نۇرمەمەت دوختۇر

ب تىپلىق تارقىلىشچان زۇكام باكتېرىيىسى كېسىلى ، يەنى Hib كېسەللىكى ئىچىدە گەرچە نامىدا «زۇكام» دېگەن سۆز بولسىمۇ، ئۇ بىز دائىم ئۇچرىتىپ تۇرىدىغان پەسىللىك زۇكام ۋىرۇسى كەلتۈرۈپ چىقارمايدۇ. ئەكسىچە، ئۇ تارقىلىشچان زۇكام قانخۇمار تاياقچە باكتېرىيىسى ب تىپى ( Haemophilus influenzae Type B )  كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان، بولۇپمۇ 5 ياشتىن تۆۋەن بالىلار ئۈچۈن ئىنتايىن خەتەرلىك بولغان بىر يۇقۇملۇق كېسەللىك. بۇ كېسەللىك قىسقارتىپ Hib كېسىلى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. بۇ كېسەللىك داۋالاش ئۈنۈملۈك بولمىغان ئەھۋالدا ئۆمۈرلۈك مېيىپلىك ياكى ئۆلۈمگە سەۋەب بولىدۇ. يېقىنقى يىللاردا، Hib ۋاكسىنىسىنىڭ كەڭ كۆلەمدە ئومۇملىشىشىغا ئەگىشىپ، بۇ كېسەللىكنىڭ كۆرۈلۈش نىسبىتى زور دەرىجىدە تۆۋەنلىدى. 

يېقىندا، جۇڭگو گۇاڭدۇڭ ئۆلكىسىنىڭ فوشەن شەھىرىدە تۇيۇقسىز پارتلىغان چىكۇنگۇنيا قىزىتمىسى (Chikungunya Fever) يۇقۇمى جەمئىيەتنىڭ كەڭ كۆلەمدە دىققىتىنى قوزغىدى. يەرلىك سەھىيە-ساغلاملىق كومىتېتىنىڭ ئېلان قىلىشىچە، 2025-يىلى 7-ئاينىڭ 25-كۈنىگىچە، فوشەن شەھىرىدە جەمئىي 4000 دىن ئارتۇق چىكۇنگۇنيا قىزىتمىسىغا دىئاگنوز قويۇلغان بىمار دوكلات قىلىنغان بولۇپ، يۇقۇم ئاساسلىقى شۇندې رايونى ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى بازار-كوچىلارغا مەركەزلەشكەن. گەرچە يۇقۇم ۋەزىيىتى كەسكىن بولسىمۇ، ھازىرچە ئومۇمىي جەھەتتىن ئالدىنى ئالغىلى ۋە كونترول قىلغىلى بولىدىكەن.

neo_papers نىڭ X سۇپىسىدا 2025-يىلى 7-ئاينىڭ 22-كۈنى ئېلان قىلىنغان بىر تۈرلۈك ئىختىيارىي كونتروللۇق سىناق نەتىجىسىدە، كېنگورو ئۇسۇلىدىكى ئانا-بوۋاق تېرىلىرىنى ئۇچراشتۇرۇش (Kangaroo Mother Care, KMC) ۋە ئانا سۈتى بىلەن بېقىشنى يېڭى بىر خىل دورىسىز ئارىلىشىش چارىسى سۈپىتىدە، يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلارنى جىددىي قۇتقۇزۇش بۆلۈمى (NICU) دىكى داۋالاش مەشغۇلاتلىرىدىن كېلىپ چىققان ئاغرىقنى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە يېنىكلىتىدىغانلىقى ئاشكارىلاندى. بۇ تەتقىقات يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلارنى بېقىشقا يېڭىچە كۆز قاراش ئېلىپ كەلگەن بولۇپ، بولۇپمۇ سەھىيە ئىمتىيازلىرى چەكلىك داۋالاش مەركەزلىرىدە مۇھىم كلىنىكىلىق تەتبىقلاش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە.

قاتما ( Tetanus )، يەنە «ئېڭەك قېتىشىش، قېتىشىپ قېلىش» كېسىلى دەپمۇ ئاتىلىدىغان بولۇپ، نېرۋا سىستېمىسىغا تەسىر قىلىدىغان ئېغىر، ئەمما ئالدىنى ئالغىلى بولىدىغان كېسەللىكتۇر. بۇ كېسەللىكنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغىنى قاتما كېسىلى تاياقچە باكتىرىيىسى ( Clostridium tetani ) دەپ ئاتىلىدىغان باكتېرىيە بولۇپ، بۇ باكتېرىيە تۇپراق، توپا-چاڭ ۋە ھايۋانات تېزەكلىرىدە كۆپ ئۇچرايدۇ. جاراھەت ئارقىلىق بەدەنگە كىرگەندە، ئۇ ئېغىر مۇسكۇل تارتىشىشلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. خوش خەۋەر شۇكى، بىخەتەر ۋە ئۈنۈملۈك ۋاكسىنا ئارقىلىق قاتما كېسەللىكىدىن پۈتۈنلەي ساقلانغىلى بولىدۇ.

دوختۇرلار تورى تەرجىمىسى : ئامېرىكا ئىچكى ئاجراتما كېسەللىكلىرى جەمئىيىتىنىڭ 2025-يىلى 7-ئاينىڭ 15-كۈنى ئۆتكۈزۈلگەن يىللىق يىغىنى بولغان «ENDO 2025» دە ئېلان قىلىنغان بىر بۆسۈش خاراكتېرلىك تەتقىقاتتا، ئامېرىكىدا يېقىنقى 20 يىل ئىچىدە سېمىزلىك بىلەن مۇناسىۋەتلىك راك سەۋەبلىك ئۆلۈش ئەھۋالىنىڭ ئۈچ ھەسسە ئاشقانلىقى ئاشكارىلاندى. بۇ تەتقىقات ئارتۇقچە بەدەن ئېغىرلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك راك تۈرلىرىدىن قازا قىلىش نىسبىتىنىڭ شىددەت بىلەن ئۆسكەنلىكىنى، بۇ خەتەرلىك يۈزلىنىشنىڭ ئاياللار، ياشانغانلار تېخىمۇ ئېغىر تەسىر كۆرسىتىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بۇ ئەندىشىلىك يۈزلىنىش بارغانسېرى كۈچىيىۋاتقان سېمىزلىك مەسىلىسىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن جىددىي ئاممىۋى سەھىيە تەدبىرلىرىنى قوللىنىشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى روشەن كۆرسىتىپ بەردى.

ھازىرقى زامان تۇرمۇشىدا، بولۇپمۇ ئىشخانا خىزمەتچىلىرى ئۈچۈن ئۇزۇن ۋاقىت ئورۇندۇقتا ئولتۇرۇش ئادەتتىكى بىر ئىشقا ئايلىنىپ قالدى. ئەمما بۇ «ئادەت»نىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان ساغلاملىق خەۋپى بارغانسېرى كۆپچىلىكنىڭ دىققىتىنى قوزغىماقتا. يېقىندا، ئامېرىكا كولۇمبىيە ئۇنىۋېرسىتېتى ئىرۋىڭ تېببىي مەركىزىدىكى تەتقىقاتچىلار ئېلان قىلغان بىر يېڭى تەتقىقات نەتىجىسى، بۇ مەسىلىنى ھەل قىلىشنىڭ ئاددىي ھەم ئۈنۈملۈك ئۇسۇلىنى كۆرسىتىپ بەردى. بۇ تەتقىقاتقا ئاساسلانغاندا، ھەر يېرىم سائەتتە ئورۇندۇقتىن تۇرۇپ بەش مىنۇت مېڭىپ بېرىشلا ئۇزۇن ئولتۇرۇشنىڭ زىيانلىق تەسىرىنى زور دەرىجىدە ئازايتالايدىكەن.

ھەر بىر ئاتا-ئانا پەرزەنتىنىڭ ساغلام ۋە تېتىك ئۆسۈپ يېتىلىشىنى ئارزۇ قىلىدۇ. بۇ جەرياندا، «بالامغا قوشۇمچە ۋىتامىن بېرىشىم كېرەكمۇ؟»، «قايسى ۋىتامىننى بېرىشىم كېرەك؟»، «يېمەك-ئىچمەك يېتەرلىك ئەمەسمۇ؟» دېگەنگە ئوخشاش سوئاللار كۆپچىلىك ئاتا-انىلارنىڭ كۆڭلىدە بولىدۇ. ھەقىقەتەن، ۋىتامىنلار بالىلارنىڭ نورمال ئۆسۈپ يېتىلىشى، ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ كۈچىيىشى ۋە ئەقلىي ئىقتىدارىنىڭ يېتىلىشىدە ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. بۇ ماقالىدە، قايسى ئەھۋالدا ۋىتامىن تولۇقلاش كېرەكلىكى، بولۇپمۇ قايسى ۋىتامىنلارنىڭ زۆرۈر ئىكەنلىكى ۋە ئۇلارنى قانداق شەكىلدە تولۇقلاش كېرەكلىكى ھەققىدە ئىلمىي ۋە چۈشىنىشلىك يېتەكچىلىك بىلەن تەمىنلەيمىز.

يازنىڭ كىرىشى بىلەن ھاۋا تېمپېراتۇرىسىنىڭ ئۆرلىشىگە ئەگىشىپ، بەدىنىمىز تېخىمۇ كۆپ تەرلەش ئارقىلىق ئۆزىنى سوۋۇتىدۇ. بۇ جەرياندا كۆپ مىقداردىكى سۇ ۋە ئېلېكترولىتلار يوقاپ كېتىدۇ. شۇڭا، ياز كۈنلىرى بەدەنگە يېتەرلىك سۇ تولۇقلاپ بېرىش ئومۇمىي ساغلاملىقنى ساقلاش، ئېنېرگىيەنى تولۇقلاش ۋە ئىسسىق ئۆتۈپ قېلىشتىن ساقلىنىش ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم. ئەمما، ئوخشىمىغان ياشتىكى ۋە ئوخشىمىغان جىسمانىي ھالەتتىكى كىشىلەرنىڭ سۇغا بولغان ئېھتىياجى ئوخشاش بولمايدۇ. بۇ يازمىدا، چوڭلار، بالىلار، بوۋاقلار ۋە ياشانغانلارنىڭ ياز پەسلىدە قانچىلىك سۇ تولۇقلىشى كېرەكلىكىنى تەپسىلىي چۈشەندۈرۈپ ئۆتىمىز.

يۇقىرى سۈپەتلىك جىنسىي تۇرمۇش جىسمانىي ۋە روھىي ساغلاملىقنىڭ مۇھىم بىر قىسمى بولۇپ، ئەر-خوتۇنلۇق مۇناسىۋەتنى مۇستەھكەملەيدىغان، ئائىلە بەختىنى ئاشۇرىدىغان ئاچقۇچلۇق ئامىللارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. كۈندىلىك تۇرمۇشتىكى بېسىم، خاتا تۇرمۇش ئادەتلىرى ۋە ساغلاملىق مەسىلىلىرى بەزىدە جىنسىي تۇرمۇشنىڭ سۈپىتىگە سەلبىي تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن. خوش خەۋەر شۇكى، ئەرلەر ئاددىي ھەم ئۈنۈملۈك ئۇسۇللار ئارقىلىق ئۆزىنىڭ جىنسىي ئىقتىدارىنى ۋە تۇرمۇش سۈپىتىنى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ياخشىلىيالايدۇ. تۆۋەندە ئەرلەرنىڭ جىنسىي تۇرمۇش سۈپىتىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ئۈچۈن 10 مۇھىم تەۋسىيە سۇنۇلدى.

گەرچە كۆپىنچە كىشىلەر «بۆرەك تېشى» ۋەيا «سۈيدۈك يولىدا تاش» دېگەن سۆزنى ئاڭلىغان بولسىمۇ، ئەمما تاشلارنىڭ تەركىبى، چوڭ-كىچىكلىكى، ئورنى ۋە شەكىللىنىش سەۋەبىگە قاراپ نۇرغۇن خىل تۈرگە ئايرىلىدىغانلىقىنى ھەممە ئادەم بىلمەسلىكى مۇمكىن. تاشنىڭ تۈرىنى ئېنىقلاش توغرا داۋالاش ئۇسۇلىنى تاللاش ۋە كەلگۈسىدە قايتا شەكىللىنىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.