نۇرمەمەت دوختۇر

ئەرلەرنىڭ كۆپىيىش سىستېمىسى ئىنسانلارنىڭ ئەۋلاد داۋاملاشتۇرۇشىدىكى ھالقىلىق فىزىئولوگىيىلىك سىستېما بولۇپ، ئۇرۇقدان بۇ سىستېمىنىڭ مەركىزىي ئەزاسى ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى ئىسپېرما ئىشلەپچىقىرىش ۋە ئەرلىك ھورمۇن بولغان تېستوستېروننى ئاجرىتىپ چىقىرىش ئارقىلىق ئەرلەرنىڭ جىنسىي تەرەققىياتىنى ۋە ئىككىلەمچى جىنسىي ئالاھىدىلىكلىرىنى ساقلاش. ئۇرۇقداننىڭ نورمال ئىقتىدارى ۋە ساغلاملىقى ئەرلەرنىڭ تۇغۇش ئىقتىدارى ۋە ئومۇمىي سالامەتلىكىگە بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ.

ئەرلەرنىڭ داس بوشلۇقى كۆپىيىش ۋە سۈيدۈك چىقىرىش سىستېمىسىدىكى نۇرغۇن مۇھىم ئەزالارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان مۇرەككەپ رايون ھېسابلىنىدۇ. بۇ رايوننىڭ ئوتتۇرا ۋاشاقسىمان كەسمە يۈزى ئارقىلىق، ئۇنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى قان تومۇر، نېرۋا، مۇسكۇل ۋە باشقا ئەزالارنىڭ ئورنى ۋە مۇناسىۋىتىنى ئېنىق كۆرگىلى بولىدۇ. بۇ ئاناتومىيىلىك تۈزۈلۈشلەرنى چۈشىنىش ئەرلەرنىڭ ساغلاملىقى، كېسەللىكلەرنىڭ دىئاگنوزى ۋە داۋالىشى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم.

بىرازىلىيەدە يۈز بەرگەن بىر ئاز ئۇچرايدىغان ۋەقە پۈتۈن دۇنيا ئىجتىمائىي تاراتقۇلىرىنىڭ قىزىق نۇقتىسىغا ئايلاندى. يېڭى تۇغۇلغان بىر بوۋاق ئانىسىنىڭ ھامىلدار بولۇپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ئىشلەتكەن بالىياتقۇ ئىچىدىكى ھامىلىدارلىقتىن ساقلىنىش ھالقىسىنى (IUD) قولىدا چىڭ تۇتۇۋالغان ھالدا دۇنياغا كەلدى. بۇ بوۋاق ماتېئۇس گابرىئېلنىڭ بۇ سۈرىتى تېزلىكتە تارقىلىپ، نۇرغۇن كىشىنى ھەيران قالدۇردى. بۇ ۋەقە ھامىلىدارلىقتىن ساقلىنىش ئۈنۈمى %99 تىن ئاشىدىغان بۇ خىل ۋاسىتىنىڭمۇ بەزىدە ئۈنۈمسىز بولۇپ قېلىش ئېھتىماللىقىنى كىشىلەرگە يەنە بىر قېتىم ئەسكەرتتى.

ئەرلەرنىڭ داس بوشلۇقىدىكى ئاناتومىيىلىك قۇرۇلمىلار ئىنتايىن مۇرەككەپ بولۇپ، سۈيدۈك چىقىرىش ۋە كۆپىيىش ئىقتىدارىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھاياتلىق ھەرىكىتىدە مۇھىم رول ئوينايدۇ. بۇ ئەزالارنىڭ ئىچىدە دوۋساق (سۈيدۈك خالتىسى)، مەزى بېزى (ئالدى مەزى بېزى) ۋە ئۇرۇق خالتا بېزى قاتارلىقلار ئۆز-ئارا زىچ ماسلىشىپ، ئەرلەرنىڭ نورمال فىزىئولوگىيىلىك پائالىيىتىنى كاپالەتلەندۈرىدۇ. بۇ ئەزالارنىڭ ئاناتومىيىلىك ئورنى، قۇرۇلمىسى ۋە ئىقتىدارىنى توغرا چۈشىنىش، ئۇلارغا مۇناسىۋەتلىك كېسەللىكلەرنى دىئاگنوز قىلىش ۋە داۋالاشتا ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە.

بۆرەك ئىنسانلارنىڭ ھاياتىنى ساقلاشتىكى ھالقىلىق ئەزا بولۇپ، بەدەندىكى ماددا ئالماشتۇرۇش قالدۇقلىرىنى سۈزۈپ، سۈيدۈك ھاسىل قىلىش، قان بېسىمىنى تەڭشەش ۋە ئىچكى مۇھىتنىڭ مۇقىملىقىنى ساقلاش قاتارلىق مۇھىم فىزىئولوگىيىلىك ئىقتىدارلارنى ئۈستىگە ئالىدۇ. ئۇنىڭ مۇرەككەپ ۋە نازۇك بولغان ئاناتومىيىلىك قۇرۇلمىسى بۇ ئىقتىدارلارنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشنىڭ ئاساسى. بۆرەكنىڭ نورمال ئىشلىشى پۈتكۈل بەدەننىڭ ساغلاملىقى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم.

«ئانتروپوتومىيە» دېگەن سۆز نۇرغۇن كىشىلەرگە ناتونۇش تۇيۇلۇشى مۇمكىن، ھەتتا بەزىدە ئۇنى «ئانتروپولوگىيە» (ئىنسانشۇناسلىق) بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ قويىدىغان ئەھۋاللارمۇ ئۇچرايدۇ. گەرچە ھەر ئىككى سۆزنىڭ يىلتىزى ئىنسانغا بېرىپ تاقالسىمۇ، لېكىن ئۇلارنىڭ مەنىسى ۋە تەتقىقات دائىرىسى پۈتۈنلەي ئوخشىمايدۇ. بۇ ماقالىدە بىز «ئانتروپوتومىيە» سۆزىنىڭ ئېنىق مەنىسىنى، ئۇنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشىنى ۋە ھازىرقى زامان ئىنسانشۇناسلىقى بىلەن بولغان ئاساسلىق پەرقىنى چوڭقۇرلاپ چۈشەندۈرۈپ بېرىمىز.

ئانتروپولوگىيە، يەنى ئىنسانشۇناسلىق، ئىنسانىيەتنى سىستېمىلىق تەتقىق قىلىدىغان پەن بولۇپ، ئۇ ئىنسانلارنىڭ تەدرىجىي تەرەققىياتى، ئۆزىگە خاس ئالاھىدىلىكى، ھەمدە دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ۋە تارىختىكى كۆپ خىل ئىجتىمائىي مەۋجۇتلۇق شەكىللىرىنى چۈشىنىشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ پەن ئىنسانلارنىڭ بىئولوگىيەلىك، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىكى كۆپ خىللىقىنى تەتقىق قىلىش ئارقىلىق، بىزنىڭ كىملىكىمىز، قەيەردىن كەلگەنلىكىمىز ۋە قەيەرگە كېتىۋاتقانلىقىمىز ھەققىدىكى سوئاللارغا جاۋاب ئىزدەيدۇ.

بۆرەك ئىنسانلارنىڭ سۈيدۈك ئاجرىتىپ چىقىرىش سىستېمىسىدىكى يادرولۇق ئەزا بولۇپ، ئۇ پەقەتلا بەدەندىكى مېتابولىزم قالدۇقلىرىنى تازىلاپلا قالماي، يەنە قان بېسىمى، سۇ-ئېلېكترولىت تەڭپۇڭلۇقى ۋە كىسلاتا-ئىشقار تەڭپۇڭلۇقىنى تەڭشەشتە ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. بۆرەكنىڭ بۇ مۇرەككەپ فۇنكسىيەلىرىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشى ئۇنىڭ ئۆزگىچە ئىچكى قۇرۇلمىسىغا باغلىق. شۇڭلاشقا، بۆرەكنىڭ مىكرو ۋە ماكرو قۇرۇلمىلىرىنى چوڭقۇر چۈشىنىش، بۆرەك كېسەللىكلىرىنىڭ دىئاگنوزى، داۋالىنىشى ۋە ئالدىنى ئېلىشتا ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.

تىببىي تەسۋىر تېخنىكىسى ھازىرقى زامان مېدىتسىناسىدا كېسەللىكلەرگە دىئاگنوز قويۇشنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمىغا ئايلاندى. بولۇپمۇ سۈيدۈك ئاجرىتىپ چىقىرىش سىستېمىسى كېسەللىكلىرىگە نىسبەتەن، رېنتىگېنلىق تەكشۈرۈش ئارقىلىق بۆرەك، سۈيدۈك نەيچىسى ۋە دوۋساقنىڭ قۇرۇلمىسى ۋە فۇنكسىيەسىنى بىۋاسىتە كۆزىتىش ئىنتايىن مۇھىم. بۇ خىل تەكشۈرۈشلەر ئىچىدە، ۋېنا تومۇرى ئارقىلىق كونتراستلىق دورا ئوكۇل قىلىپ تارتىلغان بۆرەك جامى تەسۋىرى (Intravenous Pyelogram, IVP) كلاسسىك ھەم ئۈنۈملۈك دىئاگنوز قويۇش ئۇسۇلى ھېسابلىنىدۇ.

بۆرەك ئىنسان بەدىنىدىكى ھاياتىي مۇھىم ئەزا بولۇپ، ئۇ قورساق ئارقا تېمىغا جايلاشقان بىر جۈپ ئورگان ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭ ئاساسلىق فىزىئولوگىيىلىك رولى قاننى سۈزۈش ئارقىلىق بەدەندىكى مېتابولىزم قالدۇقلىرى ۋە ئارتۇق سۇنى سۈيدۈك شەكلىدە چىقىرىپ تاشلاش، شۇنداقلا قان بېسىمىنى تەڭشەش، ئېلېكترولىت تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاش ۋە بەزى ھورمونلارنى ئىشلەپچىقىرىش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۆرەكنىڭ نورمال فۇنكسىيەسى پۈتكۈل بەدەننىڭ ساغلاملىقى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم.