نۇرمەمەت دوختۇر

نېرۋا سىستېمىسى ئىنسانلارنىڭ بەدىنىدىكى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە سىرلىق سىستېمىلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇنىڭ ئاساسىي ئىقتىدارلىق بىرلىكى نېرۋا ھۈجەيرىسى، يەنى نېۋروندۇر. نېۋرونلار ئۇچۇرلارنى قوبۇل قىلىش، بىر تەرەپ قىلىش ۋە يەتكۈزۈش ئارقىلىق بەدەننىڭ ھەر قايسى قىسىملىرىنىڭ ماس ھەرىكىتىنى ۋە مۇھىتقا بولغان ئىنكاسىنى كونترول قىلىدۇ. بۇ ھۈجەيرىلەرنىڭ ئىنچىكە قۇرۇلمىسىنى چۈشىنىش، نېرۋا سىستېمىسىنىڭ خىزمەت مېخانىزمىنى ۋە ئۇنىڭ بىلەن مۇناسىۋەتلىك كېسەللىكلەرنى چۈشىنىشنىڭ ئاچقۇچىدۇر.

ئىنسان بەدىنىدىكى نېرۋا سىستېمىسى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە سىرلىق بىر قۇرۇلما بولۇپ، ئۇ بەدەننىڭ بارلىق ھەرىكەتلىرىنى، سېزىملىرىنى ۋە تەپەككۇر پائالىيەتلىرىنى كونترول قىلىدىغان «باش قوماندانلىق شتابى» ھېسابلىنىدۇ. ئۇ مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسى (مېڭە ۋە ئومۇرتقا يىلىمى) ۋە ئەتراپ نېرۋا سىستېمىسىدىن (بەدەنگە تارقالغان بارلىق نېرۋىلار) تەركىب تاپقان بولۇپ، بۇ ئىككى قىسىم ئۆزئارا ماسلىشىپ، تاشقى دۇنيادىن كەلگەن ئۇچۇرلارنى قوبۇل قىلىش، بىر تەرەپ قىلىش ۋە مۇناسىپ ئىنكاس قايتۇرۇش قاتارلىق ھاياتلىق پائالىيەتلىرىنى تاماملايدۇ. بۇ سىستېما بىزنىڭ ئۆگىنىش، ئەستە ساقلاش، ھېسسىيات ئىپادىلەش، شۇنداقلا نەپەس ئېلىش، يۈرەك سوقۇشى قاتارلىق ئاپتوماتىك فۇنكسىيەلەرنى ئىشقا ئاشۇرۇشنىڭ ئاساسى.

تال ئىنسانلارنىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسى ۋە قان ئايلىنىش سىستېمىسىدىكى ھالقىلىق ئەزا بولۇپ، قورساق بوشلۇقىنىڭ سول يۇقىرى قىسمىغا جايلاشقان. ئۇ قىزىل قان ھۈجەيرىلىرىنى سۈزۈش، ساقلاش ۋە يوقىتىش، شۇنداقلا ئىممۇنىتېت ئىنكاسىنى قوزغاشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ. تالنىڭ نورمال فۇنكىسىيەسى بەدەننىڭ ساغلاملىقىنى قوغداشتا ئىنتايىن مۇھىم.

ئاياللارنىڭ كۆپىيىش سىستېمىسى مۇرەككەپ ۋە نازۇك بىر تۈزۈلۈش بولۇپ، ئۇنىڭ ساغلاملىقى ئاياللارنىڭ ئومۇمىي سالامەتلىكى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم. بۇ سىستېمىنىڭ مۇھىم بىر قىسمى لىمفا سىستېمىسى بولۇپ، ئۇ لىمفا نەيچىلىرى ۋە لىمفا تۈگۈنلىرىدىن تەركىب تاپىدۇ. بۇ سىستېما بەدەندىكى ئارتۇق سۇيۇقلۇقنى يۆتكەش، ئىممۇنىتېتنى قوغداش ۋە كېسەللىك پەيدا قىلغۇچى مىكروبلارغا قارشى تۇرۇشتا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ.

چوڭ ئۈچەي ئىنسانلارنىڭ ھەزىم قىلىش سىستېمىسىدىكى ئەڭ ئاخىرقى بۆلەك بولۇپ، ئۇ سۇ ۋە ئېلېكترولىتلارنى سۈمۈرۈش، قالدۇق ماددىلارنى ۋاقىتلىق ساقلاش ۋە ئاخىرىدا تاشقىرىغا چىقىرىشتەك مۇھىم فىزىئولوگىيىلىك ئىقتىدارلارنى ئۆتەيدۇ. بۇ ئەزانىڭ ساغلاملىقى پۈتكۈل بەدەننىڭ ساغلاملىقى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم. چوڭ ئۈچەينىڭ نورمال ئىقتىدارىنى قوغداشتا، ئۇنىڭ لىمفا سىستېمىسى ھالقىلىق رول ئوينايدۇ.

كۆكرەك بوشلۇقى ئىنسانلارنىڭ ھاياتىي مۇھىم ئەزالىرىنى قوغدايدىغان كۆپ قەۋەتلىك، مۇرەككەپ قۇرۇلما. بۇ قۇرۇلما ئىچىدىكى لىمفا سىستېمىسى بولسا بەدەننىڭ ئىممۇنىتېت رولىنى جارى قىلدۇرۇش، تۇقۇلما سۇيۇقلۇقى تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاش ۋە راك ھۈجەيرىلىرىنىڭ تارقىلىشىنى ئالدىنى ئېلىشتا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. كۆكرەك ئالدى تېمى ۋە دىئافراگمانىڭ لىمفا نەيچىلىرى ۋە تۈگۈنلىرى بۇ غايەت زور سىستېمىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئاناتومىيىلىك ئورنى ۋە فۇنكسىيەسىنى چۈشىنىش كلىنىكىلىق دىئاگنوز قويۇش ۋە داۋالاشتا ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە.

ئاشقازاننىڭ لىمفا سىستېمىسى ئادەم بەدىنىدىكى ھەزىم قىلىش ۋە ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ ئىنتايىن مۇھىم بىر قىسمى. ئۇ لىمفا تۈگۈنلىرى ۋە لىمفا نەيچىلىرىدىن تەركىب تاپقان مۇرەككەپ تور بولۇپ، ئاشقازاننىڭ نورمال فىزىئولوگىيىلىك ئىقتىدارىنى ساقلاش، كېسەللىك پەيدا قىلغۇچى مىكروبلاردىن مۇداپىئەلىنىش ۋە راك ھۈجەيرىلىرىنىڭ تارقىلىشىنى كونترول قىلىشتا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. بۇ سىستېمىنىڭ ساغلام بولۇشى ئومۇمىي بەدەن ساغلاملىقى ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان ئاساس.

نەپەس سىستېمىسى ئىنسانلار ھاياتىنى ساقلاشتىكى ھالقىلىق ئەزا بولۇپ، ئۇنىڭ ئىچىدىكى كاناي، شاخچە كاناي ۋە ئۆپكە لىمفا سىستېمىسى ئوكسىگېن يەتكۈزۈش ۋە كاربون تۆت ئوكسىدنى چىقىرىپ تاشلاشتىن سىرت، بەدەننىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسىدىمۇ ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. كاناي ھاۋانىڭ ئۆپكىگە كىرىپ-چىقىشىدىكى ئاساسلىق يول بولسا، شاخچە كانايلار بۇ ھاۋانى ئۆپكىنىڭ ھەرقايسى بۆلەكلىرىگە تارقىتىدۇ. بۇ جەرياندا ئۆپكە لىمفا سىستېمىسى، يەنى لىمفا نەيچىلىرى ۋە لىمفا تۈگۈنلىرى، ئۆپكىنى تاشقى مۇھىتتىن كەلگەن كېسەللىك پەيدا قىلغۇچى مىكروبلاردىن ۋە زىيانلىق ماددىلاردىن قوغدايدىغان بىرىنچى مۇداپىئە لىنىيەسى ھېسابلىنىدۇ.

ئىنسان بەدىنىدىكى قان ئايلىنىش سىستېمىسى كۆپىنچە كىشىلەرگە تونۇشلۇق بولسىمۇ، ئۇنىڭ بىلەن پاراللېل ھالدا مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدىغان، ئوخشاشلا ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە يەنە بىر مۇرەككەپ تور بار، ئۇ بولسىمۇ لىمفا سىستېمىسىدۇر. لىمفا سىستېمىسى قان ئايلىنىش سىستېمىسىنىڭ مۇھىم بىر تولۇقلىمىسى ۋە ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ يادرولۇق تەركىبىي قىسمى بولۇپ، ئۇ لىمفا سۇيۇقلۇقى، لىمفا تومۇرلىرى، لىمفا تۈگۈنلىرى ۋە باشقا لىمفا ئەزالىرى (تال، بادامسېمان بەز قاتارلىقلار) دىن تەشكىل تاپىدۇ. ئۇنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى توقۇلمىلار ئارىسىدىكى ئارتۇق سۇيۇقلۇقنى قايتا يىغىپ قان ئايلىنىشقا قايتۇرۇش، ئۈچەيدىن سۈمۈرۈلگەن ماي مولېكۇلالىرىنى توشۇش ۋە بەدەننى يۇقۇملىنىش، راك ھۈجەيرىلىرىگە ئوخشاش تاشقى ۋە ئىچكى تەھدىتلەردىن قوغداشتىن ئىبارەت.

ھاياتلىق ئانىنىڭ قورسىقىدا باشلانغاندا، تۆرەلمىنىڭ تەرەققىياتى ۋە ئۆسۈپ يېتىلىشى ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان ئوكسىگېن ۋە ئوزۇقلۇق ماددىلارنى تەمىنلەيدىغان بىر يۈرۈش ئۆزگىچە ۋە مۇرەككەپ فىزىئولوگىيىلىك مېخانىزملار ئىشقا كىرىشىدۇ. بۇلارنىڭ ئىچىدە ئەڭ ھالقىلىقى تۆرەلمىنىڭ قان ئايلىنىش سىستېمىسىدۇر. تۆرەلمە قان ئايلىنىشى تۇغۇلغاندىن كېيىنكى قان ئايلىنىشتىن تۈپتىن پەرقلىنىدىغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى شۇكى، تۆرەلمە نەپەسلىنىش ئۈچۈن ئۆپكىسىنى ئىشلەتمەيدۇ، بەلكى بارلىق ماددا ئالماشتۇرۇشنى ئانىغا بالا ھەمراھى (پلاسېنتا) ئارقىلىق تۇتاشقان كىندىك بېغى ئارقىلىق تاماملايدۇ.