نۇرمەمەت دوختۇر

پەي توپ (Badminton)، پالاق بىلەن ئوينىلىدىغان تەنھەرىكەت تۈرلىرى ئىچىدە ئەڭ تېزى دەپ قارىلىدىغان، نەپىس ھەرىكەت بىلەن چاققان ئىنكاسنى بىرلەشتۈرگەن بىر ئويۇندۇر. ئۇ ياش چەكلىمىسى ئانچە كۈچلۈك بولمىغان، ئائىلە ئەزالىرى، دوستلار بىلەن بىللە كۆڭۈللۈك ئوينىشقىمۇ، كەسپىي سەۋىيەدە شىددەتلىك رىقابەتلىشىشكىمۇ ماس كېلىدىغان تەنھەرىكەت بولغاچقا، دۇنيا مىقياسىدا كەڭ ئومۇملاشقان. بۇ تەنھەرىكەتنىڭ ئۆزگىچىلىكى ئۇنىڭ توپىدا بولۇپ، پەيدىن ياسالغان توپنىڭ ھاۋادىكى ئۇچۇش ھالىتى ئۆزگىچە بولغاچقا، ئويۇن جەريانى ئىستراتېگىيە ۋە ماھارەتكە تولغان بولىدۇ.

تىك-تاك توپ (ئۈستەل تېننىسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ)، كىچىك بوشلۇقتا يۇقىرى سۈرئەت ۋە ئىنچىكە ماھارەت تەلەپ قىلىدىغان، دۇنيا مىقياسىدا مىليونلىغان كىشىنىڭ ياقتۇرۇپ ئوينىشىغا ئېرىشكەن بىر تەنھەرىكەت تۈرىدۇر. ئۇنىڭ توپىنىڭ پالاققا ۋە ئۈستەلگە تەگگەندە چىققان «پىڭ-پاڭ» ياكى «تىك-تاك» ئاۋازىغا ئاساسەن نام بېرىلگەن. بۇ تەنھەرىكەت پەقەت چاققانلىقنىلا تەلەپ قىلىپ قالماي، بەلكى قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ئىستراتېگىيەلىك تەپەككۇر قىلىشنى تەلەپ قىلىدىغان «مېڭىنىڭ شاھمات ئويۇنى» دەپمۇ تەرىپلىنىدۇ.

دۇنيا مىقياسىدا ئەرلەرنىڭ ئوتتۇرىچە ئۆمۈر كۆرۈش نىسبىتى ئاياللارغا قارىغاندا تۆۋەن بولۇپ، بۇ ھادىسىنىڭ ئارقىسىدا مۇرەككەپ بىئولوگىيەلىك، ئىجتىمائىي ۋە پىسخىكىلىق ئامىللار ياتىدۇ. ئەمما، بۇلارنىڭ ئىچىدە كۈندىلىك تۇرمۇش ئادەتلىرى ئەرلەرنىڭ ساغلاملىقى ۋە ئۆمۈر ئۇزۇنلۇقىغا بىۋاسىتە ۋە ئەڭ چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىدىغان مۇھىم ھالقىدۇر. تۆۋەندە، بىز ئەرلەرنىڭ ئۆمرىنى قىسقارتىدىغان، ساغلاملىققا ئەڭ زىيانلىق 6 تۇرمۇش ئادىتىنى تونۇشتۇرۇپ ئۆتىمىز.

ئۆپكە ياللۇغى (Pneumonia) بىر ياكى ھەر ئىككى ئۆپكىدىكى ھاۋا پۈۋەكچىلىرىنىڭ ياللۇغلىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان نەپەس سىستېمىسى كېسەللىكىدۇر. بۇ ياللۇغلىنىش ھاۋا پۈۋەكچىلىرىنىڭ سۇيۇقلۇق ياكى يىرىڭ بىلەن تولۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، يۆتىلىش، قىزىش، تىترەش ۋە نەپەس قىيىنلىشىش قاتارلىق ئالامەتلەرنى پەيدا قىلىدۇ. ئۆپكە ياللۇغىنى ھەر خىل مىكرو ئورگانىزملار، جۈملىدىن باكتېرىيە، ۋىرۇس ۋە زەمبۇرۇغلار كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.

دوۋن يىغىندى ئالامىتى Down syndrome كېسەللىكى 21-خروموسومنىڭ ئارتۇق بىر نۇسخىسى (ترىسومى 21) بولۇشىدىن كېلىپ چىققان ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان خروموسوم نورمالسىزلىقى ھېسابلىنىدۇ. بۇ گېنىتىك كېسەللىك بەدەندىكى ئالاھىدىلىكلەر، تۇغما يۈرەك قان تومۇر كېسەللىكلىرى، ئاڭلاش قۇۋۋىتىنىڭ توسالغۇغا ئۇچرىشى، ئۆگىنىش ۋە سۆزلەش قىيىنچىلىقى قاتارلىق تەرەققىياتنىڭ كېچىكىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. يېقىندا ،  مىيې ئۇنىۋېرسىتېتىدىكى (ياپونىيە Mie University ) تەتقىقاتچىلار مۇھىم بۆسۈش ھاسىل قىلدى — ئۇلار ئارتۇق خروموسومنى چىقىرىپ تاشلايدىغان گېن تەھرىرلەش ئۇسۇلىنى تەتقىق قىلىپ چىقتى.

چويلا توپ ( تېننىس توپ )  تور بىلەن ئايرىلغان مەيداندا، يۇمىلاق توپنى پالاق بىلەن ئۇرۇپ ئوينايدىغان نەپىس تەنھەرىكەت تۈرىدۇر. ئۇنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى توپنى تورنىڭ ئۈستىدىن ئاشۇرۇپ، قارشى تەرەپ مەيدانىغا ئۇلار قايتۇرالمىغۇدەك قىلىپ چۈشۈرۈش ئارقىلىق نومۇر ئېلىشتىن ئىبارەت. بۇ ئويۇن جىسمانىي كۈچ، چاققانلىق، چىداملىق ۋە ئەقىل-پاراسەتلىك ئىستراتېگىيەنى ئۆزىدە مۇكەممەل بىرلەشتۈرگەن بولۇپ، يەككە ھالەتتىمۇ ياكى جۈپ بولۇپمۇ ئوينىلىدۇ.

كېچىنىڭ تىمتاسلىقىدا، بوۋىقىڭىزنىڭ توختىماي يىغلىغان ئاۋازى يېڭى ئاتا-ئانىلار ئۈچۈن ئەڭ قىيىن سىناقلارنىڭ بىرى بولۇشى مۇمكىن. سىز ئۇنى ئېمىتتىڭىز، سۈيدۈك لاتىسىنى ئالماشتۇردىڭىز، ئەمما يەنىلا توختىماي يىغلاۋاتىدۇ. بۇنداق پەيتلەردە ئۆزىڭىزنى چارىسىز ۋە ھەتتا مەغلۇپ بولغاندەك ھېس قىلىشىڭىز تەبىئىي. ئەمما شۇنى ئەستە چىڭ تۇتۇڭ: يىغلاش — بوۋاقنىڭ بىردىنبىر ئالاقە قىلىش تىلىدۇر. ئۇ سىزنى رەنجىتىش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى ئۆزىنىڭ بىرەر ئېھتىياجىنى ياكى بىئاراملىقىنى سىزگە يەتكۈزۈش ئۈچۈن يىغلايدۇ. سىزنىڭ ۋەزىپىڭىز بۇ تىلنى چۈشىنىشكە تىرىشىش ۋە ئۇنىڭغا تەسەللى بېرىش. بۇ ماقالە سىزگە بوۋاقلارنىڭ يىغلاش سەۋەبلىرىنى تونۇشتۇرۇپ، ئۇنى تىنچلاندۇرۇشنىڭ ئىلمىي ۋە ئۈنۈملۈك ئۇسۇللىرىنى ئۆگىتىدۇ.

قول توپ ( قولتوپ ) بولسا يەتتە كىشىلىك ئىككى كوماندا، يۇمىلاق توپنى قولدا پاس بېرىش، يەرگە ئۇرۇپ مېڭىش ۋە ئېتىش ئارقىلىق ئوينايدىغان تېز رىتىملىق زال ئىچى تەنھەرىكەت تۈرىدۇر. ئويۇننىڭ مەقسىتى توپنى قارشى تەرەپنىڭ ۋاراتاسىغا ئېتىپ كىرگۈزۈپ نومۇر ئېلىشتىن ئىبارەت. ئۇ پۇتبولنىڭ ھۇجۇم نىشانى بىلەن ۋاسكېتبولنىڭ ھەرىكەت ئەركىنلىكىنى بىرلەشتۈرگەن بولۇپ، توپچىلارنىڭ كۈچى، چاققانلىقى ۋە كوماندا ھەمكارلىقىنى سىنايدىغان جەلپكار بىر ئويۇندۇر.

ساھىل ۋالىبولى بولسا قۇملۇق ساھىلدا، ئىككى كىشىلىك ئىككى كوماندا بىر تور بىلەن ئايرىلىپ، يۇمىلاق توپنى ئاساسلىقى قول بىلەن ئۇرۇپ ئوينايدىغان ھاياتىي كۈچكە تولغان تەنھەرىكەت تۈرىدۇر. ئۇنىڭ مەقسىتى توپنى تورنىڭ ئۈستىدىن ئۆتكۈزۈپ، قارشى تەرەپنىڭ قۇملۇق مەيدانىغا چۈشۈرۈش ئارقىلىق نومۇر ئېلىشتىن ئىبارەت. قۇياش، قۇم ۋە دېڭىز شامىلىغا ھەمراھ بولغان بۇ ئويۇن، توپچىلارنىڭ يۇقىرى چېنىقىشچانلىقى، ئۆزئارا مۇكەممەل ماسلىشىشى ۋە ئەپچىل ئىستراتېگىيەسىنى بىر گەۋدە قىلغان بولۇپ، ھەم چېنىقىش، ھەم كۆڭۈل ئېچىشنىڭ ئۆزگىچە بىرىكىشى ھېسابلىنىدۇ.

ۋالىبول، دۇنيا مىقياسىدا ئومۇملاشقان، ئىككى كوماندا تورنىڭ ئىككى تەرىپىدە قارشىلىشىپ ئوينايدىغان كوللېكتىپ تەنھەرىكەت تۈرىدۇر. ئۇ پەقەت رىقابەت ۋە كۆڭۈل ئېچىش خاراكتېرىگە ئىگە بولۇپلا قالماي، بەدەن ساغلاملىقىنى ئومۇميۈزلۈك ياخشىلايدىغان، روھنى كۆتۈرىدىغان مۇھىم پائالىيەتلەرنىڭ بىرى سانىلىدۇ. بۇ تەنھەرىكەت تۈرى ھەرىكەتنىڭ تېزلىكى، چاققانلىقى، كۈچ ۋە ئىستراتېگىيەنى ئۆزىدە مۇجەسسەملىگەن بولۇپ، ھەر قانداق ياشتىكى كىشىلەرنىڭ قاتنىشىشىغا ماس كېلىدۇ.