نۇرمەمەت دوختۇر

ھەر يىلى 18-ماي «دۇنيا ئەيدىز (AIDS) ۋاكسىنىسىدىن خەۋەردار بولۇش كۈنى» بولۇپ، بۇ كۈن يەنە «HIV ۋاكسىنىسىدىن خەۋەردار بولۇش كۈنى» دەپمۇ ئاتىلىدۇ. بۇ خاتىرە كۈنى 1998-يىلى 18-ماي تۇنجى قېتىم خاتىرىلەنگەن بولۇپ، ئۇ 1997-يىلى ئەينى ۋاقىتتىكى ئامېرىكا پىرېزىدېنتى بىل كلىنتوننىڭ مورگان شىتاتلىق ئۇنىۋېرسىتېتىدا قىلغان بىر قېتىملىق نۇتقىدىن كېلىپ چىققان. كلىنتون ئۆز نۇتقىدا پەن-تېخنىكىنىڭ كۈچىگە تايىنىپ، كەلگۈسى ئون يىل ئىچىدە ئەيدىز ۋاكسىنىسىنى ياساپ چىقىشتەك ئۇلۇغۋار نىشاننى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ كۈننى تەسىس قىلىشنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى ئەيدىز ۋاكسىنىسى تەتقىقاتىغا ئۆزىنى بېغىشلىغان مىڭلىغان ئالىملار، سەھىيە خادىملىرى، مەھەللە ئەزالىرى ۋە پىدائىيلارنىڭ جاپالىق تىرىشچانلىقىنى ئېتىراپ قىلىش، شۇنداقلا بىخەتەر ۋە ئۈنۈملۈك ئەيدىز ۋاكسىنىسىغا بولغان جىددىي ئېھتىياج ۋە ئۇنىڭ مۇھىملىقى ھەققىدىكى ئاڭنى يۇقىرى كۆتۈرۈشتىن ئىبارەت.

ھەر يىلى 12-ماي «خەلقئارا مۇسكۇل ئاغرىقىلىق مېڭە-ئومۇرتقا ياللۇغى / سوزۇلما ھارغىنلىق يىغىندى ئالامىتى (ME/CFS) دىن خەۋەردار بولۇش كۈنى» دۇر. بۇ كۈننى 12-ماي قىلىپ بېكىتىشنىڭ ئالاھىدە تارىخىي ئەھمىيىتى بار، چۈنكى بۇ كۈن زامانىۋى سېسترالىق ئىشلىرىنىڭ باشلامچىسى فلورېنس نايتىڭگېل (Florence Nightingale) نىڭ تۇغۇلغان كۈنى. تارىخچىلارنىڭ قارىشىچە، فلورېنس نايتىڭگېل ھاياتىنىڭ كېيىنكى يېرىمىدا ME/CFS غا ئوخشايدىغان، ئۇنى ئۇزۇن مۇددەت ئورۇن تۇتۇپ يېتىپ قېلىشقا مەجبۇرلىغان بىر خىل ئېغىر كېسەللىككە گىرىپتار بولغان. بۇ خاتىرە كۈنىنىڭ مەقسىتى دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ بۇ مۇرەككەپ ۋە ئېغىر كېسەللىككە بولغان تونۇشىنى ئۆستۈرۈش، بىمارلار دۇچ كېلىۋاتقان قىيىنچىلىقلارغا كۆڭۈل بۆلۈش، تىببىي تەتقىقاتلارنى ئىلگىرى سۈرۈش ۋە بىمارلارغا بولغان قوللاش ۋە چۈشەنچىنى كۈچەيتىشتىن ئىبارەت.

ھەر يىلى 8-ماي «دۇنيا قىزىل كىرېست ۋە ھىلال ئاي كۈنى» بولۇپ، بۇ دۇنيا مىقياسىدىكى ئەڭ چوڭ ئىنسانپەرۋەرلىك ھەرىكىتىنىڭ روھىنى ۋە تۆھپىسىنى خاتىرىلەيدىغان ئالاھىدە بىر كۈندۇر. بۇ كۈننى 8-ماي قىلىپ بېكىتىشنىڭ سەۋەبى، خەلقئارا قىزىل كىرېست كومىتېتى (ICRC) نىڭ قۇرغۇچىسى ۋە تۇنجى نوبېل تىنچلىق مۇكاپاتىنىڭ ساھىبى ھېنرى دونان (Henry Dunant) نىڭ تۇغۇلغان كۈنىنى خاتىرىلەشتۇر. بۇ خاتىرە كۈنىنىڭ مەقسىتى دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا قىيىنچىلىققا دۇچ كەلگەن كىشىلەرگە ياردەم بېرىۋاتقان مىليونلىغان پىدائىيلار ۋە خىزمەتچىلەرگە ھۆرمەت بىلدۈرۈش، شۇنداقلا ئىنسانپەرۋەرلىك، بىتەرەپلىك ۋە ھېسداشلىق روھىنى تەشەببۇس قىلىشتىن ئىبارەت.

دۇنيا زىققە كۈنى ھەر يىلى ماي ئېيىنىڭ بىرىنچى سەيشەنبە كۈنى ئۆتكۈزۈلىدىغان خەلقئارالىق پائالىيەت بولۇپ، ئۇ دۇنيا زىققە تەشەببۇسى (Global Initiative for Asthma, GINA) تەرىپىدىن ئۇيۇشتۇرۇلىدۇ. بۇ كۈننى تەسىس قىلىشنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى دۇنيا مىقياسىدا زىققە كېسىلىگە بولغان تونۇشنى ئۆستۈرۈش، بىمارلار ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىغا توغرا بىلىم ۋە ياردەم بېرىش، شۇنداقلا ھەر قايسى دۆلەتتىكى سەھىيە خادىملىرى ۋە ئورگانلىرىنى زىققە كېسىلىنى ئۈنۈملۈك باشقۇرۇش ۋە كونترول قىلىشقا چاقىرىشتىن ئىبارەت. ھەر يىلى بۇ كۈندە دۇنيانىڭ 80 دىن ئارتۇق دۆلىتىدە ھەر خىل شەكىلدىكى خاتىرىلەش ۋە تەشۋىقات پائالىيەتلىرى ئۆتكۈزۈلىدۇ.

ھەر يىلى 6-ماي «خەلقئارا يېمەكلىك كونترول قىلماسلىق كۈنى» (International No Diet Day) بولۇپ، بۇ كۈن دۇنيا مىقياسىدا كىشىلەرنى يېمەكلىك كونترول قىلىش مەدەنىيىتىنىڭ زىيىنىدىن ئاگاھلاندۇرۇش، بەدەن شەكلىنىڭ كۆپ خىللىقىنى قوبۇل قىلىش ۋە ئۆزىنىڭ تاشقى قىياپىتىنى قەدىرلەشكە چاقىرىدىغان ئالاھىدە بىر خاتىرە كۈنىدۇر. بۇ پائالىيەت 1992-يىلى ئەنگىلىيەلىك ئاياللار ھوقۇقى پائالىيەتچىسى مارىي ئېۋانس ياڭ (Mary Evans Young) تەرىپىدىن تەشەببۇس قىلىنغان. ئۇنىڭ مەقسىتى كىشىلەرنى بىر كۈنلۈك بولسىمۇ يېمەكلىك چەكلىمىسىدىن ۋاز كېچىپ، يېمەك-ئىچمەك ۋە ئۆز بەدىنى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى قايتىدىن ئويلىنىشقا ئۈندەش، شۇنداقلا يېيىش قالايمىقانچىلىقى (eating disorders) ۋە ئورۇقلىتىش ئوپېراتسىيەسى سەۋەبىدىن قازا قىلغانلارنى خاتىرىلەشتىن ئىبارەت.

ھەر يىلى 5-ماي دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (WHO) نىڭ يېتەكچىلىكىدە ئۆتكۈزۈلىدىغان «دۇنيا قول تازىلىقى كۈنى» دۇر. بۇ كۈننى 5-ئاينىڭ 5-كۈنى قىلىپ بېكىتىشنىڭ سىمۋوللۇق مەنىسى بار بولۇپ، ئۇ ئىنساننىڭ ئىككى قولىدىكى 5 تال بارماقتىن كەلگەن. بۇ خاتىرە كۈنىنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى دۇنيا مىقياسىدا، بولۇپمۇ داۋالاش-ساقلىقنى ساقلاش ئورۇنلىرىدا قول تازىلىقىنىڭ يۇقۇملىنىشنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىكى ھەل قىلغۇچ رولىنى تەكىتلەش، تىببىي خادىملار ۋە پۈتكۈل جەمئىيەتنىڭ قول تازىلىقىغا بولغان تونۇشى ۋە ئەمەلىيىتىنى يۇقىرى كۆتۈرۈشتىن ئىبارەت. بۇ كۈن «ھاياتنى قۇتقۇزۇڭ: قولىڭىزنى تازىلاڭ» (SAVE LIVES: Clean Your Hands) دېگەن يەرشارىۋى شۇئار ئاستىدا ھەر يىلى ئوخشىمىغان تېمىلاردا پائالىيەت ئېلىپ بارىدۇ.

ھەر يىلى 28-ئاپرېل خەلقئارا ئەمگەك تەشكىلاتى (ILO) تەرىپىدىن تەسىس قىلىنغان «دۇنيا خىزمەت بىخەتەرلىكى ۋە ساغلاملىق كۈنى» دۇر. بۇ خەلقئارالىق پائالىيەتنىڭ مەقسىتى دۇنيا مىقياسىدا خىزمەت جەريانىدىكى ھادىسىلەر ۋە كەسپىي كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا بولغان تونۇشنى يۇقىرى كۆتۈرۈش، شۇنداقلا بىخەتەر ۋە ساغلام خىزمەت مۇھىتى بەرپا قىلىشنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلەشتىن ئىبارەت. بۇ كۈن پەقەت بىر خاتىرىلەش پائالىيىتى بولۇپلا قالماي، بەلكى ھۆكۈمەتلەر، ئىش بەرگۈچىلەر ۋە ئىشچى-خىزمەتچىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بارلىق تەرەپلەرنى ئەمەلىي ھەرىكەت قوللىنىپ، خىزمەت ئورۇنلىرىنى تېخىمۇ بىخەتەر قىلىشقا چاقىرىدىغان بىر سۇپىدۇر.

ھەر يىلى 25-ئاپرېل «دۇنيا بەزگەك كېسىلى كۈنى» بولۇپ، بۇ پۈتۈن دۇنيا مىقياسىدا بەزگەك كېسىلىنىڭ ئالدىنى ئېلىش، ئۇنى كونترول قىلىش ۋە تۈگىتىش ئۈچۈن قىلىنىۋاتقان تىرىشچانلىقلارنى خاتىرىلەيدىغان خەلقئارالىق كۈندۇر. بۇ خاتىرە كۈنى 2007-يىلى دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (WHO) نىڭ دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى تەرىپىدىن قۇرۇلغان بولۇپ، ئەسلىدىكى «ئافرىقا بەزگەك كېسىلى كۈنى» نىڭ ئاساسىدا كېڭەيتىلگەن. ئۇنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى دۇنيا جامائەتچىلىكىگە بۇ قەدىمىي ۋە ئەجەللىك كېسەللىكنىڭ داۋاملىق ئېغىر تەھدىت ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتىش، ھۆكۈمەتلەر، خۇسۇسىي ئورۇنلار ۋە شەخسلەرنى بەزگەككە قارشى تۇرۇش كۈرىشىگە مەبلەغ سېلىشقا ۋە سىياسىي ئىرادىنى كۈچەيتىشكە چاقىرىشتىن ئىبارەت.

ھەر يىلى 17-ئاپرېل «دۇنيا قاناشقا مايىللىق كېسىلى (گېموفىلىيە) كۈنى» بولۇپ، بۇ كۈن دۇنيا قاناشقا مايىللىق كېسىلى فېدېراتسىيەسى (WFH) تەرىپىدىن تەسىس قىلىنغان خەلقئارالىق خاتىرە كۈنى ھېسابلىنىدۇ. بۇ كۈننى 17-ئاپرېل قىلىپ بېكىتىشنىڭ سەۋەبى، فېدېراتسىيەنىڭ قۇرغۇچىسى فرانك شنابېل (Frank Schnabel) نىڭ تۇغۇلغان كۈنىنى خاتىرىلەشتۇر. بۇ كۈننىڭ ئاساسلىق مەقسىتى دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ قاناشقا مايىللىق كېسىلى ۋە باشقا ئىرسىيەت خاراكتېرلىك قاناش قالايمىقانچىلىقىغا بولغان تونۇشىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش، بىمارلار ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىغا بولغان قوللاشنى كۈچەيتىش، شۇنداقلا بىمارلارنىڭ تېخىمۇ ياخشى داۋالاش ۋە پەرۋىشكە ئېرىشىشى ئۈچۈن خەلقئارالىق ھەمكارلىقنى ئىلگىرى سۈرۈشتىن ئىبارەت.

ھەر يىلى 7-ئاپرېل دۇنيا مىقياسىدا خاتىرىلىنىدىغان «دۇنيا ساغلاملىق كۈنى» بولۇپ، ئۇ دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (WHO) نىڭ تەشەببۇسى بىلەن ئۆتكۈزۈلىدىغان ئەڭ مۇھىم خەلقئارالىق خاتىرە كۈنلىرىنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. بۇ كۈن 1948-يىلى 7-ئاپرېل دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ قۇرۇلغانلىقىنى خاتىرىلەش ئۈچۈن تەسىس قىلىنغان بولۇپ، 1950-يىلىدىن باشلاپ ھەر يىلى تەبرىكلىنىپ كېلىۋاتىدۇ. دۇنيا ساغلاملىق كۈنىنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى پۈتۈن دۇنيانىڭ دىققىتىنى شۇ يىللىق مۇھىم بىر ساغلاملىق تېمىسىغا مەركەزلەشتۈرۈش، كىشىلەرنىڭ ساغلاملىق ئېڭىنى ئۆستۈرۈش ۋە ھەر قايسى دۆلەت ھۆكۈمەتلىرىنى ئاممىۋى سەھىيە ئىشلىرىغا تېخىمۇ كۆپ كۈچ سەرپ قىلىشقا چاقىرىشتىن ئىبارەت.