نۇرمەمەت دوختۇر

بۇرۇن ئىنساننىڭ نەپەسلىنىش سىستېمىسىنىڭ باشلىنىش نۇقتىسى ۋە بىرىنچى مۇداپىئە لىنىيەسىدۇر. بىز سىرتقى دۇنيادىن نەپەس ئالغاندا، ھاۋا ئاۋۋال بۇرۇن بوشلۇقىدىن ئۆتىدۇ. بۇ جاي پەقەتلا ھاۋا ئۆتىدىغان ئاددىي بىر يول بولۇپلا قالماي، بەلكى كىرگەن ھاۋانى تازىلاش، نەملەش ۋە ئىسسىتىشتەك ئىنتايىن مۇھىم ۋەزىپىلەرنى ئۆتەيدىغان مۇرەككەپ بىر «ھاۋا تەڭشىگۈچ» دۇر. بۇرۇن بوشلۇقىنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسى، بولۇپمۇ ئۇنىڭ سىرتقى تېمى، بۇ ئىقتىدارلارنى ئىشقا ئاشۇرۇشتىكى ھالقىلىق ئورۇن ھېسابلىنىدۇ.

ئىنسان ئىسكىلىتىدىكى ھەر بىر سۆڭەك ئادەتتە باشقا بىر ياكى بىر قانچە سۆڭەك بىلەن بوغۇم ھاسىل قىلىپ, ئۆزئارا تۇتىشىپ تۇرىدۇ. لېكىن بۇنىڭدىن مۇستەسنا بولغان بىر ئۆزگىچە سۆڭەك بار, ئۇ بولسىمۇ تىل سۆڭىكىدۇر. ئۇ بوينىمىزنىڭ ئالدى تەرىپىگە, تۆۋەنكى ئېڭەكنىڭ ئاستىغا جايلاشقان بولۇپ, ئىنسان بەدىنىدىكى ھېچقانداق سۆڭەك بىلەن بىۋاسىتە تۇتاشمايدىغان بىردىنبىر سۆڭەك ھېسابلىنىدۇ. ئۇ مۇسكۇل ۋە باغلىغۇچلار ئارقىلىقلا ئەتراپتىكى قۇرۇلمىلارغا ئېسىلىپ تۇرىدىغان بولغاچقا, «لەيلىمە سۆڭەك» دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

ئىنساننىڭ يۈز-چىراي قۇرۇلمىسى نۇرغۇنلىغان سۆڭەكلەرنىڭ ئۆزئارا نازۇك ئۇلىنىشىدىن ھاسىل بولغان بىر مۆجىزىدۇر. بۇ سۆڭەكلەر ئىچىدە، گەرچە كىچىك ھەم كۆزگە كۆپ چېلىقمىسىمۇ، لېكىن ئورنى ئىنتايىن مۇھىم بولغان بىر جۈپ سۆڭەك بار، بۇ دەل تاڭلاي سۆڭىكىدۇر. ئۇ ئۈستۈنكى ئېڭەك سۆڭىكىنىڭ ئارقىسىغا، كېپىنەك سۆڭىكىنىڭ ئاستىغا جايلاشقان بولۇپ، «L» ھەرىپىگە ئوخشايدىغان ئۆزگىچە شەكلى بىلەن ئېغىز بوشلۇقى، بۇرۇن بوشلۇقى ۋە كۆز ئويمىنى قاتارلىق ئۈچ مۇھىم رايوننى تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدىغان كۆۋرۈكلۈك رولىنى ئوينايدۇ.

كېپىنەك سۆڭىكى باش سۆڭەك ئاساسىنىڭ مەركىزىگە جايلاشقان، قۇرۇلمىسى ئىنتايىن مۇرەككەپ بولغان بىر تاق سۆڭەكتۇر. ئۇنىڭ قانىتىنى كەڭ يايغان كېپىنەككە ئوخشايدىغان شەكلى ئۇنىڭغا بۇ ئىسمنى بەرگەن بولۇپ، بۇ ئۆزگىچە قۇرۇلما ئۇنىڭ باش سۆڭەكنىڭ ئالدى، ئوتتۇرا ۋە ئارقا قىسىملىرىنى ئۆزئارا تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدىغان «كېسىشىش ئېغىزى» بولۇشىغا ئىمكانىيەت ياراتقان. ئۇنىڭ تەن قىسمى، چوڭ-كىچىك قاناتلىرى ۋە قاناتسىمان ئۆسۈكلىرى بىرلىشىپ، كۆز ئويمىنى، بۇرۇن بوشلۇقى ۋە چايناش بوشلۇقى قاتارلىق مۇھىم رايونلارنىڭ شەكىللىنىشىگە قاتنىشىدۇ.

چېكە سۆڭەك باش سۆڭەكنىڭ يان تەرىپىدىكى مۇھىم بىر قۇرۇلما بولۇپ، ئۇنىڭ ئاناتومىيىلىك مۇرەككەپلىكى ئاڭلاش، تەڭپۇڭلۇق ۋە نېرۋا-قان تومۇر يوللىرىنىڭ بىخەتەرلىكىنى كاپالەتلەندۈرۈشتە ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. گەرچە بىز چېكە سۆڭەكنى كۆپىنچە يان تەرەپتىن كۆزىتىشكە ئادەتلەنگەن بولساقمۇ، ئۇنىڭ ھەقىقىي سىرى ۋە ئىقتىدارىنىڭ كۆپ قىسمى ئاستىنقى يۈزىگە، يەنى باش سۆڭەك ئاساسىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە يوشۇرۇنغان. بۇ يۈزگە نەزەر سالغىنىمىزدا، خۇددى بىر شەھەرنىڭ ئاستىدىكى مۇرەككەپ قاتناش تورىغا ئوخشاش، نۇرغۇنلىغان تۆشۈك، نەيچە، ئېرىق ۋە ئۆسۈكلەرنىڭ تەرتىپلىك تىزىلغانلىقىنى كۆرىمىز.

باش سۆڭىكىمىز ئىنسانلارنىڭ ئەڭ مۇھىم ئەزاسى بولغان چوڭ مېڭىنى قوغدايدىغان ھاياتلىق قورغىنىدۇر. بۇ قورغان نۇرغۇنلىغان سۆڭەكلەرنىڭ بىرلىشىشىدىن ھاسىل بولغان بولۇپ، ھەر بىر سۆڭەكنىڭ ئۆزىگە خاس ئورنى ۋە ۋەزىپىسى بار. بۇلارنىڭ ئىچىدە چېكە سۆڭىكى ئورنىنىڭ مۇرەككەپلىكى، قۇرۇلمىسىنىڭ نازۇكلۇقى ۋە ئىقتىدارىنىڭ كۆپ خىللىقى بىلەن ئالاھىدە ئەھمىيەتكە ئىگە. ئۇ باش سۆڭەكنىڭ يان تەرىپى ۋە ئاستىنقى قىسمىغا جايلاشقان بولۇپ، ئاڭلاش ۋە تەڭپۇڭلۇق ئەزالىرىنى ئۆز ئىچىگە ئېلىش بىلەن بىرگە، نۇرغۇنلىغان مۇھىم نېرۋا ۋە قان تومۇرلارنىڭ ئۆتۈش يولى ھېسابلىنىدۇ.

باش سۆڭىكى ئىنسان ئاناتومىيىسىدىكى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە مۇھىم قۇرۇلمىلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ چوڭ مېڭىنى قوغداش ۋە يۈز قىسمىمىزنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشىنى شەكىللەندۈرۈشتەك ئېغىر ۋەزىپىنى ئۈستىگە ئالغان. نۇرغۇنلىغان سۆڭەكلەرنىڭ نازۇك بىرلەشمىسىدىن تەركىب تاپقان باش سۆڭەكنىڭ مەركىزىدە، خۇددى بىر كېپىنەكنىڭ قانىتىنى يايىپ تۇرغىنىغا ئوخشايدىغان بىر سۆڭەك بار، بۇ دەل كېپىنەك سۆڭىكىدۇر. ئۇ باش سۆڭەك ئاساسىنىڭ ئوتتۇرىسىغا جايلاشقان بولۇپ، ئورنىنىڭ ئالاھىدىلىكى ۋە ئىقتىدارىنىڭ كۆپ خىللىقى بىلەن باش سۆڭەكنىڭ مۇقىملىقى ۋە ئىقتىدارىنى ساقلاشتا ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ.

بۇرۇنقى زاماندا، يېشىللىققا تولغان بىر گۈزەل بوستانلىقتا، «تەرخەمەك» ئىسىملىك بىر سېھىرلىك مېۋە ياشايتتى. ئۇنىڭ تېشى يېشىل ھەم سېرىق سىزىقلار بىلەن قاپلانغان بولۇپ، قۇياش نۇرىدا چاقناپ تۇراتتى. بۇ تەرخەمەك باشقا تەرخەمەكلەرگە ئوخشىمايتتى، چۈنكى ئۇنىڭ سېھىرلىك كۈچى بار ئىدى.

باش سۆڭىكىمىز نۇرغۇنلىغان سۆڭەكلەرنىڭ ئۆزئارا بىرىكىشىدىن ھاسىل بولغان مۇرەككەپ بىر ئەزا بولۇپ، ھەر بىر سۆڭەكنىڭ ئۆزىگە خاس شەكلى ۋە فىزىئولوگىيىلىك رولى بار. بۇ سۆڭەكلەر ئىچىدە، غەلۋىر سۆڭەك ئۆزىنىڭ ئالاھىدە ئورنى ۋە مۇرەككەپ قۇرۇلمىسى بىلەن ئاناتومىيەدە مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. ئۇ باش سۆڭەكنىڭ مەركىزىگە، ئىككى كۆز ئالمىسىنىڭ ئارىلىقىغا جايلاشقان بولۇپ، بۇرۇن بوشلۇقى بىلەن مېڭە بوشلۇقىنى ئايرىپ تۇرىدىغان مۇھىم توسۇق ھېسابلىنىدۇ. غەلۋىر سۆڭەكنىڭ نامى ئۇنىڭ غەلۋىرگە ئوخشاش كۆپ تۆشۈكچىلىك قۇرۇلمىسىدىن كەلگەن بولۇپ، بۇ قۇرۇلما پۇراق سېزىمى نېرۋىلىرىنىڭ ئۆتۈشىگە شارائىت يارىتىپ بېرىدۇ.

بۇ بەتتە تەمىنلەنگەن تىببىي سۆزلۈكلەر تور دۇنياسىدا تارقىتىلغان ئۇيغۇرچە - خەنزۇچە تىببىي لۇغەت ۋورد ھۈججىتىدىن ئېلىنغان بولۇپ ، ئاپتورى ھازىرچە نامەلۇم. ۋورد ھۈججىتىدە ئۇيغۇرچە - خەنزۇچە تەمىنلەنگەن بولۇپ، تور بىكەتكە ئىنگىلىزچىسى قوشۇلۇپ ، تورداشلارنىڭ پايدىلىنىشى ئۈچۈن چىقىرىلدى. بەزى سۆزلۈكلەرنىڭ ئۇيغۇرچىسى كەم بولۇشى مۇمكىن، كېيىن بارا بارا تولۇقلىنىدۇ.