نۇرمەمەت دوختۇر

بۇ ماقالە 2008-يىلى 5-ئاينىڭ 20-24-كۈنلىرى تۈركىيەنىڭ كونيا شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن «1- قېتىملىق خەلقارا تۈرك تىپ تارىخى قۇرۇلتىيى» نىڭ  ماقالىلار توپلىمىدىكى نۇسخىسىغا ئاساسەن يۈسۈپجان ياسىن تەرىپىدىن ئۇيغۇرچىلاشتۇرۇلدى.

قايماق- كالا ، ئۆچكە ، قوي قاتارلىق ھايۋانلارنىڭ سۈتىدىن ئېلىنىدىغان ھەر خىل ۋىتامىنلارغا تويۇنغان بىر خىل ئەلا سۈپەتلىك ياغ بولۇپ ، ئۇ قەدىمكى ۋە بۈگۈنكى ئۇيغۇر تىبابەتچىلىكىدە بىرىنچى دەرىجىلىك ھۆل تەبىئەتلىك ئىسسىق بولۇپ ، كونىرىغانچە ئىسسىقلىقى بىلەن ھۆللۈكى كېمىيىدۇ ۋە سەپراغا مايىل بولىدۇ ، دەپ قارالغان . بۇ ئەلا سۈپەتلىك ياغ ماددىلارنى پىشۇرۇش ، بەدەننى سەمرىتىش ، توسالغۇلارنى ئېچىش ، گالنىڭ يىرىكلىكىنى يوقىتىپ ، ئاۋازنى ساپ قىلىش ، قۇرۇق يۆتەلنى پەسەيتىش ، ئىچكى – تاشقى ئىششىقلارنى تارقىتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە دەپ قارىلىپ ، شۇ خىل كېسەلگە بۇيرۇلىدۇ .

يېڭى تۇغۇلغان بوۋىقىڭىزنىڭ تېرىسى ياكى كۆزىنىڭ ئېقى سارغىيىپ قالسا، ھەر قانداق ئاتا-ئانا ئەنسىرەپ كېتىدۇ. بۇ ئەھۋال «يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلاردىكى سېرىقلىق چۈشۈش» (Neonatal Jaundice) دەپ ئاتىلىدۇ. خۇش خەۋەر شۇكى، بۇ كۆپىنچە ئەھۋالدا نورمال، فىزىئولوگىيەلىك بىر ھادىسە بولۇپ، بوۋاقلارنىڭ زور كۆپچىلىكىدە ئۇچرايدۇ ۋە ئادەتتە بىر-ئىككى ھەپتە ئىچىدە ئۆزلۈكىدىن تۈزىلىپ كېتىدۇ.

ئادەم بەدىنى ئىسكىلىت سىستېمىسى بەدىنىمىزنىڭ ئىچكى تىرەك رامكىسى بولۇپ، قۇرامىغا يەتكەن بىر ئادەمدە تەخمىنەن 206 تال سۆڭەكتىن تەركىب تاپىدۇ. بۇ سىستېما بەدەنگە شەكىل بېرىپلا قالماي، يەنە ھاياتلىق ئۈچۈن مۇھىم ئەزالارنى قوغداش، ھەرىكەتكە ئىمكانىيەت يارىتىش، مىنېرال ماددىلارنى زاپاس ساقلاش ۋە قان ھۈجەيرىلىرىنى ئىشلەپچىقىرىشتەك كۆپ خىل مۇھىم ۋەزىپىلەرنى ئۆتەيدۇ. بۇ مەزمۇندا، ئادەم ئىسكىلىتىنىڭ ئالدى ۋە ئارقا تەرەپتىن كۆرۈنۈشى چۈشۈرۈلگەن رەسىم ئارقىلىق، بەدىنىمىزدىكى ئاساسلىق سۆڭەكلەرنىڭ ئىسمى ۋە ئورنى تەپسىلىي تونۇشتۇرۇلىدۇ.

ئائىلىڭىزگە يېڭى بىر ئەزانىڭ قوشۇلغانلىقى قۇتلۇق بولسۇن! بالىڭىزنى تۇنجى قېتىم قۇچىقىڭىزغا ئالغان دەقىقە بىر تەرەپتىن ھاياتىڭىزدىكى ئەڭ بەختلىك پەيت بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن يېڭى ئاتا-ئانا بولۇشنىڭ ئەندىشىسى ۋە مەسئۇلىيىتىنى ھېس قىلدۇرىدۇ. بۇ يېتەكچى ماقالە سىزگە يېڭى تۇغۇلغان بوۋىقىڭىزنى كۈتۈنۈشتىكى ئەڭ مۇھىم ئۈچ نۇقتا: كىندىك ئاسراش، يۇيۇندۇرۇش ۋە كىيىندۈرۈش جەھەتتە قەدەممۇ-قەدەم ياردەم بېرىشكە تىرىشىمىز.

سىز كىچىككىنە بوۋىقىڭىزنى قۇچىقىڭىزغا ئېلىپ، رەڭدار كىتابنىڭ بەتلىرىنى ۋاراقلاپ، يۇمشاق ئاۋازىڭىز بىلەن ھېكايە سۆزلەپ بېرىۋاتقان مەنزىرىنى تەسەۋۋۇر قىلىپ بېقىڭ. بۇ پەقەت بىر ئىللىق دەقىقە بولۇپلا قالماي، يەنە بالىڭىزنىڭ مېڭە تەرەققىياتى، تىل ئىقتىدارى ۋە كەلگۈسى ئۈچۈن سالىدىغان ئەڭ مۇھىم ئۇلنىڭ بىرىدۇر. نۇرغۇن ئاتا-ئانىلار «بوۋاقلار كىتابنى چۈشىنەمدىغاندۇ؟» دەپ ئويلايدۇ، ئەمما ھەقىقەت شۇكى، بوۋاقلارغا كىتاب ئوقۇپ بېرىشنىڭ پايدىسى سىز ئويلىغاندىنمۇ كۆپ.

ئىنساننىڭ يۈز قۇرۇلمىسى جەمئىي 14 پارچە سۆڭەكتىن تەركىب تاپقان بولۇپ، بۇ سۆڭەكلەر يۈزىمىزنىڭ ئاساسىي شەكلىنى ھاسىل قىلىدۇ. ئۇلار كۆرۈش، پۇراش، تەم سەزگۈلىرى قاتارلىق مۇھىم سەزگۈ ئەزالىرىنى قوغداپلا قالماي، يەنە نەپەس ئېلىش، چايناش ۋە سۆزلەش قاتارلىق ھاياتلىق پائالىيەتلىرىمىز ئۈچۈن زۆرۈر بولغان مۇسكۇللارنىڭ بېكىنىش نۇقتىسىنى تەمىنلەيدۇ. بۇ 14 سۆڭەك ئالتە جۈپ (جەمئىي 12 پارچە) ۋە ئىككى تاق سۆڭەكتىن تەشكىل تاپىدۇ.

8-ترىزومى يىغىندى ئالامىتى ئىنسان ھۈجەيرىلىرىدىكى گېن سەۋىيىسىدىكى نورمالسىزلىق بولۇپ، نورمال ئەھۋالدا ئىككى خروموسوم بولىدىغان 8-نومۇرلۇق خىروموسومنىڭ جۈپىنىڭ ئۈچ نۇسخا بولۇشىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ كېسەللىكنىڭ ئىككى ئاساسلىق تۈرى بار: تولۇق 8-ترىزومى ۋە موزايىك 8-ترىزومى. تولۇق 8-ترىزومى ئادەتتە ياشىيالمايدۇ ۋە ھامىلىدارلىقنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدە بالا چۈشۈپ كېتىشكە سەۋەب بولىدۇ. شۇڭلاشقا، بىز كلىنىكىدا كۆرىدىغىنىمىز ۋە بۇ ماقالىدە مۇزاكىرە قىلىدىغىنىمىز موزايىك 8-ترىزومى (Trisomy 8 Mosaicism - T8M) بولۇپ، ئۇ ۋاركانى يىغىندى ئالامىتى دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

47،XYY يىغىندى ئالامىتى، ئەرلەردە كۆرۈلىدىغان بىر خىل گېن ئۆزگىرىش خاراكتېرلىك ئەھۋال بولۇپ، نورمال ساغلام ئەركەكلەردىكى بىر X ۋە بىر Y خىروموسوم (46,XY) نىڭ ئورنىغا، ھۈجەيرىلىرىدە بىر ئارتۇق Y خىروموسوم (47,XYY) بولىدۇ. بۇ ئەھۋال ھەر 1000 تىرىك تۇغۇلغان ئوغۇل بوۋاقنىڭ بىرىدە ئۇچرايدۇ. كۆپىنچە كىشىلەردە كۆرۈنەرلىك ئالامەتلەر بولمىغاچقا، نۇرغۇن كىشىلەر ئۆمرىدە بۇ ئەھۋالنىڭ ئۆزىدە بارلىقىنى بىلمەي ئۆتۈپ كېتىشى مۇمكىن. ئۇ «ياقۇپ يىغىندى ئالامىتى» (Jacobs Syndrome) ياكى «XYY يىغىندى ئالامەتلىرى، XXY,47 ئۇنىۋېرسال كېسەللىكلىرى» دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

ترىزومى X كېسەللىكى، يەنە «ئۈچ X يىغىندى ئالامىتى» ياكى «47,XXX» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، ئاياللاردا كۆرۈلىدىغان بىر خىل خروموسوم نورمالسىزلىقى بولۇپ، بۇ خىل كېسەللىككە گىرىپتار بولغان ئاياللارنىڭ ھەر بىر ھۈجەيرىسىدە ئادەتتىكى ئىككى X خروموسومىنىڭ ئورنىغا ئۈچ X خروموسومى بولىدۇ. بۇ كېسەللىك دائىم يېنىك دەرىجىدە ئىپادىلىنىدىغان بولغاچقا، نۇرغۇن كىشىلەر ئۆمرىدە ئۆزىنىڭ بۇ كېسەللىككە گىرىپتار بولغانلىقىنى بىلمەي ئۆتۈپ كېتىشى مۇمكىن. ئەگەر بۇ كېسەللىكنى چۈشىنىپ باقماقچى بولسىڭىز ،قېنى دېققىتىڭىز مەزكۇر ماقالىمىزدە بولسۇن.