بالىلارنىڭ ساغلام ئۆسۈپ يېتىلىشىنى كۆزىتىش ھەر بىر ئاتا-ئانىنىڭ ۋە دوختۇرنىڭ ئەڭ مۇھىم مەجبۇرىيەتلىرىنىڭ بىرىدۇر. بىز ئادەتتە بالىنىڭ بوي ئېگىزلىكى ۋە ئېغىرلىقىنى باشقا تەڭتۈشلىرى بىلەن سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق ئۇنىڭ نورمال ئۆسۈۋاتقان ياكى ئۆسمەيۋاتقانلىقىغا ھۆكۈم قىلىمىز. تىببىي ساھەدە، بۇ سېلىشتۇرۇشنى ئىلمىي ۋە ئېنىق قىلىش ئۈچۈن SDS (Z-score) دەپ ئاتىلىدىغان بىر خىل ستاتىستىكىلىق كۆرسەتكۈچ قوللىنىلىدۇ. كۆپىنچە كىشىلەر بۇنى بىلىپ كەتمەيدۇ، ئادەتتە بۇنى كۆپىنچە ۋاقىتلاردا دوختۇرلار قوللىنىدۇ.
SDS دېگەن نېمە؟ ئۇ قانداق رول ئوينايدۇ؟
SDS ياكى Z-score دەپ ئاتىلىدىغان بۇ قىممەت، بالىنىڭ مەلۇم بىر ئۆسۈپ يېتىلىش كۆرسەتكۈچىنىڭ (مەسىلەن بوي ئېگىزلىكى، بەدەن ئېغىرلىقى ياكى باش ئايلانمىسى) ئوخشاش ياش ۋە ئوخشاش جىنىستىكى بالىلارنىڭ ئوتتۇرىچە قىممىتىدىن قانچىلىك دەرىجىدە پەرقلىنىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ بىر خىل ماتېماتىكىلىق ئۆلچەملەشتۈرۈش ئۇسۇلى بولۇپ، بالىلارنىڭ ئوخشاش بولمىغان ياش باسقۇچىدىكى ئۆسۈش سۈرئىتىنى بىر پىلاتفورمىدا سېلىشتۇرۇشقا ئىمكانىيەت يارىتىدۇ.
- SDS = 0: بالا دەل شۇ ياش گۇرۇپپىسىنىڭ ئوتتۇرىچە سەۋىيىسىدە (50-پىرسەنت پەللىسىدە) ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ.
- SDS +1 ياكى -1: بالىنىڭ ئوتتۇرىچە سەۋىيىدىن بىر ئاز يۇقىرى ياكى تۆۋەن ئىكەنلىكىنى، تەخمىنەن %84 ياكى %16 لىك ئورۇندا تۇرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
- SDS -2 دىن تۆۋەن بولۇش: بالا بويىنىڭ زىيادە پاكارلىقىنى ياكى ئۆسۈپ يېتىلىشىنىڭ ئارقىدا قالغانلىقىنى كۆرسىتىدىغان كىلىنىكىلىق ئاگاھلاندۇرۇش سىگىنالى ھېسابلىنىدۇ.
- SDS +2 دىن يۇقىرى بولۇش: بالىنىڭ زىيادە ئېگىز ياكى سېمىزلىك خەۋپى بارلىقىنى كۆرسىتىشى مۇمكىن.
دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ ئۆلچىمى دۇنياۋى ئورتاق ئۆلچەممۇ؟
بالىلارنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىش ئۆلچىمىگە كەلگەندە، دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (WHO) تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان سىستېما ئەڭ نوپۇزلۇق ۋە ئەڭ كەڭ تارقالغان كۆرسەتكۈچ ھېسابلىنىدۇ. بولۇپمۇ 0 ياشتىن 5 ياشقىچە بولغان بالىلار ئۈچۈن، دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى پۈتۈن دۇنيادىكى بالىلارنىڭ «ئەڭ كۆڭۈلدىكىدەك» شارائىتتا قانداق ئۆسۈشى كېرەكلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان بىر سىستېمىنى تۈزۈپ چىققان. بۇ سىستېما دۇنيانىڭ قەيىرىدە بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، مۇۋاپىق ئوزۇقلانغان ۋە ساغلام مۇھىتتا ئۆسكەن بالىلارنىڭ ئۆسۈش ئەندىزىسىنىڭ ئوخشاش بولىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
2023-يىلى ئېلان قىلىنغان «The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism» ژۇرنىلىدىكى بىر تەتقىقاتتا كۆرسىتىلىشىچە، بالىلاردىكى SDS قىممىتىنىڭ ئۇزۇن مەزگىللىك ئۆزگىرىشى گېنتىكىلىق ئامىللاردىن باشقا يەنە مۇھىت ۋە ئىجتىمائىي-ئىقتىسادىي ئامىللار بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك ئىكەن. شۇنداقلا، 2024-يىلىنىڭ بېشىدا بىر قىسىم ياۋروپا دۆلەتلىرىدە ئېلىپ بېرىلغان تەكشۈرۈشلەر، يەرلىك بالىلارنىڭ بوي ئېگىزلىكى يەنىلا دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ ئۆلچىمىدىن سەل يۇقىرى بولۇۋاتقانلىقىنى دەلىللىگەن. بۇ ئەھۋال نېمە ئۈچۈن SDS نىڭ پۈتۈنلەي بىر خىل بولمايدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ.
رايون خاراكتېرلىك پەرقلەر ۋە گېنتىكىنىڭ تەسىرى
گەرچە دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ ئۆلچىمى «ئورتاق» دەپ قارالسىمۇ، ئەمما ئەمەلىيەتتە نۇرغۇن دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ رايون خاراكتېرلىك ئۆسۈپ يېتىلىش ئەگرى سىزىقى نى قوللىنىشنى ئەۋزەل كۆرىدۇ. بۇنىڭ بىر قانچە مۇھىم سەۋەبى بار:
- ئىرق ۋە گېنتىكا: شىمالىي ياۋروپا دۆلەتلىرىدىكى بالىلار گېنتىكىلىق ئامىللار سەۋەبىدىن ئادەتتە دۇنيا ئوتتۇرىچە سەۋىيىسىدىن ئېگىز بولىدۇ. ئەگەر بۇ رايونلاردا دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ ئۆلچىمى قوللىنىلسا، نۇرغۇن «نورمال» بالىلار زىيادە ئېگىز دەپ خاتا باھالىنىشى مۇمكىن.
- يېمەك-ئىچمەك ۋە تۇرمۇش ئادىتى: ھەرقايسى رايونلارنىڭ ئوزۇقلۇق قۇرۇلمىسىدىكى پەرق بالىلارنىڭ بەدەن ئېغىرلىقى ۋە بوي ئېگىزلىكىگە بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ.
- يەرلىك پايدىلىنىش قىممىتى: ئامېرىكا (CDC)، جۇڭگو ۋە تۈركىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ ئۆزلىرىنىڭ يەرلىك خەلق ئۈچۈن بەلگىلەنگەن ئۆسۈپ يېتىلىش ئۆلچەملىرى بار بولۇپ، بۇلار يەرلىك بالىلارنىڭ ئەمەلىي ئەھۋالىغا تېخىمۇ ئۇيغۇن كېلىدۇ.
ئاتا-ئانىلارغا تەۋسىيە
يىغىنچاقلىغاندا، SDS بىر خىل دۇنياۋى ئورتاق ھېسابلاش ئۇسۇلى، ئەمما ئۇنىڭغا ئاساس قىلىنغان «پايدىلىنىش ئەگرى سىزىقى» رايونلارغا قاراپ پەرقلىق بولىدۇ. دوختۇرلار بالىنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىشىنى باھالىغاندا، ئادەتتە بىر قېتىملىق SDS قىممىتىگىلا قاراپ قالماستىن، بەلكى ئۇنىڭ ۋاقىت بويىچە كۆرسەتكەن ئۆزگىرىش يۈزلىنىشىگە ئەھمىيەت بېرىدۇ.
ئەگەر بالىڭىزنىڭ SDS قىممىتى ئۇزۇن مۇددەت -2 دىن تۆۋەن تۇرسا ياكى ئۆسۈپ يېتىلىش ئەگرى سىزىقىدا تۇيۇقسىز تۆۋەنلەش كۆرۈلسە، چوقۇم كىچىك بالىلار ئىچكى ئاجراتما بۆلۈمىگە بېرىپ، گۆدەكنىڭ سۆڭەك يېشى، ئۆسۈپ يېتىلىش گورمونى ۋە باشقا گېنتىكىلىق ئامىللىرىنى تەكشۈرتۈش تەۋسىيە قىلىنىدۇ. بالىلارنىڭ ساغلاملىقىنى ئىلمىي ئۆلچەملەر بىلەن كۆزىتىش، كەلگۈسىدىكى يوشۇرۇن كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىكى ئەڭ ئۈنۈملۈك قەدەمدۇر.
تور بېكىتىمىزنىڭ sds ھېساپلاش قورالىنىمۇ سىناپ بېقىڭ.
https://dohturlar.com/betler/balilar-yitilish-jedwili.html
تور بېكىتىمىزنىڭ ئەپتىمۇ بۇ قوراللارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
 نىڭ نېمە ئىكەنلىكى، ئۇنىڭ دۇنيادىكى ئورتاق ئۆلچەملىرى ۋە رايونلۇق پەرقلەر ھەققىدە تەپسىلىي تىببىي مەلۇمات بېرىلىدۇ.){kind=link}