نۇرمەمەت دوختۇر

ھەر يىلى 12-ئاينىڭ 3-كۈنى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى تەرىپىدىن «خەلقئارا مېيىپلار كۈنى» (International Day of People with Disability) قىلىپ بېكىتىلگەن. بۇ كۈن 1992-يىلى يولغا قويۇلغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى جەمئىيەت تەرەققىياتىنىڭ ھەر قايسى ساھەلىرىدە مېيىپلارنىڭ ھوقۇقى ۋە بەخت-سائادىتىنى ئىلگىرى سۈرۈش، شۇنداقلا ئۇلارنىڭ سىياسىي، ئىجتىمائىي، ئىقتىسادىي ۋە مەدەنىيەت ھاياتىدا دۇچ كېلىۋاتقان ئەھۋاللارغا بولغان تونۇشنى ئۆستۈرۈشتىن ئىبارەت. بۇ كۈن پەقەت مېيىپلارغىلا تەۋە بولماستىن، بەلكى ھەر بىر ئىنسانغا ئورتاق، سىغدۇرۇشچان، چۈشىنىش ۋە ئادىل جەمئىيەت قۇرۇپ چىقىشنىڭ مۇھىملىقىنى ئەسكەرتىدىغان بىر پۇرسەتتۇر.

ھەر يىلى 12-ئاينىڭ 1-كۈنى «دۇنيا ئەيدىز كۈنى» بولۇپ، بۇ دۇنيا بويىچە تۇنجى قېتىم تەسىس قىلىنغان يەرشارىۋى ساغلاملىق كۈنى ھېسابلىنىدۇ. 1988-يىلى دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى تەرىپىدىن يولغا قويۇلغان بۇ كۈننىڭ ئاساسلىق مەقسىتى ئادەم بەدىنى ئىممۇنىتېت كەملىك ۋىرۇسى (HIV) بىلەن يۇقۇملانغۇچىلارغا ۋە ئەيدىز (AIDS) سەۋەبىدىن قازا قىلغانلارغا ھۆرمەت بىلدۈرۈش، ئۇلارغا بولغان ھەمدەم-ھېسداشلىقنى ئىپادىلەش، شۇنداقلا دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ بۇ كېسەلگە بولغان تونۇشىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇپ، ئۇنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە كەمسىتىشكە قارشى تۇرۇش يولىدىكى ھەرىكىتىنى بىرلىككە كەلتۈرۈشتىن ئىبارەت. بۇ كۈننىڭ خەلقئارالىق سىمۋولى «قىزىل لېنتا» بولۇپ، ئۇ ئەيدىزگە قارشى تۇرۇش كۈرىشىگە بولغان قوللاشنى، يۇقۇملانغۇچىلارغا بولغان كۆيۈنۈشنى ۋە بۇ كېسەللىك بىلەن ھاياتىدىن ئايرىلغانلارغا بولغان خاتىرىنى ئىپادىلەيدۇ.

ھەر يىلى 11-ئاينىڭ 17-كۈنى «دۇنيا بالدۇر تۇغۇلغان بوۋاقلار كۈنى» بولۇپ، بۇ كۈن پۈتۈن دۇنيا مىقياسىدا بالدۇر تۇغۇلۇش مەسىلىسىگە بولغان تونۇشنى يۇقىرى كۆتۈرۈش، بالدۇر تۇغۇلغان بوۋاقلار ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلىلىرى دۇچ كېلىۋاتقان قىيىنچىلىقلارغا كۆڭۈل بۆلۈش ئۈچۈن تەسىس قىلىنغان خەلقئارالىق خاتىرە كۈنىدۇر. بۇ كۈن 2008-يىلى ياۋروپا ئاتا-ئانىلار تەشكىلاتلىرى تەرىپىدىن يولغا قويۇلغان بولۇپ، كېيىنچە دۇنيا مىقياسىدا قوللاشقا ئېرىشىپ، ھازىر دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى قاتارلىق نۇرغۇن خەلقئارالىق ئاپپاراتلار تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىنىدۇ. بۇ كۈننىڭ سىموۋولى سۆسۈن رەڭ بولۇپ، ئۈمىد ۋە سەزگۈرلۈككە سىمۋول قىلىنغان.

ھەر يىلى 11-ئاينىڭ 14-كۈنى پۈتۈن دۇنيا مىقياسىدا «دۇنيا دىئابېت كېسىلى كۈنى» (يەنى شېكەر سىيىش كېسىلى كۈنى) سۈپىتىدە خاتىرىلىنىدۇ. بۇ كۈن خەلقئارا دىئابېت فېدېراتسىيەسى (IDF) ۋە دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (WHO) تەرىپىدىن 1991-يىلى دىئابېت كېسىلىنىڭ كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان تەھدىتىگە جاۋابەن تەسىس قىلىنغان. بۇ كۈننى 14-نويابىرغا بېكىتىشنىڭ سەۋەبى، 1922-يىلى چارلېز بېست بىلەن بىرلىكتە ئىنسۇلىننى كەشىپ قىلغان سېر فرېدېرىك بانتىڭنىڭ تۇغۇلغان كۈنىنى خاتىرىلەش ئۈچۈندۇر. بۇ كۈننىڭ ئاساسلىق مەقسىتى دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ دىققىتىنى دىئابېت كېسىلىگە مەركەزلەشتۈرۈپ، ئۇنىڭ ئالدىنى ئېلىش، دىئاگنوز قويۇش ۋە داۋالاشقا بولغان تونۇشىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش، شۇنداقلا دىئابېت بىمارلىرىنى قوللاش ئۈچۈن پائال ھەرىكەت قىلىشقا چاقىرىشتىن ئىبارەت.

ھەر يىلى 11-ئاينىڭ 12-كۈنى «دۇنيا ئۆپكە ياللۇغى كۈنى» بولۇپ، بۇ كۈن دۇنيا مىقياسىدا ئۆپكە ياللۇغىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە ئۇنى داۋالاشقا بولغان تونۇشنى يۇقىرى كۆتۈرۈش، بۇ كېسەللىككە قارشى تۇرۇشتىكى ھەرىكەتنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن تەسىس قىلىنغان خەلقئارالىق خاتىرە كۈنىدۇر. بۇ كۈن 2009-يىلى «بالىلار ئۆپكە ياللۇغىغا قارشى تۇرۇش يەرشارى ئىتتىپاقى» (Global Coalition against Child Pneumonia) تەرىپىدىن يولغا قويۇلغان. ئۇنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى ھۆكۈمەتلەر، سەھىيە خادىملىرى ۋە جامائەتچىلىكنىڭ دىققىتىنى بۇ «خەتەرلىك قاتىل»غا مەركەزلەشتۈرۈپ، بولۇپمۇ بالىلار ۋە ياشانغانلاردەك ئاجىز گۇرۇپپىلارنى قوغداش ئۈچۈن بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىشقا چاقىرىش.

ھەر يىلى 22-ئۆكتەبىر « خەلقئارا كېكەچلىكتىن خەۋەردار بولۇش كۈنى » بولۇپ، بۇ دۇنيا مىقياسىدا تۇتۇقلىنىش ھەققىدىكى ئاڭنى ئۆستۈرۈش، خاتا چۈشەنچە ۋە كەمسىتىشلەرنى تۈگىتىش ئۈچۈن تەسىس قىلىنغان ئالاھىدە بىر كۈندۇر. بۇ پائالىيەت 1998-يىلىدىن باشلاپ خاتىرىلىنىپ كېلىۋاتقان بولۇپ، ئۇ دۇنيا مىقياسىدا كېكەچلىنىدىغان مىليونلىغان كىشىلەرنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىتىش، ئۇلارنىڭ ھېكايىلىرىنى ئورتاقلىشىش ۋە ئۇلارغا بولغان چۈشەنچە، قوبۇل قىلىش ۋە ھۆرمەتنى ئىلگىرى سۈرۈشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ كۈن كېكەچلىنىدىغان كىشىلەرنىڭ يالغۇز ئەمەسلىكىنى، ئۇلارنىڭمۇ باشقىلارغا ئوخشاش قىممەتلىك پىكىر ۋە ھېسسىياتقا ئىگە ئىكەنلىكىنى تونۇتۇدىغان بىر سۇپىدۇر.

ھەر يىلى 20-ئۆكتەبىر «دۇنيا سۆڭەك شالاڭلىشىش كۈنى» بولۇپ، بۇ خەلقئارا سۆڭەك شالاڭلىشىش فوندى (IOF) نىڭ يېتەكچىلىكىدە ئۆتكۈزۈلىدىغان پۈتۈن يىللىق پائالىيەتنىڭ ئەۋج پەللىسىدۇر. بۇ خاتىرە كۈنى 1996-يىلىدىن باشلاپ خاتىرىلىنىپ كېلىۋاتقان بولۇپ، ئۇنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ سۆڭەك شالاڭلىشىش ( Osteoporosis ) ۋە باشقا مېتابولىك سۆڭەك كېسەللىكلىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىش، دىئاگنوز قويۇش ۋە داۋالاشقا بولغان تونۇشىنى يۇقىرى كۆتۈرۈشتىن ئىبارەت. بۇ كۈن دۇنيا مىقياسىدا كىشىلەرنى ئۆز سۆڭەك ساغلاملىقىغا كۆڭۈل بۆلۈشكە ۋە بالدۇر ھەرىكەت قوللىنىشقا چاقىرىدىغان مۇھىم بىر سۇپىدۇر.

ھەر يىلى 16-ئۆكتەبىر «دۇنيا يېمەك-ئىچمەك كۈنى» بولۇپ، بۇ دۇنيا مىقياسىدا ئاچلىق ۋە ئوزۇقسىزلىق مەسىلىسىگە كۆڭۈل بۆلۈش ۋە ھەرىكەت قوللىنىشقا چاقىرىق قىلىدىغان مۇھىم بىر خەلقئارالىق خاتىرە كۈنىدۇر. بۇ كۈن 1945-يىلى 16-ئۆكتەبىر بىرلىككە كەلگەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ يېمەك-ئىچمەك ۋە يېزا ئىگىلىك تەشكىلاتى (FAO) نىڭ قۇرۇلغانلىقىنى خاتىرىلەش ئۈچۈن تەسىس قىلىنغان. بۇ كۈننىڭ ئاساسلىق مەقسىتى دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ يېمەك-ئىچمەك بىخەتەرلىكىگە بولغان تونۇشىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش، ئاچلىققا قارشى تۇرۇش كۈرىشىنى ئىلگىرى سۈرۈش، ھەمدە ھەممە ئادەمنىڭ، بولۇپمۇ ئاجىز ۋە ئېھتىياجلىق كىشىلەرنىڭ يېتەرلىك، بىخەتەر ۋە ئوزۇقلۇق قىممىتى يۇقىرى يېمەكلىككە ئېرىشىشىگە كاپالەتلىك قىلىشتىن ئىبارەت.

ھەر يىلى 15-ئۆكتەبىر «دۇنيا قول يۇيۇش كۈنى» بولۇپ، بۇ خەلقئارالىق قول يۇيۇش ھەمكارلىق تەشكىلاتى (Global Handwashing Partnership) نىڭ تەشەببۇسى بىلەن ئۆتكۈزۈلىدىغان دۇنياۋى تەشۋىقات پائالىيىتىدۇر. بۇ كۈن 2008-يىلى تۇنجى قېتىم خاتىرىلەنگەن بولۇپ، ئۇنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ، بولۇپمۇ بالىلارنىڭ، قولنى سوپۇن بىلەن يۇيۇش ئارقىلىق كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا بولغان تونۇشىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ۋە بۇ ئادەتنى يېتىلدۈرۈشكە ئىلھاملاندۇرۇشتىن ئىبارەت. قول يۇيۇش يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرنىڭ تارقىلىشىنى توسۇشتىكى ئەڭ ئاددىي، ئەڭ ئەرزان ۋە ئەڭ ئۈنۈملۈك ئۇسۇللارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ.

ھەر يىلى 10-ئۆكتەبىر «دۇنيا روھىي ساغلاملىق كۈنى» بولۇپ، بۇ دۇنيا روھىي ساغلاملىق فېدېراتسىيەسى (WFMH) تەرىپىدىن دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (WHO) نىڭ قوللىشى بىلەن 1992-يىلىدىن باشلاپ خاتىرىلىنىپ كېلىۋاتقان خەلقئارالىق خاتىرە كۈنىدۇر. بۇ كۈننى تەسىس قىلىشنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى دۇنيا مىقياسىدا روھىي ساغلاملىق مائارىپىنى ئومۇملاشتۇرۇش، روھىي كېسەللىكلەرگە بولغان تونۇشنى يۇقىرى كۆتۈرۈش، ھەمدە ئۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك كەمسىتىش ۋە خاتا قاراشلارنى تۈگىتىپ، ئوچۇق-ئاشكارا مۇنازىرە قىلىدىغان مۇھىت يارىتىشتىن ئىبارەت. بۇ كۈن ھەر بىر ئادەمنىڭ روھىي ساغلاملىقىغا كۆڭۈل بۆلۈش ۋە ئۇنى قوغداش ئۈچۈن ھەرىكەت قوللىنىدىغان بىر پۇرسەتتۇر.