نۇرمەمەت دوختۇر

بۇ بەتتە تەمىنلەنگەن تىببىي سۆزلۈكلەر تور دۇنياسىدا تارقىتىلغان ئۇيغۇرچە - خەنزۇچە تىببىي لۇغەت ۋورد ھۈججىتىدىن ئېلىنغان بولۇپ ، ئاپتورى ھازىرچە نامەلۇم. ۋورد ھۈججىتىدە ئۇيغۇرچە - خەنزۇچە تەمىنلەنگەن بولۇپ، تور بىكەتكە ئىنگىلىزچىسى قوشۇلۇپ ، تورداشلارنىڭ پايدىلىنىشى ئۈچۈن چىقىرىلدى. بەزى سۆزلۈكلەرنىڭ ئۇيغۇرچىسى كەم بولۇشى مۇمكىن، كېيىن بارا بارا تولۇقلىنىدۇ.

تۆش-ئوقۇرەك بوغۇمى ئىنسانلارنىڭ مۈرە بەلبېغى بىلەن گەۋدە ئىسكىلىتىنى تۇتاشتۇرىدىغان بىردىنبىر ھەقىقىي بوغۇم ھېسابلىنىدۇ. گەرچە كىچىك بولسىمۇ، بۇ بوغۇم ئۈستۈنكى مۈچىنىڭ ھەرىكىتى ۋە مۇقىملىقى ئۈچۈن ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. ئۇ ئوقۇرەك سۆڭىكىنىڭ ئىچكى ئۇچى، تۆش سۆڭىكىنىڭ تۇتقۇچى ۋە بىرىنچى قوۋۇرغىنىڭ كۆمۈرچىكىدىن تەركىب تاپقان بولۇپ، ئىنتايىن كۈچلۈك تارىمۇشلار بىلەن ئورىلىپ تۇرىدۇ.

تۈركىيە گازىئانتەپتە ياشايدىغان سۈرىيە پۇقراسى 32 ياشلىق روكان مۇسا، 6 ئاي توختىماي ھېق تۇتۇش ئازابىنى چېكىپ كەلگەن ئىدى. تاماق يېيەلمەسلىك، ئۇخلىيالماسلىق ۋە نەپەس قىيىنلىشىش قاتارلىق شىكايەتلەر بىلەن قىينالغان مۇسا، گازىئانتەپ شەھەرلىك دوختۇرخانىسىدا قوللىنىلغان ئالاھىدە بىر يېپىق ئوپېراتسىيىنىڭ ياردىمى ئاستىدا سالامەتلىكىنى ئەسلىگە كەلدى. بۇ ۋەقە، تۈركىيەدە ھېق بولۇشنى داۋالاش ئوپېراتسىيەسى ساھەسىدە باشلامچى بىر مىسال سۈپىتىدە دىققەت تارتماقتا.

چېكە تۆۋەنكى ئېڭەك بوغۇمى (Temporomandibular Joint, TMJ) ئىنسان يۈز قىسمىدىكى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە ھاياتلىق پائالىيىتى ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان بوغۇملارنىڭ بىرى. ئۇ تۆۋەنكى ئېڭەك سۆڭىكىنى باش سۆڭىكىنىڭ چېكە سۆڭىكى بىلەن تۇتاشتۇرۇپ، بىزنىڭ سۆزلەش، چاينىشىمىز، يۇتۇشىمىز ۋە ئەسىنىشىمىز قاتارلىق كۈندىلىك ھەرىكەتلىرىمىزنى ئىشقا ئاشۇرىدىغان مۇھىم تۈگۈن ھېسابلىنىدۇ. بۇ بوغۇم گەرچە كىچىك بولسىمۇ، ئۇنىڭ قۇرۇلمىسى ئىنتايىن نازۇك بولۇپ، سۆڭەك، مۇسكۇل، تارىمۇش ۋە ئۆزگىچە بوغۇم تەخسىسىدىن تەركىب تاپقان بىر پۈتۈن سىستېما.

كۆز ئىنساننىڭ دۇنيانى كۆزىتىشىدىكى دېرىزىسى بولۇپ، ئۇ ئىنتايىن نازۇك ۋە مۇرەككەپ بىر ئەزادۇر. بۇ قىممەتلىك ئەزا قوغدىنىش ئۈچۈن، باش سۆڭىكىمىز ئىچىدىكى پىرامىدا شەكىللىك بىر سۆڭەك بوشلۇقىغا جايلاشقان، بۇ دەل چاناق سۆڭىكى ياكى كۆز ئويمىنىدۇر. چاناق سۆڭىكى كۆز ئالمىسى، كۆز ھەرىكەتلەندۈرگۈچى مۇسكۇللار، كۆرۈش نېرۋىسى، قان تومۇرلار ۋە ياش بېزى قاتارلىق نۇرغۇنلىغان مۇھىم قۇرۇلمىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، ئۇلارنى تاشقى زەربىدىن ساقلايدىغان مۇستەھكەم بىر قورغان ھېسابلىنىدۇ.

تۆۋەنكى ئېڭەك سۆڭىكى ئىنسان يۈز قىسمىدىكى ئەڭ چوڭ، ئەڭ مۇستەھكەم ۋە بىردىنبىر ھەرىكەت قىلالايدىغان سۆڭەكتۇر. ئۇ يالغۇز ئۆزى يۈزىمىزنىڭ تۆۋەنكى ئۈچتىن بىر قىسمىنىڭ شەكلىنى بەلگىلەپلا قالماي، يەنە چايناش، سۆزلەش، يۇتۇش ۋە نەپەس ئېلىش قاتارلىق بىر قاتار ھاياتىي مۇھىم فىزىئولوگىيىلىك پائالىيەتلەرنى ئىشقا ئاشۇرۇشتا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. ئۇنىڭ ئۆزگىچە تاقا شەكىللىك قۇرۇلمىسى تۆۋەنكى بىر قات چىشلارنى كۆتۈرۈپ تۇرۇش بىلەن بىرگە، چېكە سۆڭىكى بىلەن مۇرەككەپ چېكە-تۆۋەنكى ئېڭەك بوغۇمىنى ھاسىل قىلىپ، كۆپ يۆنىلىشلىك ھەرىكەتلەرنى ئىشقا ئاشۇرىدۇ.

ئوقۇرەك سۆڭەك،  ئۆزگىچە «S» شەكىللىك قۇرۇلمىسى بىلەن تۆش سۆڭىكى (sternum) ۋە تاغاق سۆڭىكى (scapula) نى تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدىغان بىردىنبىر ئۇزۇن سۆڭەك بولۇپ، ئۈستۈنكى مۈچە بىلەن گەۋدە قىسمىنى تۇتاشتۇرۇشتىكى ھالقىلىق رولىنى ئوينايدۇ. بۇ سۆڭەكنىڭ ئورنى يۈزەكى بولغاچقا، ئۇنى مۈرىنىڭ ئالدى تەرەپتە تېرە ئۈستىدىن ئاسانلا سىلاپ ھىس قىلىشقا بولىدۇ.

بۇرۇن ئىنساننىڭ نەپەسلىنىش سىستېمىسىنىڭ باشلىنىش نۇقتىسى ۋە بىرىنچى مۇداپىئە لىنىيەسىدۇر. بىز سىرتقى دۇنيادىن نەپەس ئالغاندا، ھاۋا ئاۋۋال بۇرۇن بوشلۇقىدىن ئۆتىدۇ. بۇ جاي پەقەتلا ھاۋا ئۆتىدىغان ئاددىي بىر يول بولۇپلا قالماي، بەلكى كىرگەن ھاۋانى تازىلاش، نەملەش ۋە ئىسسىتىشتەك ئىنتايىن مۇھىم ۋەزىپىلەرنى ئۆتەيدىغان مۇرەككەپ بىر «ھاۋا تەڭشىگۈچ» دۇر. بۇرۇن بوشلۇقىنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسى، بولۇپمۇ ئۇنىڭ سىرتقى تېمى، بۇ ئىقتىدارلارنى ئىشقا ئاشۇرۇشتىكى ھالقىلىق ئورۇن ھېسابلىنىدۇ.

ئىنسان ئىسكىلىتىدىكى ھەر بىر سۆڭەك ئادەتتە باشقا بىر ياكى بىر قانچە سۆڭەك بىلەن بوغۇم ھاسىل قىلىپ, ئۆزئارا تۇتىشىپ تۇرىدۇ. لېكىن بۇنىڭدىن مۇستەسنا بولغان بىر ئۆزگىچە سۆڭەك بار, ئۇ بولسىمۇ تىل سۆڭىكىدۇر. ئۇ بوينىمىزنىڭ ئالدى تەرىپىگە, تۆۋەنكى ئېڭەكنىڭ ئاستىغا جايلاشقان بولۇپ, ئىنسان بەدىنىدىكى ھېچقانداق سۆڭەك بىلەن بىۋاسىتە تۇتاشمايدىغان بىردىنبىر سۆڭەك ھېسابلىنىدۇ. ئۇ مۇسكۇل ۋە باغلىغۇچلار ئارقىلىقلا ئەتراپتىكى قۇرۇلمىلارغا ئېسىلىپ تۇرىدىغان بولغاچقا, «لەيلىمە سۆڭەك» دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

ئىنساننىڭ يۈز-چىراي قۇرۇلمىسى نۇرغۇنلىغان سۆڭەكلەرنىڭ ئۆزئارا نازۇك ئۇلىنىشىدىن ھاسىل بولغان بىر مۆجىزىدۇر. بۇ سۆڭەكلەر ئىچىدە، گەرچە كىچىك ھەم كۆزگە كۆپ چېلىقمىسىمۇ، لېكىن ئورنى ئىنتايىن مۇھىم بولغان بىر جۈپ سۆڭەك بار، بۇ دەل تاڭلاي سۆڭىكىدۇر. ئۇ ئۈستۈنكى ئېڭەك سۆڭىكىنىڭ ئارقىسىغا، كېپىنەك سۆڭىكىنىڭ ئاستىغا جايلاشقان بولۇپ، «L» ھەرىپىگە ئوخشايدىغان ئۆزگىچە شەكلى بىلەن ئېغىز بوشلۇقى، بۇرۇن بوشلۇقى ۋە كۆز ئويمىنى قاتارلىق ئۈچ مۇھىم رايوننى تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدىغان كۆۋرۈكلۈك رولىنى ئوينايدۇ.