نۇرمەمەت دوختۇر

كلىنىكىلىق داۋالاشتا، مېڭە قېرىنچىلىرى سىستېمىسىنىڭ شەكىلى ۋە چوڭ-كىچىكلىكىنى كۆزىتىش ئۈچۈن ھەر خىل تەسۋىر تېخنىكىلىرى قوللىنىلىدۇ. «مېڭە قېرىنچىلىرى كۆلەڭگىلىك رەسىمى» (Ventriculography) دەل مۇشۇ خىل تەكشۈرۈش ئۇسۇللىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ قېرىنچىلار ئىچىگە بىۋاسىتە سېلىشتۇرما ماددا ئۇرۇپ، ئاندىن رېنتىگېن نۇرىدا سۈرەتكە تارتىش ئارقىلىق، قېرىنچىلارنىڭ ئېنىق كۆلەڭگىسىنى ھاسىل قىلىدىغان دىئاگنوز قويۇش تېخنىكىسىدۇر. گەرچە بۇ ئۇسۇل ھازىر زامانىۋى CT ۋە MRI تەرىپىدىن كۆپىنچە ئورنى ئېلىنغان بولسىمۇ، ئۇنىڭ تارىخىي ئەھمىيىتى ۋە پرىنسىپىنى چۈشىنىش مېڭە سۇلىنىش، مېڭە ئۆسمىسى قاتارلىق كېسەللىكلەرگە دىئاگنوز قويۇشنى تېخىمۇ چوڭقۇر چۈشىنىشكە ياردەم بېرىدۇ.

چوڭ مېڭىنىڭ قان بىلەن تەمىنلىنىشى ئىنتايىن ئىنچىكە ۋە ئىككى چوڭ سىستېمىغا بۆلۈنىدۇ: بىرى، مېڭە يۈزىدىكى پوستلاق قەۋىتىنى تەمىنلەيدىغان پوستلاق شاخلىرى؛ يەنە بىرى، مېڭىنىڭ چوڭقۇر قىسمىدىكى يادرولار ۋە ئاق ماددا يوللىرىنى تەمىنلەيدىغان مەركىزىي شاخلار. بۇ ئىككى خىل قان تەمىنلەش تورى گەرچە ئوخشاش چوڭ ئارتېرىيەلەردىن (مەسىلەن، ئوتتۇرا مېڭە ئارتېرىيەسى) كەلسىمۇ، ئۇلارنىڭ تەمىنلەش دائىرىسى، ئاناتومىيەلىك ئالاھىدىلىكى ۋە كلىنىكىلىق ئەھمىيىتى پۈتۈنلەي ئوخشىمايدۇ. پوستلاق شاخلىرى مېڭە يۈزىدە كەڭ تارقالغان بولۇپ، ئۆزئارا مول ياندوش ئايلىنىشقا ئىگە، شۇڭا بىر كىچىك شاخچە توسۇلۇپ قالسىمۇ، باشقا شاخچىلار قىسمەن تولۇقلاپ بېرەلەيدۇ.

مېڭە ئىنسان بەدىنىدىكى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە ئېنېرگىيەگە ئەڭ ئېھتىياجلىق ئەزا بولۇپ، ئۇنىڭ ئېغىرلىقى بەدەن ئېغىرلىقىنىڭ ئاران %2 نى ئىگىلىسىمۇ، يۈرەكتىن چىققان قاننىڭ تەخمىنەن %20 نى سەرپ قىلىدۇ. بۇ ئۈزلۈكسىز قان ئېقىمى مېڭىنىڭ نورمال فۇنكسىيەسىنى ساقلاشنىڭ ئالدىنقى شەرتى. مېڭىنىڭ قان بىلەن تەمىنلىنىشى ئاساسلىقى ئىككى جۈپ ئاساسلىق ئارتېرىيەدىن كېلىدۇ: ئالدى تەرەپتىن كەلگەن بويۇن ئىچكى ئارتېرىيەلىرى ۋە ئارقا تەرەپتىن كەلگەن ئومۇرتقا ئارتېرىيەلىرى.

چوڭ مېڭە ئىنسانلار نېرۋا سىستېمىسىنىڭ ئالىي قوماندانلىق مەركىزى بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۇنىڭ نورمال فۇنكسىيەسىنى ساقلاش ئۈچۈن توختاۋسىز ئېنېرگىيە ۋە ئوكسىگېنغا موھتاج. بۇ ئېھتىياج ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە مول بولغان قان تومۇر سىستېمىسى ئارقىلىق قامدىلىدۇ. چوڭ مېڭىنىڭ قان بىلەن تەمىنلىنىشى ئاساسلىقى ئىچكى كۈرە تومۇر ۋە ئومۇرتقا ئارتېرىيەسىدىن كېلىدىغان ئۈچ چوڭ ئارتېرىيە، يەنى ئالدى مېڭە ئارتېرىيەسى، ئوتتۇرا مېڭە ئارتېرىيەسى ۋە ئارقا مېڭە ئارتېرىيەسى تەرىپىدىن ئەمەلگە ئاشۇرۇلىدۇ. بۇ ئارتېرىيەلەر نۇرغۇنلىغان كىچىك شاخلارغا بۆلۈنۈپ، مېڭە پوستلاق قەۋىتىنىڭ ھەرقايسى رايونلىرىنى قان بىلەن تەمىنلەيدۇ.

چوڭ مېڭە ئىنسانلار نېرۋا سىستېمىسىنىڭ ئەڭ مۇرەككەپ ۋە مۇھىم مەركىزى بولۇپ، ئۇنىڭ ئىچكى قىسمىدا ئۆز-ئارا تۇتاشقان بوشلۇقلار سىستېمىسى بار، بۇ دەل مېڭە قېرىنچە سىستېمىسى دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ سىستېما مېڭە-ئومۇرتقا سۇيۇقلۇقى (CSF) بىلەن تولغان بولۇپ، مېڭە توقۇلمىلىرىنى فىزىكىلىق زەخىملىنىشتىن قوغداش، مېتابولىزم قالدۇقلىرىنى تازىلاش، ئوزۇقلۇق ۋە ھورمونلارنى يەتكۈزۈش قاتارلىق ھاياتىي مۇھىم فۇنكسىيەلەرنى ئۆتەيدۇ. مېڭە قېرىنچە سىستېمىسىنىڭ نورمال قۇرۇلمىسى ۋە سۇيۇقلۇق ئايلىنىشى مېڭىنىڭ ساغلاملىقى ئۈچۈن ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە.

ئىنسان مېڭىسىنىڭ چوڭقۇر قاتلىمىغا يوشۇرۇنغان نۇرغۇن مۇرەككەپ قۇرۇلمىلار بىزنىڭ ھەرىكىتىمىز، ئۆگىنىشىمىز ۋە ھېسسىياتىمىزنى ئۈن-تىنسىز باشقۇرۇپ تۇرىدۇ. بۇ قۇرۇلمىلارنىڭ ئىچىدە يىپسىمان تەن (Striatum) ۋە ئىچكى خالتا (Internal Capsule) ئالاھىدە مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. يىپسىمان تەن ئاساسىي گانگلىيانىڭ ئاساسلىق ئۇچۇر قوبۇل قىلىش قىسمى بولۇپ، چوڭ مېڭە پوستلاق قەۋىتىدىن كەلگەن نۇرغۇنلىغان سىگناللارنى بىر گەۋدىلەشتۈرۈپ، ھەرىكەتنى پىلانلاش ۋە ئىجرا قىلىشتا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. ئىچكى خالتا بولسا، مېڭە پوستلاق قەۋىتى بىلەن مېڭىنىڭ تۆۋەن دەرىجىلىك قۇرۇلمىلىرى ئارىسىدا ئۇچۇر يەتكۈزىدىغان «يۇقىرى سۈرئەتلىك تاشيول» غا ئوخشايدىغان زىچ ئاق ماددا تالالىرىنىڭ توپلىمىدۇر.

ئىنسان مېڭىسى كائىناتتىكى ئەڭ مۇرەككەپ قۇرۇلمىلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇنىڭ سىرلىرىنى ئېچىش نېرۋا ئىلمىنىڭ مەڭگۈلۈك تېمىسى. مېڭىنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشىدىن ئۇنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسىنىڭ مۇرەككەپلىكىنى تەسەۋۋۇر قىلىش تەس. شۇڭلاشقا، ئاناتومىيەچىلەر ۋە تەتقىقاتچىلار مېڭىنى ئوخشىمىغان يۆنىلىشلەردە كېسىپ، ئۇنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى كۈلرەڭ ۋە ئاق ماددىلارنىڭ ئورۇنلىشىشى، نېرۋا يادرولىرىنىڭ تارقىلىشى ۋە نېرۋا يوللىرىنىڭ يۆنىلىشىنى تەتقىق قىلىدۇ. تاجىسىمان كەسمە يۈزى (Coronal section) دەل مېڭىنى ئالدىدىن كەينىگە قارىتا تىك كېسىش ئارقىلىق ھاسىل قىلىنغان كۆرۈنۈش بولۇپ، ئۇ باشقا تاقىغان تاجغا ئوخشاش يۆنىلىشتە بولغانلىقى ئۈچۈن شۇنداق ئاتالغان.

ئىنسان مېڭىسى ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە سىرلىق ئەزا بولۇپ، ئۇنىڭ نورمال خىزمىتى سانسىزلىغان نېرۋا ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئۆزئارا ماسلىشىپ ئىشلىشىگە باغلىق. بۇ ھۈجەيرىلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئۇچۇر ئالماشتۇرۇش نېرۋا تالالىرىدىن تەركىب تاپقان كەڭ دائىرىلىك تورلار ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ. مېڭىنىڭ ئاق ماددا قىسمىنى تەشكىل قىلىدىغان بۇ تالالار قۇرۇلمىسى ۋە فۇنكسىيەسىگە ئاساسەن ئۈچ چوڭ تۈرگە ئايرىلىدۇ: ئوخشاش بىر مېڭە يېرىم شارى ئىچىدىكى رايونلارنى تۇتاشتۇرىدىغان ئالاقە تالالىرى (association fibers)، ئىككى مېڭە يېرىم شارىنى ئۆزئارا تۇتاشتۇرىدىغان كومىسسۇرال تالالار (commissural fibers) ۋە چوڭ مېڭە پوستلاق قەۋىتىنى مېڭىنىڭ تۆۋەن دەرىجىلىك قۇرۇلمىلىرى بىلەن تۇتاشتۇرىدىغان پروجېكسىيە تالالىرى (projection fibers).

ئىنسان مېڭىسى سول ۋە ئوڭدىن ئىبارەت ئىككى يېرىم شارغا بۆلۈنگەن بولۇپ، ھەر بىر يېرىم شار ئۆزىگە خاس فۇنكسىيەلەرنى ئۈستىگە ئالغان. مەسىلەن، كۆپىنچە كىشىلەردە سول مېڭە تىل ۋە لوگىكىلىق تەپەككۇرغا، ئوڭ مېڭە بولسا بوشلۇق تۇيغۇسى ۋە ئىجادچانلىققا ماھىردۇر. گەرچە بۇ ئىككى يېرىم شارنىڭ ۋەزىپە تەقسىماتى ئوخشىمىسىمۇ، ئۇلارنىڭ بىرلىشىپ، ماسلىشىپ ئىشلىشى ئىنساننىڭ مۇرەككەپ بىلىش پائالىيەتلىرىنى ئىشقا ئاشۇرۇشنىڭ ئالدىنقى شەرتىدۇر. ئۇنداقتا، بۇ ئىككى «مۇستەقىل» دۇنيانى نېمە ئۆزئارا تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدۇ؟ جاۋابى دەل مېڭىنىڭ مەركىزىگە جايلاشقان غايەت زور بىر ئۇچۇر كۆۋرۈكى — «قاداق تەن» (Corpus Callosum) دۇر.

ئىنسان مېڭىسىنىڭ سىرتقى پوستلاق قەۋىتى تەپەككۇر ۋە ئاڭنى باشقۇرسا، ئۇنىڭ چوڭقۇر قاتلىمىغا جايلاشقان بىر توپ يادرولار گەۋدىمىزنىڭ ھەر بىر ھەرىكىتىنى ئىنچىكە ۋە راۋان ھالدا تەڭشەپ تۇرىدۇ. بۇ يادرولار توپلىمى «نېگىز يادرو» ياكى تېخىمۇ كەسپىي ئاتالغۇدا «نېگىز نېرۋا تۈگۈنچىسى» (Basal Ganglia) دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇلار ھەرىكەتنى باشلاش، كونترول قىلىش، كېرەكسىز ھەرىكەتلەرنى تورمۇزلاش ۋە ئاپتوماتىك ھەرىكەتلەرنى (مەسىلەن، مېڭىش ياكى ۋېلىسىپىت مىنىش) ئۆگىنىشتە ھالقىلىق رول ئوينايدىغان «يوشۇرۇن رېژىسسور» غا ئوخشايدۇ.