نۇرمەمەت دوختۇر

«ئىدراك» (Intelligence) ئىلمىي ژورنىلىدا 2025-يىلى 9-ئاينىڭ 22-كۈنى توردا ئېلان قىلىنغان ۋە شۇ يىلى 11-ئايدىن 12-ئايغىچە بولغان سانىدا نەشىر قىلىنىدىغان بىر يېڭى تەتقىقاتتا، ئىنسانلارنىڭ ئومۇمىي بىلىش ۋە شەخسىيەت ئىقتىدارىنىڭ كۆپىنچە كىشىلەر ئويلىغاندەك ياشلىق مەزگىلىدە ئەمەس، بەلكى 55 ياشتىن 60 ياشقىچە بولغان كېيىنكى ئوتتۇرا ياش مەزگىلىدە يۇقىرى پەللىگە چىقىدىغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلدى. بۇ كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان بايقاش، ئىنسانلارنىڭ يېشىنىڭ چوڭىيىشىغا ئەگىشىپ ئىقتىدارىنىڭ بىر تۇتاش تۆۋەنلەيدىغانلىقى ھەققىدىكى ئەنئەنىۋى قاراشقا كۈچلۈك جەڭ ئېلان قىلدى ھەمدە ئىنسانلارنىڭ ھاياتلىق تەرەققىياتى ھەققىدىكى چۈشەنچىمىزگە يېڭى پىكىر ۋە ئىلمىي ئاساسلارنى ئاتا قىلدى.

ئاياللار داس بوشلۇقى ئىنسانلارنىڭ كۆپىيىش، سۈيدۈك چىقىرىش ۋە چوڭ تەرەت قىلىش ئىقتىدارلىرىنى ئۈستىگە ئالغان ھاياتلىق ئەزالىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە مۇھىم ئاناتومىيىلىك رايون. بۇ ئەزالارنىڭ ئۆزئارا ئورۇنلاшуشى ۋە مۇناسىۋىتىنى چۈشىنىش كلىنىكىلىق دىئاگنوز قويۇش، ئوپېراتسىيە قىلىش ۋە ئاياللارنىڭ ساغلاملىقىنى قوغداشتا ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە. ئاناتومىيە ئىلمىدە، ئوتتۇرا ۋاشاقسىمان كەسمە يۈزى (midsagittal section) بەدەننى سول ۋە ئوڭ ئىككىگە تەڭ بۆلگەن تەكشىلىك بولۇپ، داس بوشلۇقىدىكى ئەزالارنىڭ تىك قاتلاملىق مۇناسىۋىتىنى ئەڭ ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدىغان كۆزىتىش ئۇسۇلى ھېسابلىنىدۇ.

ئەرلەرنىڭ كۆپىيىش سىستېمىسى ئىنسانلارنىڭ ئەۋلاد داۋاملاشتۇرۇشىدىكى ھالقىلىق فىزىئولوگىيىلىك سىستېما بولۇپ، ئۇرۇقدان بۇ سىستېمىنىڭ مەركىزىي ئەزاسى ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى ئىسپېرما ئىشلەپچىقىرىش ۋە ئەرلىك ھورمۇن بولغان تېستوستېروننى ئاجرىتىپ چىقىرىش ئارقىلىق ئەرلەرنىڭ جىنسىي تەرەققىياتىنى ۋە ئىككىلەمچى جىنسىي ئالاھىدىلىكلىرىنى ساقلاش. ئۇرۇقداننىڭ نورمال ئىقتىدارى ۋە ساغلاملىقى ئەرلەرنىڭ تۇغۇش ئىقتىدارى ۋە ئومۇمىي سالامەتلىكىگە بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ.

ئەرلەرنىڭ داس بوشلۇقى كۆپىيىش ۋە سۈيدۈك چىقىرىش سىستېمىسىدىكى نۇرغۇن مۇھىم ئەزالارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان مۇرەككەپ رايون ھېسابلىنىدۇ. بۇ رايوننىڭ ئوتتۇرا ۋاشاقسىمان كەسمە يۈزى ئارقىلىق، ئۇنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى قان تومۇر، نېرۋا، مۇسكۇل ۋە باشقا ئەزالارنىڭ ئورنى ۋە مۇناسىۋىتىنى ئېنىق كۆرگىلى بولىدۇ. بۇ ئاناتومىيىلىك تۈزۈلۈشلەرنى چۈشىنىش ئەرلەرنىڭ ساغلاملىقى، كېسەللىكلەرنىڭ دىئاگنوزى ۋە داۋالىشى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم.

بىرازىلىيەدە يۈز بەرگەن بىر ئاز ئۇچرايدىغان ۋەقە پۈتۈن دۇنيا ئىجتىمائىي تاراتقۇلىرىنىڭ قىزىق نۇقتىسىغا ئايلاندى. يېڭى تۇغۇلغان بىر بوۋاق ئانىسىنىڭ ھامىلدار بولۇپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ئىشلەتكەن بالىياتقۇ ئىچىدىكى ھامىلىدارلىقتىن ساقلىنىش ھالقىسىنى (IUD) قولىدا چىڭ تۇتۇۋالغان ھالدا دۇنياغا كەلدى. بۇ بوۋاق ماتېئۇس گابرىئېلنىڭ بۇ سۈرىتى تېزلىكتە تارقىلىپ، نۇرغۇن كىشىنى ھەيران قالدۇردى. بۇ ۋەقە ھامىلىدارلىقتىن ساقلىنىش ئۈنۈمى %99 تىن ئاشىدىغان بۇ خىل ۋاسىتىنىڭمۇ بەزىدە ئۈنۈمسىز بولۇپ قېلىش ئېھتىماللىقىنى كىشىلەرگە يەنە بىر قېتىم ئەسكەرتتى.

ئەرلەرنىڭ داس بوشلۇقىدىكى ئاناتومىيىلىك قۇرۇلمىلار ئىنتايىن مۇرەككەپ بولۇپ، سۈيدۈك چىقىرىش ۋە كۆپىيىش ئىقتىدارىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھاياتلىق ھەرىكىتىدە مۇھىم رول ئوينايدۇ. بۇ ئەزالارنىڭ ئىچىدە دوۋساق (سۈيدۈك خالتىسى)، مەزى بېزى (ئالدى مەزى بېزى) ۋە ئۇرۇق خالتا بېزى قاتارلىقلار ئۆز-ئارا زىچ ماسلىشىپ، ئەرلەرنىڭ نورمال فىزىئولوگىيىلىك پائالىيىتىنى كاپالەتلەندۈرىدۇ. بۇ ئەزالارنىڭ ئاناتومىيىلىك ئورنى، قۇرۇلمىسى ۋە ئىقتىدارىنى توغرا چۈشىنىش، ئۇلارغا مۇناسىۋەتلىك كېسەللىكلەرنى دىئاگنوز قىلىش ۋە داۋالاشتا ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە.

بۆرەك ئىنسانلارنىڭ ھاياتىنى ساقلاشتىكى ھالقىلىق ئەزا بولۇپ، بەدەندىكى ماددا ئالماشتۇرۇش قالدۇقلىرىنى سۈزۈپ، سۈيدۈك ھاسىل قىلىش، قان بېسىمىنى تەڭشەش ۋە ئىچكى مۇھىتنىڭ مۇقىملىقىنى ساقلاش قاتارلىق مۇھىم فىزىئولوگىيىلىك ئىقتىدارلارنى ئۈستىگە ئالىدۇ. ئۇنىڭ مۇرەككەپ ۋە نازۇك بولغان ئاناتومىيىلىك قۇرۇلمىسى بۇ ئىقتىدارلارنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشنىڭ ئاساسى. بۆرەكنىڭ نورمال ئىشلىشى پۈتكۈل بەدەننىڭ ساغلاملىقى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم.

«ئانتروپوتومىيە» دېگەن سۆز نۇرغۇن كىشىلەرگە ناتونۇش تۇيۇلۇشى مۇمكىن، ھەتتا بەزىدە ئۇنى «ئانتروپولوگىيە» (ئىنسانشۇناسلىق) بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ قويىدىغان ئەھۋاللارمۇ ئۇچرايدۇ. گەرچە ھەر ئىككى سۆزنىڭ يىلتىزى ئىنسانغا بېرىپ تاقالسىمۇ، لېكىن ئۇلارنىڭ مەنىسى ۋە تەتقىقات دائىرىسى پۈتۈنلەي ئوخشىمايدۇ. بۇ ماقالىدە بىز «ئانتروپوتومىيە» سۆزىنىڭ ئېنىق مەنىسىنى، ئۇنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشىنى ۋە ھازىرقى زامان ئىنسانشۇناسلىقى بىلەن بولغان ئاساسلىق پەرقىنى چوڭقۇرلاپ چۈشەندۈرۈپ بېرىمىز.

ئانتروپولوگىيە، يەنى ئىنسانشۇناسلىق، ئىنسانىيەتنى سىستېمىلىق تەتقىق قىلىدىغان پەن بولۇپ، ئۇ ئىنسانلارنىڭ تەدرىجىي تەرەققىياتى، ئۆزىگە خاس ئالاھىدىلىكى، ھەمدە دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ۋە تارىختىكى كۆپ خىل ئىجتىمائىي مەۋجۇتلۇق شەكىللىرىنى چۈشىنىشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ پەن ئىنسانلارنىڭ بىئولوگىيەلىك، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىكى كۆپ خىللىقىنى تەتقىق قىلىش ئارقىلىق، بىزنىڭ كىملىكىمىز، قەيەردىن كەلگەنلىكىمىز ۋە قەيەرگە كېتىۋاتقانلىقىمىز ھەققىدىكى سوئاللارغا جاۋاب ئىزدەيدۇ.

بۆرەك ئىنسانلارنىڭ سۈيدۈك ئاجرىتىپ چىقىرىش سىستېمىسىدىكى يادرولۇق ئەزا بولۇپ، ئۇ پەقەتلا بەدەندىكى مېتابولىزم قالدۇقلىرىنى تازىلاپلا قالماي، يەنە قان بېسىمى، سۇ-ئېلېكترولىت تەڭپۇڭلۇقى ۋە كىسلاتا-ئىشقار تەڭپۇڭلۇقىنى تەڭشەشتە ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. بۆرەكنىڭ بۇ مۇرەككەپ فۇنكسىيەلىرىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشى ئۇنىڭ ئۆزگىچە ئىچكى قۇرۇلمىسىغا باغلىق. شۇڭلاشقا، بۆرەكنىڭ مىكرو ۋە ماكرو قۇرۇلمىلىرىنى چوڭقۇر چۈشىنىش، بۆرەك كېسەللىكلىرىنىڭ دىئاگنوزى، داۋالىنىشى ۋە ئالدىنى ئېلىشتا ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.