نۇرمەمەت دوختۇر

ھەر يىلى 24-مارت دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (WHO) تەرىپىدىن بېكىتىلگەن «دۇنيا سىل كېسىلى (تۇبېركۇليۇز) كۈنى» بولۇپ، بۇ كۈن پۈتۈن دۇنيا مىقياسىدا سىل كېسىلىنىڭ ئېغىر زىيىنى، ئۇنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە داۋالاش چارىلىرى ھەققىدىكى ئاڭنى ئۆستۈرۈشنى مەقسەت قىلىدۇ. 1882-يىلى 24-مارت دوكتور روبېرت كوخ سىل كېسىلىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان تۇبېركۇليۇز باكتېرىيەسىنى بايقىغانلىقىنى ئېلان قىلغان، بۇ ئىنسانىيەتنىڭ بۇ كېسەللىككە قارشى تۇرۇش يولىدىكى بۇرۇلۇش نۇقتىسى ھېسابلىنىدۇ. شۇڭلاشقا بۇ كۈن خاتىرە كۈنى قىلىپ بېكىتىلگەن. دۇنيا سىل كېسىلى كۈنى كىشىلەرنى بۇ يۇقۇملۇق كېسەللىكنىڭ خەۋپىدىن ئاگاھلاندۇرۇش، ھۆكۈمەتلەر ۋە ئالاقىدار ئورگانلارنى سىل كېسىلىنى تۈگىتىش ئۈچۈن مەبلەغ سېلىشنى ئىلگىرى سۈرۈش پۇرسىتى بىلەن تەمىنلەيدۇ.

ۋاسكىتبول (Basketball) ئىككى كوماندا ئارىسىدا قولدا ئوينىلىدىغان دۇنيا مىقياسىدا كەڭ تارقالغان يۇمۇلاق توپ ئويۇنى بولۇپ، ئۇنىڭدا ھەر بىر كوماندا توپنى قارشى تەرەپنىڭ گارىغا (توپ سېۋىتى) تاشلاپ نومۇر توپلاپ ، بەلگىلەنگەن ۋاقىت ئىچىدە قارشى ئۇتۇشقا تىرىشىدۇ. بۇ ئويۇن 1891-يىلى دوكتور جېيمس نايسمىت (James Naismith) تەرىپىدىن ئامېرىكىنىڭ ماسساچۇسېتس شتاتىدا ئىجاد قىلىنغان. بۈگۈنكى كۈندە ۋاسكىتبول دۇنيا بويىچە ئەڭ كۆپ ئوينىلىدىغان ۋە كۆرۈلىدىغان تەنھەرىكەت تۈرلىرىدىن بىرى بولۇپ قالدى.

پۇتبول – سۆزمۇ-سۆز مەنىسىدىن ئالغاندا «پۇت بىلەن ئوينىلىدىغان توپ» دېگەنلىك بولۇپ، ئۇ يۇمىلاق توپ ئىشلىتىلىدىغان، ئاساسلىقى پۇت بىلەن ئوينىلىدىغان بىر خىل كوللېكتىپ تەنھەرىكەت ئويۇنىدۇر. بۇ ئويۇندا، 11 كىشىدىن (بەزىدە ئۇنىڭدىن ئاز بولىدۇ، ئەمما ئالدىنقى شەرت، ئىككى تەرەپنىڭ سانى ئوخشاش بولۇشىغا ئەھمىيەت بېرىلىدۇ ) تەركىب تاپقان ئىككى كوماندا ئۆزئارا مۇسابىقىلىشىدۇ، ھەر بىر كوماندىنىڭ مەقسىتى توپنى قول ياكى بىلەكتىن باشقا بەدەن ئەزالىرى، بولۇپمۇ پۇت ۋە باش ئارقىلىق، قارشى تەرەپنىڭ ۋاراتاسىغا كىرگۈزۈشتۇر. ۋاراتار بولسا، بۇ پۇتبول ئويۇنىدا ۋەيا مۇسابىقىسىدە بىردىنبىر قولىنى ئىشلىتىپ توپنى توسۇش ھوقۇقىغا ئىگە ئەزا ھېسابلىنىدۇ.

ۋاكسىنىلار زامانىۋى مېدىتسىنانىڭ ئەڭ ئۇلۇغ مۇۋەپپەقىيەتلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئىنسانىيەتنى تارىختىن بۇيان قىيناپ كەلگەن نۇرغۇنلىغان ئەجەللىك يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرنى كونترول قىلىش ۋە ھەتتا يوقىتىشتا ئىنقىلاب خاراكتېرلىك رول ئوينىدى. ۋاكسىنا ئەملەش پەقەت شەخسنىڭ سالامەتلىكىنى قوغداپ قېلىشلا ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل جەمئىيەتنىڭ، بولۇپمۇ ئىممۇنىتېت سىستېمىسى ئاجىز بولغان بوۋاقلار، ياشانغانلار ۋە باشقا كىشىلەرنى قوغدايدىغان بىر ئىجتىمائىي مەسئۇلىيەتتۇر.

ب تىپلىق تارقىلىشچان زۇكام باكتېرىيىسى كېسىلى ، يەنى Hib كېسەللىكى ئىچىدە گەرچە نامىدا «زۇكام» دېگەن سۆز بولسىمۇ، ئۇ بىز دائىم ئۇچرىتىپ تۇرىدىغان پەسىللىك زۇكام ۋىرۇسى كەلتۈرۈپ چىقارمايدۇ. ئەكسىچە، ئۇ تارقىلىشچان زۇكام قانخۇمار تاياقچە باكتېرىيىسى ب تىپى ( Haemophilus influenzae Type B )  كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان، بولۇپمۇ 5 ياشتىن تۆۋەن بالىلار ئۈچۈن ئىنتايىن خەتەرلىك بولغان بىر يۇقۇملۇق كېسەللىك. بۇ كېسەللىك قىسقارتىپ Hib كېسىلى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. بۇ كېسەللىك داۋالاش ئۈنۈملۈك بولمىغان ئەھۋالدا ئۆمۈرلۈك مېيىپلىك ياكى ئۆلۈمگە سەۋەب بولىدۇ. يېقىنقى يىللاردا، Hib ۋاكسىنىسىنىڭ كەڭ كۆلەمدە ئومۇملىشىشىغا ئەگىشىپ، بۇ كېسەللىكنىڭ كۆرۈلۈش نىسبىتى زور دەرىجىدە تۆۋەنلىدى. 

يېقىندا، جۇڭگو گۇاڭدۇڭ ئۆلكىسىنىڭ فوشەن شەھىرىدە تۇيۇقسىز پارتلىغان چىكۇنگۇنيا قىزىتمىسى (Chikungunya Fever) يۇقۇمى جەمئىيەتنىڭ كەڭ كۆلەمدە دىققىتىنى قوزغىدى. يەرلىك سەھىيە-ساغلاملىق كومىتېتىنىڭ ئېلان قىلىشىچە، 2025-يىلى 7-ئاينىڭ 25-كۈنىگىچە، فوشەن شەھىرىدە جەمئىي 4000 دىن ئارتۇق چىكۇنگۇنيا قىزىتمىسىغا دىئاگنوز قويۇلغان بىمار دوكلات قىلىنغان بولۇپ، يۇقۇم ئاساسلىقى شۇندې رايونى ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى بازار-كوچىلارغا مەركەزلەشكەن. گەرچە يۇقۇم ۋەزىيىتى كەسكىن بولسىمۇ، ھازىرچە ئومۇمىي جەھەتتىن ئالدىنى ئالغىلى ۋە كونترول قىلغىلى بولىدىكەن.

neo_papers نىڭ X سۇپىسىدا 2025-يىلى 7-ئاينىڭ 22-كۈنى ئېلان قىلىنغان بىر تۈرلۈك ئىختىيارىي كونتروللۇق سىناق نەتىجىسىدە، كېنگورو ئۇسۇلىدىكى ئانا-بوۋاق تېرىلىرىنى ئۇچراشتۇرۇش (Kangaroo Mother Care, KMC) ۋە ئانا سۈتى بىلەن بېقىشنى يېڭى بىر خىل دورىسىز ئارىلىشىش چارىسى سۈپىتىدە، يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلارنى جىددىي قۇتقۇزۇش بۆلۈمى (NICU) دىكى داۋالاش مەشغۇلاتلىرىدىن كېلىپ چىققان ئاغرىقنى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە يېنىكلىتىدىغانلىقى ئاشكارىلاندى. بۇ تەتقىقات يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلارنى بېقىشقا يېڭىچە كۆز قاراش ئېلىپ كەلگەن بولۇپ، بولۇپمۇ سەھىيە ئىمتىيازلىرى چەكلىك داۋالاش مەركەزلىرىدە مۇھىم كلىنىكىلىق تەتبىقلاش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە.

قاتما ( Tetanus )، يەنە «ئېڭەك قېتىشىش، قېتىشىپ قېلىش» كېسىلى دەپمۇ ئاتىلىدىغان بولۇپ، نېرۋا سىستېمىسىغا تەسىر قىلىدىغان ئېغىر، ئەمما ئالدىنى ئالغىلى بولىدىغان كېسەللىكتۇر. بۇ كېسەللىكنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغىنى قاتما كېسىلى تاياقچە باكتىرىيىسى ( Clostridium tetani ) دەپ ئاتىلىدىغان باكتېرىيە بولۇپ، بۇ باكتېرىيە تۇپراق، توپا-چاڭ ۋە ھايۋانات تېزەكلىرىدە كۆپ ئۇچرايدۇ. جاراھەت ئارقىلىق بەدەنگە كىرگەندە، ئۇ ئېغىر مۇسكۇل تارتىشىشلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. خوش خەۋەر شۇكى، بىخەتەر ۋە ئۈنۈملۈك ۋاكسىنا ئارقىلىق قاتما كېسەللىكىدىن پۈتۈنلەي ساقلانغىلى بولىدۇ.

دوختۇرلار تورى تەرجىمىسى : ئامېرىكا ئىچكى ئاجراتما كېسەللىكلىرى جەمئىيىتىنىڭ 2025-يىلى 7-ئاينىڭ 15-كۈنى ئۆتكۈزۈلگەن يىللىق يىغىنى بولغان «ENDO 2025» دە ئېلان قىلىنغان بىر بۆسۈش خاراكتېرلىك تەتقىقاتتا، ئامېرىكىدا يېقىنقى 20 يىل ئىچىدە سېمىزلىك بىلەن مۇناسىۋەتلىك راك سەۋەبلىك ئۆلۈش ئەھۋالىنىڭ ئۈچ ھەسسە ئاشقانلىقى ئاشكارىلاندى. بۇ تەتقىقات ئارتۇقچە بەدەن ئېغىرلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك راك تۈرلىرىدىن قازا قىلىش نىسبىتىنىڭ شىددەت بىلەن ئۆسكەنلىكىنى، بۇ خەتەرلىك يۈزلىنىشنىڭ ئاياللار، ياشانغانلار تېخىمۇ ئېغىر تەسىر كۆرسىتىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بۇ ئەندىشىلىك يۈزلىنىش بارغانسېرى كۈچىيىۋاتقان سېمىزلىك مەسىلىسىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن جىددىي ئاممىۋى سەھىيە تەدبىرلىرىنى قوللىنىشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى روشەن كۆرسىتىپ بەردى.

ھازىرقى زامان تۇرمۇشىدا، بولۇپمۇ ئىشخانا خىزمەتچىلىرى ئۈچۈن ئۇزۇن ۋاقىت ئورۇندۇقتا ئولتۇرۇش ئادەتتىكى بىر ئىشقا ئايلىنىپ قالدى. ئەمما بۇ «ئادەت»نىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان ساغلاملىق خەۋپى بارغانسېرى كۆپچىلىكنىڭ دىققىتىنى قوزغىماقتا. يېقىندا، ئامېرىكا كولۇمبىيە ئۇنىۋېرسىتېتى ئىرۋىڭ تېببىي مەركىزىدىكى تەتقىقاتچىلار ئېلان قىلغان بىر يېڭى تەتقىقات نەتىجىسى، بۇ مەسىلىنى ھەل قىلىشنىڭ ئاددىي ھەم ئۈنۈملۈك ئۇسۇلىنى كۆرسىتىپ بەردى. بۇ تەتقىقاتقا ئاساسلانغاندا، ھەر يېرىم سائەتتە ئورۇندۇقتىن تۇرۇپ بەش مىنۇت مېڭىپ بېرىشلا ئۇزۇن ئولتۇرۇشنىڭ زىيانلىق تەسىرىنى زور دەرىجىدە ئازايتالايدىكەن.