نۇرمەمەت دوختۇر

ھەر يىلى 10-سېنتەبىر «دۇنيا ئۆزىنى ئۆلتۈرىۋېلىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش كۈنى» بولۇپ، بۇ خەلقئارا ئۆزىنى ئۆلتۈرىۋېلىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش جەمئىيىتى (IASP) تەرىپىدىن دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (WHO) بىلەن ھەمكارلىشىپ ئۆتكۈزۈلىدىغان ئىنتايىن مۇھىم بىر خاتىرە كۈنىدۇر. بۇ كۈن 2003-يىلىدىن باشلاپ خاتىرىلىنىپ كېلىۋاتقان بولۇپ، ئۇنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى دۇنيا مىقياسىدا ھەر بىر شەخس، مەھەللە ۋە دۆلەتنىڭ ئورتاق تىرىشچانلىقى ئارقىلىق ئۆزىنى ئۆلتۈرىۋېلىشنىڭ پۈتۈنلەي ئالدىنى ئالغىلى بولىدىغان بىر پاجىئە ئىكەنلىكى توغرىسىدىكى تونۇشنى يۇقىرى كۆتۈرۈش، ھەمدە ئۆزىنى ئۆلتۈرىۋېلىش خىيالىدىكى كىشىلەرگە ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىغا بولغان ھېسداشلىق ۋە ياردەمنى كۈچەيتىشتىن ئىبارەت.

ھەر يىلى 28-ئىيۇل «دۇنيا جىگەر ياللۇغى كۈنى» بولۇپ، بۇ كۈن دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (WHO) تەرىپىدىن رەسمىي ئېتىراپ قىلىنغان سەككىز چوڭ يەرشارىۋى ئاممىۋى سەھىيە پائالىيىتىنىڭ بىرىدۇر. بۇ خاتىرە كۈنىنىڭ مەقسىتى دۇنيا مىقياسىدا ۋىرۇسلۇق جىگەر ياللۇغىغا بولغان تونۇشنى ئۆستۈرۈش، كىشىلەرنى بۇ كېسەللىكنىڭ ئالدىنى ئېلىش، تەكشۈرتۈش ۋە داۋالاشقا ئۈندەش، شۇنداقلا ھۆكۈمەتلەر ۋە ئالاقىدار ئورگانلارنى جىگەر ياللۇغىنى تۈگىتىش ئۈچۈن ھەرىكەت قوللىنىشقا چاقىرىشتىن ئىبارەت. بۇ كۈننى 28-ئىيۇل قىلىپ بېكىتىش نوبېل مۇكاپاتى ساھىبى، دوكتور بارۇخ بلامبېرگ (Dr. Baruch Blumberg) نى خاتىرىلەش ئۈچۈندۇر. ئۇ B تىپلىق جىگەر ياللۇغى ۋىرۇسى (HBV) نى بايقىغان ھەمدە ئۇنىڭغا قارشى تۇنجى ۋاكسىنىنى تەتقىق قىلىپ ياساپ چىققان.

ھەر يىلى 26-ئىيۇن بىرلىككە كەلگەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (ب د ت) تەرىپىدىن بېكىتىلگەن « خەلقئارالىق زەھەرلىك چېكىملىك ۋە قانۇنسىز ئەتكەسچىلىككە قارشى تۇرۇش كۈنى » دۇر. بۇ كۈن 1987-يىلى ب د ت ئومۇمىي كېڭىشىدە قارار قىلىنغان بولۇپ، ئۇنىڭ مەقسىتى دۇنيا مىقياسىدا ھەر قايسى دۆلەتلەرنىڭ ھەمكارلىقىنى ۋە ھەرىكىتىنى كۈچەيتىپ، زەھەرلىك چېكىملىكتىن خالىي خەلقئارالىق جەمئىيەت بەرپا قىلىش نىشانىغا يېتىشنى ئىلگىرى سۈرۈشتىن ئىبارەت. بۇ كۈننى 26-ئىيۇن قىلىپ بېكىتىش خىتاينىڭ تارىخىدىكى لىن زېشۈينىڭ خۇمېندا ئەپيۇننى كۆيدۈرۈش ۋەقەسىنى خاتىرىلەش مەنىسىگە ئىگە بولۇپ، بۇ دۇنيا تارىخىدىكى تۇنجى كەڭ كۆلەملىك زەھەر چەكلەش ھەرىكىتى ھېسابلىنىدۇ.

ھەر يىلى 8-ئىيۇن « دۇنيا مېڭە ئۆسمىسى كۈنى » بولۇپ، بۇ كۈن دۇنيا مىقياسىدا مېڭە ئۆسمىسىگە گىرىپتار بولغان بىمارلارغا كۆڭۈل بۆلۈش، ئۇلار ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىغا بولغان ھېسداشلىق ۋە قوللاشنى ئىپادىلەش، شۇنداقلا ئاممىنىڭ بۇ كېسەللىككە بولغان تونۇشىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ئۈچۈن تەسىس قىلىنغان خەلقئارالىق خاتىرە كۈنىدۇر. بۇ پائالىيەت 2000-يىلى گېرمانىيە مېڭە ئۆسمىسى جەمئىيىتى (Deutsche Hirntumorhilfe e.V.) تەرىپىدىن تەشەببۇس قىلىنغان بولۇپ، شۇنىڭدىن بېرى دۇنيادىكى نۇرغۇن دۆلەتلەرنىڭ ئاكتىپ ئاۋاز قوشۇشىغا ئېرىشىپ كەلمەكتە. بۇ كۈننىڭ ئاساسلىق مەقسىتى مېڭە ئۆسمىسى تەتقىقاتى ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ مەبلەغ توپلاشقا چاقىرىق قىلىش ۋە بىمارلارنىڭ بالدۇر دىئاگنوز قويۇلۇپ، تېخىمۇ ياخشى داۋالاشقا ئېرىشىشىگە تۈرتكە بولۇشتىن ئىبارەت.

ھەر يىلى 31-ماي دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (WHO) تەرىپىدىن بېكىتىلگەن «دۇنيا تاماكىسىز كۈنى» دۇر. بۇ خەلقئارالىق خاتىرە كۈنى 1987-يىلى تەسىس قىلىنغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ دىققىتىنى تاماكا يۇقۇمىغا ۋە ئۇنىڭ ئېلىپ كېلىدىغان ئەجەللىك ئاقىۋەتلىرىگە مەركەzlەشتۈرۈش، ھەمدە كىشىلەرنى كەم دېگەندە 24 سائەت ئىچىدە ھەر قانداق شەكىلدىكى تاماكا مەھسۇلاتلىرىنى ئىستېمال قىلىشتىن ۋاز كېچىشكە ئۈندەشتىن ئىبارەت. بۇ كۈن تاماكا چېكىشنىڭ زىيىنىنى، تاماكىنى تاشلاشنىڭ پايدىسىنى ۋە ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئۈنۈملۈك تاماكا كونترول قىلىش سىياسەتلىرىنى يولغا قويۇشىنىڭ زۆرۈرلۈكىنى تەشۋىق قىلىدىغان مۇھىم بىر سۇپىدۇر.

ھەر يىلى 18-ماي «دۇنيا ئەيدىز (AIDS) ۋاكسىنىسىدىن خەۋەردار بولۇش كۈنى» بولۇپ، بۇ كۈن يەنە «HIV ۋاكسىنىسىدىن خەۋەردار بولۇش كۈنى» دەپمۇ ئاتىلىدۇ. بۇ خاتىرە كۈنى 1998-يىلى 18-ماي تۇنجى قېتىم خاتىرىلەنگەن بولۇپ، ئۇ 1997-يىلى ئەينى ۋاقىتتىكى ئامېرىكا پىرېزىدېنتى بىل كلىنتوننىڭ مورگان شىتاتلىق ئۇنىۋېرسىتېتىدا قىلغان بىر قېتىملىق نۇتقىدىن كېلىپ چىققان. كلىنتون ئۆز نۇتقىدا پەن-تېخنىكىنىڭ كۈچىگە تايىنىپ، كەلگۈسى ئون يىل ئىچىدە ئەيدىز ۋاكسىنىسىنى ياساپ چىقىشتەك ئۇلۇغۋار نىشاننى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ كۈننى تەسىس قىلىشنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى ئەيدىز ۋاكسىنىسى تەتقىقاتىغا ئۆزىنى بېغىشلىغان مىڭلىغان ئالىملار، سەھىيە خادىملىرى، مەھەللە ئەزالىرى ۋە پىدائىيلارنىڭ جاپالىق تىرىشچانلىقىنى ئېتىراپ قىلىش، شۇنداقلا بىخەتەر ۋە ئۈنۈملۈك ئەيدىز ۋاكسىنىسىغا بولغان جىددىي ئېھتىياج ۋە ئۇنىڭ مۇھىملىقى ھەققىدىكى ئاڭنى يۇقىرى كۆتۈرۈشتىن ئىبارەت.

ھەر يىلى 12-ماي «خەلقئارا مۇسكۇل ئاغرىقىلىق مېڭە-ئومۇرتقا ياللۇغى / سوزۇلما ھارغىنلىق يىغىندى ئالامىتى (ME/CFS) دىن خەۋەردار بولۇش كۈنى» دۇر. بۇ كۈننى 12-ماي قىلىپ بېكىتىشنىڭ ئالاھىدە تارىخىي ئەھمىيىتى بار، چۈنكى بۇ كۈن زامانىۋى سېسترالىق ئىشلىرىنىڭ باشلامچىسى فلورېنس نايتىڭگېل (Florence Nightingale) نىڭ تۇغۇلغان كۈنى. تارىخچىلارنىڭ قارىشىچە، فلورېنس نايتىڭگېل ھاياتىنىڭ كېيىنكى يېرىمىدا ME/CFS غا ئوخشايدىغان، ئۇنى ئۇزۇن مۇددەت ئورۇن تۇتۇپ يېتىپ قېلىشقا مەجبۇرلىغان بىر خىل ئېغىر كېسەللىككە گىرىپتار بولغان. بۇ خاتىرە كۈنىنىڭ مەقسىتى دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ بۇ مۇرەككەپ ۋە ئېغىر كېسەللىككە بولغان تونۇشىنى ئۆستۈرۈش، بىمارلار دۇچ كېلىۋاتقان قىيىنچىلىقلارغا كۆڭۈل بۆلۈش، تىببىي تەتقىقاتلارنى ئىلگىرى سۈرۈش ۋە بىمارلارغا بولغان قوللاش ۋە چۈشەنچىنى كۈچەيتىشتىن ئىبارەت.

ھەر يىلى 8-ماي «دۇنيا قىزىل كىرېست ۋە ھىلال ئاي كۈنى» بولۇپ، بۇ دۇنيا مىقياسىدىكى ئەڭ چوڭ ئىنسانپەرۋەرلىك ھەرىكىتىنىڭ روھىنى ۋە تۆھپىسىنى خاتىرىلەيدىغان ئالاھىدە بىر كۈندۇر. بۇ كۈننى 8-ماي قىلىپ بېكىتىشنىڭ سەۋەبى، خەلقئارا قىزىل كىرېست كومىتېتى (ICRC) نىڭ قۇرغۇچىسى ۋە تۇنجى نوبېل تىنچلىق مۇكاپاتىنىڭ ساھىبى ھېنرى دونان (Henry Dunant) نىڭ تۇغۇلغان كۈنىنى خاتىرىلەشتۇر. بۇ خاتىرە كۈنىنىڭ مەقسىتى دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا قىيىنچىلىققا دۇچ كەلگەن كىشىلەرگە ياردەم بېرىۋاتقان مىليونلىغان پىدائىيلار ۋە خىزمەتچىلەرگە ھۆرمەت بىلدۈرۈش، شۇنداقلا ئىنسانپەرۋەرلىك، بىتەرەپلىك ۋە ھېسداشلىق روھىنى تەشەببۇس قىلىشتىن ئىبارەت.

دۇنيا زىققە كۈنى ھەر يىلى ماي ئېيىنىڭ بىرىنچى سەيشەنبە كۈنى ئۆتكۈزۈلىدىغان خەلقئارالىق پائالىيەت بولۇپ، ئۇ دۇنيا زىققە تەشەببۇسى (Global Initiative for Asthma, GINA) تەرىپىدىن ئۇيۇشتۇرۇلىدۇ. بۇ كۈننى تەسىس قىلىشنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى دۇنيا مىقياسىدا زىققە كېسىلىگە بولغان تونۇشنى ئۆستۈرۈش، بىمارلار ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىغا توغرا بىلىم ۋە ياردەم بېرىش، شۇنداقلا ھەر قايسى دۆلەتتىكى سەھىيە خادىملىرى ۋە ئورگانلىرىنى زىققە كېسىلىنى ئۈنۈملۈك باشقۇرۇش ۋە كونترول قىلىشقا چاقىرىشتىن ئىبارەت. ھەر يىلى بۇ كۈندە دۇنيانىڭ 80 دىن ئارتۇق دۆلىتىدە ھەر خىل شەكىلدىكى خاتىرىلەش ۋە تەشۋىقات پائالىيەتلىرى ئۆتكۈزۈلىدۇ.

ھەر يىلى 6-ماي «خەلقئارا يېمەكلىك كونترول قىلماسلىق كۈنى» (International No Diet Day) بولۇپ، بۇ كۈن دۇنيا مىقياسىدا كىشىلەرنى يېمەكلىك كونترول قىلىش مەدەنىيىتىنىڭ زىيىنىدىن ئاگاھلاندۇرۇش، بەدەن شەكلىنىڭ كۆپ خىللىقىنى قوبۇل قىلىش ۋە ئۆزىنىڭ تاشقى قىياپىتىنى قەدىرلەشكە چاقىرىدىغان ئالاھىدە بىر خاتىرە كۈنىدۇر. بۇ پائالىيەت 1992-يىلى ئەنگىلىيەلىك ئاياللار ھوقۇقى پائالىيەتچىسى مارىي ئېۋانس ياڭ (Mary Evans Young) تەرىپىدىن تەشەببۇس قىلىنغان. ئۇنىڭ مەقسىتى كىشىلەرنى بىر كۈنلۈك بولسىمۇ يېمەكلىك چەكلىمىسىدىن ۋاز كېچىپ، يېمەك-ئىچمەك ۋە ئۆز بەدىنى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى قايتىدىن ئويلىنىشقا ئۈندەش، شۇنداقلا يېيىش قالايمىقانچىلىقى (eating disorders) ۋە ئورۇقلىتىش ئوپېراتسىيەسى سەۋەبىدىن قازا قىلغانلارنى خاتىرىلەشتىن ئىبارەت.