نۇرمەمەت دوختۇر

دۇنيا مىقياسىدا مىليونلىغان كىشى بۆرەك زەئىپلىشىشنىڭ ئاخىرقى باسقۇچىدا بولۇپ، ھاياتىنى ساقلاپ قىلىش ئۈچۈن دائىملىق دىئالىزغا تايىنىدۇ. ئەنئەنىۋى دىئالىز ئۇسۇلى بىمارلارنى ھەپتىدە بىر نەچچە قېتىم دوختۇرخانىغا بېرىپ، ئۇزۇن سائەتلەپ چوڭ ماشىنىلارغا باغلىنىپ يېتىشقا مەجبۇرلايدۇ، بۇ ئۇلارنىڭ تۇرمۇش سۈپىتىگە ئېغىر تەسىر كۆرسىتىدۇ. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، ئامېرىكىدا تەتقىق قىلىنىۋاتقان «كىيىپ يۈرگىلى بولىدىغان سۈنئىي بۆرەك» (Wearable Artificial Kidney, WAK) تېخنىكىسى بۇ ساھەدە ئىنقىلاب خاراكتېرلىك ئۆزگىرىش ئېلىپ كېلىدىغانلىقى توغرىسىدىكى خەۋەرلەر كىشىلەرنىڭ زور دىققىتىنى قوزغىدى. ئۇنداقتا، بۇ تېخنىكا ھەقىقەتەن رېئاللىققا ئايلاندىمۇ؟ ئۇنىڭ ھازىرقى تەرەققىيات ئەھۋالى قانداق؟

سۆڭەك ئىنسانلارنىڭ ھەرىكەت سىستېمىسىدىكى مۇھىم تەركىبىي قىسىم بولۇپ، ئۇ تىرەك بولۇش، قوغداش، ھەرىكەتلىنىش ۋە مېتابولىزمغا قاتنىشىشتەك كۆپ خىل فۇنكسىيەلەرنى ئۈستىگە ئالىدۇ. مېدىتسىنا خادىملىرى ۋە ئوقۇغۇچىلار ئۈچۈن، يېڭى سۆڭەكنىڭ ئاناتومىيىلىك تۈزۈلۈشىنى چوڭقۇر چۈشىنىش كلىنىكىلىق دىئاگنوز قويۇش، داۋالاش پىلانى تۈزۈش ۋە ئوپېراتسىيە لايىھەلەشتە ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. بۇ ماقالىدە، سۆڭەكنىڭ ماكروسكوپىك ۋە مىكروسكوپىك تۈزۈلۈشلىرى رەسىملەرگە بىرلەشتۈرۈلۈپ، ئۇنىڭ ھەر بىر قىسمىنىڭ فۇنكسىيەسى ۋە كلىنىكىلىق مۇناسىۋىتى تەپسىلىي تونۇشتۇرۇلىدۇ.

ئىنسان ئىسكىلىت سىستېمىسى بەدەننىڭ ئاساسلىق تىرەك قۇرۇلمىسى بولۇپ، ئورگانىزىمنىڭ تىكلىنىشى، ھەرىكەتلىنىشى ۋە ئىچكى ئەزالارنى قوغدىشىدا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. ئۇ 206 دانە سۆڭەكتىن تەركىب تاپقان بولۇپ، بۇ سۆڭەكلەر ئۆزئارا بوغۇم ۋە كۆمۈرچەكلەر ئارقىلىق تۇتىشىپ، مۇرەككەپ ئەمما مۇكەممەل بىر پۈتۈنلۈكنى ھاسىل قىلىدۇ.

ياپونىيەلىك تەتقىقاتچىلار چىش داۋالاش تارىخىنى قايتا يازىدىغان بىر بۆسۈش خاراكتېرلىك تەتقىقاتنى ئېلان قىلدى. ئۇلار ئىنسانلارنىڭ چۈشۈپ كەتكەن ياكى تۇغما كەمتۈك چىشلىرىنى قايتىدىن ئۆستۈرەلەيدىغان يېڭى بىر دورىنى ياساپ چىقىپ، 2024-يىلىدىن باشلاپ ئىنسانلاردا كلىنىكىلىق سىناق قىلىشنى رەسمىي باشلىدى. بۇ تەتقىقات مۇۋەپپەقىيەتلىك بولغاندا، چىش سېلىش ۋە چىش قوندۇرۇشتىن كېيىنكى ئۈچىنچى بىر ئۈنۈملۈك تاللاشنى بارلىققا كەلتۈرۈپ، دۇنيا مىقياسىدىكى مىليونلىغان كىشىلەرگە ئۈمىد ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن.

كالتەك توپ، ئاساسلىقى كالتەك بىلەن يۇمۇلاق شەكىللىك قاتتىق توپنى ئۇرۇشنى مەقسەت قىلغان بىر تەنھەرىكەت تۈرىدۇر. ھەر بىر كوماندىدا كەم دېگەندە توققۇزدىن توپچى بولۇپ، مۇسابىقە مەيدانىدا ھۇجۇم قىلغۇچى ۋە قوغدىغۇچى تەرەپكە بۆلۈنۈپ ئوينىلىدۇ. ھۇجۇم قىلغۇچى تەرەپنىڭ ئەزاسى كالتەك بىلەن توپنى ئۇرۇپ، بەلگىلەنگەن بازىلار (قورغانلار)نى بويلاپ يۈگۈرۈپ، ئەسلىدىكى بازىسىغا قايتىپ كەلگەندە بىر نومۇرغا ئېرىشىدۇ. قوغدىغۇچى تەرەپ بولسا، ھۇجۇمچىنىڭ نومۇر ئېلىشىغا توسقۇنلۇق قىلىشقا تىرىشىدۇ. مۇسابىقە ئادەتتە توققۇز مەيدان (inning) داۋاملىشىدىغان بولۇپ، ئاخىرىدا يۇقىرى نومۇر ئالغان كوماندا غەلىبە قىلىدۇ.

بالىلار-بوۋاقلار ساغلاملىقى ھەر بىر ئاتا-ئانىنىڭ ئەڭ كۆڭۈل بۆلىدىغان مەسىلىلىرىنىڭ بىرى. بالىلارنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىش جەريانىدا ھەر خىل كېسەللىكلەر كۆرۈلۈشى مۇمكىن، بۇلارنىڭ ئىچىدە «سېندرومىك كېسەللىكلەر» دەپ ئاتىلىدىغان بىر تۈرلۈك ئالاھىدە كېسەللىكلەر توپى بار. بۇ ماقالىدە، سېندرومىك كېسەللىكلەر ھەققىدىكى مۇھىم ئۇچۇرلارنى چوڭقۇرلاپ چۈشەندۈرۈپ ئۆتىمىز.

بۆرەك بىئولوگىيىلىك ئىنژېنېرلىقنىڭ ھەقىقىي مۆجىزىسىدۇر. گەرچە ئۇنىڭ تاشقى شەكلى ئاددىي پۇرچاققا ئوخشىسىمۇ، ئۇنىڭ كەسمە يۈزىنى كۆزەتكەندە، قاننى سۈزۈش ۋە بەدەننىڭ ئومۇمىي ساغلاملىقىنى ساقلاشتىكى ھالقىلىق رولىنى ئوينايدىغان يۈكسەك تەشكىللەنگەن ۋە مۇرەككەپ ئىچكى قۇرۇلمىنى بايقايمىز. سىرتقى پوستلاق قەۋىتىدىن تارتىپ مەركىزىدىكى بۆرەك جامىغىچە بولغان بۇ ئىچكى ئاناتومىيىلىك تۈزۈلۈشنى چۈشىنىش، بۇ ھاياتىي مۇھىم ئەزانىڭ ئۆزىنىڭ ياشاشنى كاپالەتلەندۈرىدىغان فۇنكسىيەلىرىنى قانداق ئورۇندايدىغانلىقىنى قەدىرلەشتىكى ئاچقۇچتۇر.

بۆرەك ئادەم بەدىنىدىكى ھاياتلىق ئۈچۈن ھالقىلىق ئەزالارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ ئاساسلىقى قاندىكى كېرەكسىز ماددىلارنى سۈزۈپ، سۈيدۈك ھاسىل قىلىش ۋە بەدەن سىرتىغا چىقىرىش ئارقىلىق بەدەننىڭ سۇيۇقلۇق ۋە ئېلېكترولىت تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلايدۇ. ئومۇرتقا ستونىنىڭ ئىككى تەرىپىگە، قورساق بوشلۇقىنىڭ كەينى تېمىغا جايلاشقان بۇ جۈپ ئەزانىڭ ئۆزىگە خاس مۇرەككەپ ئاناتومىيىلىك تۈزۈلۈشى بار. بۇ تۈزۈلۈشلەر ئۆزئارا ماسلىشىپ، بۆرەكنىڭ نورمال فىزىئولوگىيىلىك فۇنكسىيەسىنى ئورۇندىشىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ.

سۈيدۈك ئاجرىتىش سىستېمىسى، كۆپىنچە سۈيدۈك يولى دەپمۇ ئاتىلىدۇ، بەدەننىڭ ئەڭ مۇھىم سىستېمىلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ بۆرەك، سۈيدۈك نەيچىسى، دوۋساق ۋە سۈيدۈك يولىدىن تەركىب تاپىدۇ. بۇ سىستېمىنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى قاندىكى كېرەكسىز ماددىلار ۋە ئارتۇق سۇيۇقلۇقنى سۈزۈپ، سۈيدۈك ھاسىل قىلىش ۋە ئۇنى بەدەن سىرتىغا چىقىرىش ئارقىلىق بەدەننىڭ ئىچكى مۇھىت مۇقىملىقىنى ساقلاش. تۆۋەندە بىز بۇ سىستېمىنىڭ ھەرقايسى تەركىبىي قىسىملىرىنى رەسىمگە بىرلەشتۈرۈپ تەپسىلىي تونۇشتۇرىمىز.

يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلار ئائىلىگە خۇشاللىق ئېلىپ كېلىدىغان بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ نازۇك بەدىنى يەنە ئاتا-ئانىلاردىن ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلۈش ۋە دىققەت قىلىشنى تەلەپ قىلىدۇ. بوۋاقلار تۇغۇلۇپ بىر قانچە ھەپتە ئىچىدە بىر قىسىم ئورتاق ساغلاملىق مەسىلىلىرىگە دۇچ كېلىشى مۇمكىن. بۇ ماقالە يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلاردا كۆپ ئۇچرايدىغان ساغلاملىق مەسىلىلىرى، ئۇنىڭ ئالامەتلىرى ۋە ھەل قىلىش چارىلىرىنى تەپسىلىي چۈشەندۈرۈپ ئۆتىمىز. ئاتا-ئانىلارنىڭ بۇ ئۇچۇرلارغا ئىگە بولۇشى بوۋاقلىرىنىڭ ساغلام ئۆسۈپ يېتىلىشىگە ياردەم بېرىدۇ.