نۇرمەمەت دوختۇر

كلىنفەلتەر يىغىندى ئالامىتى ئەرلەرنىڭ ئادەتتىكى XY جىنسىي خروموسومىغا بىردىن ئارتۇق X خروموسومى قوشۇلۇپ قېلىشىدىن كېلىپ چىقىدىغان خروموسوم كېسەللىكىدۇر. ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان شەكلى XXY بولۇپ، بۇ ئارتۇق گېنېتىكىلىق ماتېرىيال ئۇرۇقداننىڭ نورمال تەرەققىي قىلىشىغا ۋە تېستوستېرون (ئەرلىك ھورمونى) ئىشلەپچىقىرىشىغا تەسىر كۆرسىتىدۇ. بۇ ھالەت ئەرلەرنىڭ جىسمانىي ئالاھىدىلىكى، نەسىللىنىش (كۆپىيىش) ۋە بەزىدە ئۆگىنىش ئىقتىدارىغا تەسىر يەتكۈزىدۇ.

13-ترىزومى كېسىلى، مېدىتسىنادا پاتائۇ يىغىندى ئالامىتى (Patau Syndrome) دەپمۇ ئاتىلىدىغان بولۇپ، ئېغىر دەرىجىدىكى تۇغما نۇقسانلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان بىر خىل خروموسوم كېسەللىكىدۇر. بۇ ماقالىدە بىز بۇ كېسەللىكنىڭ ھەر قايسى تەرەپلىرىنى چوڭقۇرلاپ مۇلاھىزە قىلىمىز.

دوۋن ئۇنىۋېرسال كېسەللىكى (Down Syndrome) ياكى تېببىي ئاتالغۇدا ترىزومى 21 دەپ ئاتالغان بۇ ئەھۋال، ئىنسانلاردا ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان تۇغما خروموسوم كېسەللىكىدۇر. بۇ بىر گېنلىق ئەھۋال بولۇپ، ئۇنىڭغا گىرىپتار بولغان كىشىلەرنىڭ ئۆزىگە خاس جىسمانىي ئالاھىدىلىكلىرى ۋە ئۆگىنىش ئىقتىدارىدا بەزى پەرقلەر بولىدۇ. 

ترىزومى 18، تېببىي ئاتالغۇدا ئېدۋاردس ئۇنىۋېرسال كېسەللىكى (Edwards Syndrome) دەپمۇ ئاتىلىدىغان بولۇپ، بوۋاقلاردا كۆرۈلىدىغان ئېغىر دەرىجىدىكى خروموسوم كېسەللىكىدۇر. بۇ كېسەللىك بوۋاقنىڭ تەرەققىياتىغا ئېغىر تەسىر كۆرسىتىپ، نۇرغۇنلىغان تۇغما نۇقسانلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. ئادەتتە بۇ تۇغما كېسەللىك كۆرۈلگەن بوۋاقلارنىڭ ئۆمرىمۇ قىسقا بولىدۇ. 

تۆۋەندە چوڭلاردا ۋە بالىلاردا مەزگىلىدە كۆپ ئۇچرايدىغان يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر ۋە بۇنىڭ بىلەن ئالاقىدار داۋالاشلار، ۋاكسىنىلار توغرىسىدا مەزمۇنلارنى يىغىنچاقلاپ قويدۇق. ھەربىر كېسەللىكنىڭ ئاستىدىكى ئادرىس بىلەن تەپسىلىي مەزمۇنلارنى تاپالايسىز.

قىزىل ( Measles ) قىزىل ۋىرۇسى ( Measles Virus ،MV ) كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئۆتكۈر نەپەس يولى يۇقۇملۇق كېسىلى بولۇپ، يۇقىرى دەرىجىدە يۇقۇمچانلىققا ئىگە. گەرچە...

غالجىر كېسىلى ( Rabies ) غالجىر ۋىرۇسى ( Rabies virus ) كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان بىر خىل جىددىي خاراكتېرلىك يۇقۇملۇق كېسەللىك بولۇپ، ئاساسلىقى يۇقۇملانغان ھايۋانلارنىڭ (بولۇپمۇ كوچىدىكى ياۋايى ئىتلار، مۈشۈكلەر ) چىشلىشى ياكى تاتىلىشى ئارقىلىق ئىنسانلارغا تارقىلىدۇ. ئەگەر غالجىر كېسىلىنى چۈشەنمەكچى بولسىڭىز، دېققىتىڭىز تۆۋەندىكى مەزمۇنلاردا بولسۇن:

سوغان خەلىقئارادا گېرمانىيە قىزىلى ( German measles ) دەپمۇ ئاتىلىدۇ، خەلق ئارىسىدا بەزىدە يەلتاشما دەپمۇ ئاتاپ قويىدۇ. ئۇ سوغان ۋىرۇسى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان بىر خىل جىددىي خاراكتېرلىك نەپەس يولى يۇقۇملۇق كېسەللىكى. بۇ كېسەللىك پۈتۈن يەر شارى مىقياسىدا كەڭ دائىرىدە مەۋجۇت، بولۇپمۇ بالىلار ۋە ياش - ئۆسمۈرلەر ئارىسىدا بىر قەدەر كۆپ ئۇچرايدۇ. گەرچە سوغان ئادەتتە كېسەللىك ئالامەتلىرى بىر قەدەر يېنىك بولسىمۇ، لېكىن ئۇنىڭ يوشۇرۇن ئەگەشمە كېسەللىكلىرى ۋە ھامىلدار ئايال ۋە ھامىلىگە بولغان تەسىرىگە سەل قاراشقا بولمايدۇ.

رىماتىزىم مەنبەلىك يۈرەك كېسىلى (Rheumatic Heart Disease ، RHD) يۈرەك كلاپانلىرىنىڭ جىددىي رىماتىزىملىق قىزىتما (Acute Rheumatic Fever) سەۋەبىدىن ئۇزۇن مۇددەتلىك زەخىملىنىش ۋە نورمال ئىشلىيەلمەسلىك كېلىپ چىقىدىغان ئېغىر كېسەللىك ئەھۋالىدۇر. بۇ كېسەللىك، بولۇپمۇ تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەردىكى بالىلار ۋە ياشلار ئارىسىدا يۈرەك كېسەللىكلىرىنىڭ ئاساسلىق سەۋەبلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ۋاقتىدا دىئاگنوز قويۇلۇپ داۋالانمىسا، ئېغىر ئاقىۋەتلەرنى، ھەتتا ئۆلۈمنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. 

زۇكام (ئادەتتىكى سوغۇق ئۆتۈش دەپمۇ ئاتىلىدۇ) دۇنيا مىقياسىدا ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرنىڭ بىرى بولۇپ، ئاساسلىقى ئۈستۈنكى نەپەس يوللىرى، يەنى بۇرۇن ۋە كېكىردەك يۇقۇملىنىش ئەھۋالىنى كۆرسىتىدۇ. گەرچە كۆپىنچە ئەھۋاللاردا ھاياتقا خەۋپ يەتكۈزمىسىمۇ ، ئۇ كىشىلەرنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشى ۋە خىزمەت ئۈنۈمىگە زور تەسىر كۆرسىتىدۇ. بۇ ماقالىدە زۇكامنىڭ سەۋەبلىرى، ئالامەتلىرى، داۋالاش ئۇسۇللىرى ۋە ئەڭ مۇھىمى، ئۇنىڭ ئالدىنى ئېلىش توغرىسىدا تەپسىلىي چۈشەنچە بېرىمىز.