇق ئىنسانلاردىكى سىنىقىنى باشلاشنى پىلانلاۋاتقانلىقىنى ئېلان قىلدى.

قىز بالىنىڭ تۇنجى قېتىم ھەيز كۆرۈشى ( تۇنجى ئادەت Menarche ) ، ئۇنىڭ بالاغەتكە يېتىش مۇساپىسىدىكى تەبىئىي ۋە مۇھىم بىر بېكەتتۇر. بۇ ئۇنىڭ بەدىنىنىڭ قىزلىقتىن ئاياللىققا ئۆتۈۋاتقانلىقىنىڭ ساغلام بەلگىسى. ئەمما بۇ جەريان نۇرغۇن قىزلار ۋە ھەتتا ئاتا-ئانىلار ئۈچۈن قايمۇقۇش، ئەندىشە ۋە بىر ئاز جىددىيلىكنى ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن. شۇڭا، بۇ ھەقتە توغرا بىلىمگە ئىگە بولۇش ۋە قىزلارغا توغرا يېتەكچىلىك قىلىش ئىنتايىن مۇھىم.

ھەيز، يەنە ئادەت كۆرۈش ياكى ئاي كۆرۈش دەپمۇ ئاتىلىدۇ، ئۇ قىز-ئاياللارنىڭ بالىياتقۇسىدىن قەرەللىك ھالدا قان كېلىش ھادىسىسىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ بىر ئايالنىڭ سالامەتلىكى ۋە تۇغۇش ئىقتىدارىنىڭ نورمال ئىكەنلىكىدىكى مۇھىم بىر بىشارەت بولۇپ، ئۇ قورقۇنچلۇق ياكى نومۇس قىلىدىغان ئىش ئەمەس، بەلكى تەبىئىي فىزىئولوگىيىلىك جەرياندۇر. 

ھەي، قولىڭىزدىكى ئاشۇ ئون دانە كىچىككىنە «گۇۋاھنامە»گە قاراپ بېقىڭە! ھەركۈنى ئىشلىتىپ يۈرگەن، ئەمما كۆپىنچە ۋاقىتتا دىققىتىمىزنى تارتمايدىغان بۇ بارماق ئىزلىرى بارغۇ، ئۇلار سىز ئويلىغاندىنمۇ كۆپ سىرلارنى يوشۇرۇپ يېتىپتۇ. ئۇلار پەقەت يانفونىڭىزنىڭ قۇلپىنى ئېچىش ياكى جىنايەتچىلەرنى تۇتۇشتىلا ئىشلىتىلمەيدۇ، بەلكى سىزنىڭ سالامەتلىك ئەھۋالىڭىز توغرىلىق شىفىرلىق ئۇچۇرلارنىمۇ ساقلايدۇ. قېنى، بىرلىكتە بۇ سىرلىق ئىزلارنىڭ تىببىي دۇنياسىغا كۈلۈپ تۇرۇپ بىر سەيلە قىلىپ كېلەيلى!

گولف توپى – يېشىللىق، ساپ ھاۋا ۋە ئېسىل جەمئىيەتنىڭ بىرىكىشى بولۇپ، ئۇ پەقەت بىر تەنھەرىكەت تۈرىلا ئەمەس، بەلكى بىر خىل تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە ئىجتىمائىي پائالىيەتتۇر. ئۇنىڭ نەپىسلىكى، ئۆزىگە خاس قائىدىلىرى ۋە تەبىئەت بىلەن بىرلەشىشى نۇرغۇن كىشىلەرنى جەلپ قىلىپ كەلمەكتە. بۇ ماقالىدە گولف توپى ھەققىدە ئەتراپلىق توختىلىپ، ئۇنىڭ سىرىنى بىرگە ئېچىپ باقايلى.

پەي توپ (Badminton)، پالاق بىلەن ئوينىلىدىغان تەنھەرىكەت تۈرلىرى ئىچىدە ئەڭ تېزى دەپ قارىلىدىغان، نەپىس ھەرىكەت بىلەن چاققان ئىنكاسنى بىرلەشتۈرگەن بىر ئويۇندۇر. ئۇ ياش چەكلىمىسى ئانچە كۈچلۈك بولمىغان، ئائىلە ئەزالىرى، دوستلار بىلەن بىللە كۆڭۈللۈك ئوينىشقىمۇ، كەسپىي سەۋىيەدە شىددەتلىك رىقابەتلىشىشكىمۇ ماس كېلىدىغان تەنھەرىكەت بولغاچقا، دۇنيا مىقياسىدا كەڭ ئومۇملاشقان. بۇ تەنھەرىكەتنىڭ ئۆزگىچىلىكى ئۇنىڭ توپىدا بولۇپ، پەيدىن ياسالغان توپنىڭ ھاۋادىكى ئۇچۇش ھالىتى ئۆزگىچە بولغاچقا، ئويۇن جەريانى ئىستراتېگىيە ۋە ماھارەتكە تولغان بولىدۇ.

تىك-تاك توپ (ئۈستەل تېننىسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ)، كىچىك بوشلۇقتا يۇقىرى سۈرئەت ۋە ئىنچىكە ماھارەت تەلەپ قىلىدىغان، دۇنيا مىقياسىدا مىليونلىغان كىشىنىڭ ياقتۇرۇپ ئوينىشىغا ئېرىشكەن بىر تەنھەرىكەت تۈرىدۇر. ئۇنىڭ توپىنىڭ پالاققا ۋە ئۈستەلگە تەگگەندە چىققان «پىڭ-پاڭ» ياكى «تىك-تاك» ئاۋازىغا ئاساسەن نام بېرىلگەن. بۇ تەنھەرىكەت پەقەت چاققانلىقنىلا تەلەپ قىلىپ قالماي، بەلكى قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ئىستراتېگىيەلىك تەپەككۇر قىلىشنى تەلەپ قىلىدىغان «مېڭىنىڭ شاھمات ئويۇنى» دەپمۇ تەرىپلىنىدۇ.

دۇنيا مىقياسىدا ئەرلەرنىڭ ئوتتۇرىچە ئۆمۈر كۆرۈش نىسبىتى ئاياللارغا قارىغاندا تۆۋەن بولۇپ، بۇ ھادىسىنىڭ ئارقىسىدا مۇرەككەپ بىئولوگىيەلىك، ئىجتىمائىي ۋە پىسخىكىلىق ئامىللار ياتىدۇ. ئەمما، بۇلارنىڭ ئىچىدە كۈندىلىك تۇرمۇش ئادەتلىرى ئەرلەرنىڭ ساغلاملىقى ۋە ئۆمۈر ئۇزۇنلۇقىغا بىۋاسىتە ۋە ئەڭ چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىدىغان مۇھىم ھالقىدۇر. تۆۋەندە، بىز ئەرلەرنىڭ ئۆمرىنى قىسقارتىدىغان، ساغلاملىققا ئەڭ زىيانلىق 6 تۇرمۇش ئادىتىنى تونۇشتۇرۇپ ئۆتىمىز.

ئۆپكە ياللۇغى (Pneumonia) بىر ياكى ھەر ئىككى ئۆپكىدىكى ھاۋا پۈۋەكچىلىرىنىڭ ياللۇغلىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان نەپەس سىستېمىسى كېسەللىكىدۇر. بۇ ياللۇغلىنىش ھاۋا پۈۋەكچىلىرىنىڭ سۇيۇقلۇق ياكى يىرىڭ بىلەن تولۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، يۆتىلىش، قىزىش، تىترەش ۋە نەپەس قىيىنلىشىش قاتارلىق ئالامەتلەرنى پەيدا قىلىدۇ. ئۆپكە ياللۇغىنى ھەر خىل مىكرو ئورگانىزملار، جۈملىدىن باكتېرىيە، ۋىرۇس ۋە زەمبۇرۇغلار كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.

دوۋن يىغىندى ئالامىتى Down syndrome كېسەللىكى 21-خروموسومنىڭ ئارتۇق بىر نۇسخىسى (ترىسومى 21) بولۇشىدىن كېلىپ چىققان ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان خروموسوم نورمالسىزلىقى ھېسابلىنىدۇ. بۇ گېنىتىك كېسەللىك بەدەندىكى ئالاھىدىلىكلەر، تۇغما يۈرەك قان تومۇر كېسەللىكلىرى، ئاڭلاش قۇۋۋىتىنىڭ توسالغۇغا ئۇچرىشى، ئۆگىنىش ۋە سۆزلەش قىيىنچىلىقى قاتارلىق تەرەققىياتنىڭ كېچىكىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. يېقىندا ،  مىيې ئۇنىۋېرسىتېتىدىكى (ياپونىيە Mie University ) تەتقىقاتچىلار مۇھىم بۆسۈش ھاسىل قىلدى — ئۇلار ئارتۇق خروموسومنى چىقىرىپ تاشلايدىغان گېن تەھرىرلەش ئۇسۇلىنى تەتقىق قىلىپ چىقتى.