ھازىرقى بالىلار نېمە ئۈچۈن « نازۇك » بولۇپ قالدى؟

بۈگۈنكى ماددىي تۇرمۇش ئىنتايىن باياشات، تېخنىكا تەرەققىي قىلغان دەۋردە، بىر تەتۈر ئەھۋال كۆرۈلمەكتە: بالىلار تېخىمۇ ياخشى يېمەك-ئىچمەك ۋە ئۆگىنىش شارائىتىغا ئىگە بولسىمۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ روھىي دۇنياسى بارغانسېرى ئاجىزلاپ، خامۇشلۇق ۋە تەشۋىشلىنىش كېسىلىگە گىرىپتار بولۇش نىسبىتى تېز سۈرئەتتە ئاشماقتا. نۇرغۇن ئاتا-ئانىلار: «بىزنىڭ ۋاقتىمىزدا مۇنداق كېسەللەر يوق ئىدى، ھازىرقى بالىلارغا نېمە بولدى؟» دەپ سوئال قويۇشىدۇ. ئەمەلىيەتتە، بۇ «نازۇك ئەۋلادلار»نىڭ بارلىققا كېلىشى بىر قاتار مۇرەككەپ جەمئىيەت، مائارىپ ۋە ئائىلە ئامىللىرىنىڭ نەتىجىسىدۇر.

مائارىپ رىقابىتى ۋە «مۇكەممەللىك» بېسىمى

ھازىرقى مائارىپ سىستېمىسى بالىلارنى تېخىمۇ كىچىك يېشىدىن باشلاپلا يۇقىرى سىجىللىقتىكى رىقابەتكە مەجبۇرلىماقتا. ئاتا-ئانىلارنىڭ بالىلىرىدىن كۈتىدىغان ئۈمىدى پەقەت «ياخشى ئوقۇش»لا ئەمەس، بەلكى «ئەڭ ياخشى بولۇش»تۇر. بۇ خىل مۇكەممەللىككە ئىنتىلىش بالىلاردا «ئەگەر مەن بىرىنچى بولالمىسام، مېنىڭ قىممىتىم يوق» دېگەن خاتا قاراشنى يېتىلدۈرۈپ قويىدۇ.

ئۈزلۈكسىز داۋاملىشىدىغان ئىمتىھان بېسىمى، دەرس سىرتىدىكى قوشۇمچە سىنىپلار بالىلارنىڭ ئويۇن ئويناش ۋە ئۆز-ئۆزىنى بايقاش ۋاقتىنى پۈتۈنلەي ئىگىلىۋالىدۇ. مېڭە ئارام ئالالمىغاندا ۋە مۇۋەپپەقىيەت قازىنىش بېسىمى ھەددىدىن ئېشىپ كەتكەندە، نېرۋا سىستېمىسى زىيادە چارچاپ، ئاخىرىدا خامۇشلۇق كېسىلىنىڭ كېلىپ چىقىشىغا سەۋەب بولىدۇ.

رەقەملىك دۇنيا ۋە ئىجتىمائىي ئالاقە ۋاسىتىلىرىنىڭ يوشۇرۇن زەھىرى

ئىجتىمائىي ئالاقە ۋاسىتىلىرى ھازىرقى ياشلارنىڭ تۇرمۇش شەكلىنى پۈتۈنلەي ئۆزگەرتىۋەتتى. بالىلار توختىماي ئۆزىنىڭ تۇرمۇشىنى باشقىلارنىڭ ئېكراندىكى «مۇكەممەل» تۇرمۇشى بىلەن سېلىشتۇرىدۇ. باشقىلارنىڭ ئالغان «باشبارماق»لىرى ، گۈزەل سۈرەتلىرى ۋە ساياھەتلىرى بالىلاردا ئۆزىنى كەمسىتىش تۇيغۇسىنى پەيدا قىلىدۇ.

رەقەملىك دۇنيادىكى يوشۇرۇن بوزەك قىلىش (Cyberbullying) ۋە ئىجتىمائىي چەتكە قېقىلىشمۇ بالىلارنىڭ روھىي دۇنياسىغا ئېغىر زەربە بېرىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، تېلېفون ئېكرانىدىن كېلىدىغان تېز سۈرئەتلىك دوپامىن غىدىقلىشى بالىلارنىڭ رېئال تۇرمۇشتىكى ئاددىي خۇشاللىقلاردىن ھۇزۇرلىنىش ئىقتىدارىنى تۆۋەنلىتىۋېتىدۇ.

2024-يىلى «The Lancet Psychiatry» ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان يېڭى تەتقىقاتتا كۆرسىتىلىشىچە، پۈتۈن دۇنيادىكى ياشلارنىڭ خامۇشلۇق كېسىلىگە گىرىپتار بولۇش نىسبىتى ئۆتكەن ئون يىلغا قارىغاندا %25 ئېشىپ كەتكەن. شۇنداقلا، دۇنيا ساغلاملىق تەشكىلاتى (WHO) 2023-يىللىق دوكلاتىدا ياش-ئۆسمۈرلەرنىڭ روھىي ساغلاملىقىنى بىرىنچى دەرىجىلىك يەر شارى خىرىسى دەپ بېكىتتى.

ھېسسىيات باشقۇرۇش ۋە چىدامچانلىقنىڭ كەمچىل بولۇشى

ھازىرقى بالىلارنىڭ «ئاجىز، نازۇك» بولۇپ قېلىشىدىكى يەنە بىر مۇھىم سەۋەب — ئۇلارنىڭ قىيىنچىلىققا دۇچ كەلگەندە ئۇنى بىر تەرەپ قىلىش پۇرسىتىنىڭ بولماسلىقىدۇر. ئاتا-ئانىلار بالىلىرىنى قوغدايمىز دەپ، ئۇلارنىڭ يولىدىكى بارلىق توسالغۇلارنى ئالدىن ئېلىۋېتىدۇ. نەتىجىدە، بالىلار مەغلوبىيەتكە قانداق تاقابىل تۇرۇشنى، ئازابنى قانداق ھەزىم قىلىشنى ئۆگىنەلمەيدۇ.

مەكتەپ ۋە ئائىلىدە بىلىم تەربىيەسىگە ئەھمىيەت بېرىلىپ، كەيپىيات تەربىيەسىگە سەل قارىلىدۇ. بالىلار ئۆز كەيپىياتىنى توغرا ئىپادىلەشنى بىلمىگەچكە، كۆڭۈلسىزلىكلەرنى ئىچىگە يوشۇرىدۇ. بۇ يوشۇرۇن بېسىملار يىللار بويى جۇغلىنىپ، ئاخىرىدا چوڭ تىپتىكى پىسخىكىلىق كرىزىسقا ئايلىنىدۇ.

بالىلارنى خامۇشلۇق كۆلەڭگىسىدىن قۇتقۇزۇشنىڭ ئەمەلىي چارىلىرى

بالىلارنىڭ روھىي ساغلاملىقىنى قوغداش پەقەت دوختۇرلارنىڭلا ئىشى ئەمەس، بەلكى پۈتۈن جەمئىيەت ۋە ئائىلىنىڭ مەسئۇلىيىتى. بىز تۆۋەندىكى تەدبىرلەر ئارقىلىق بالىلارغا ياردەم بېرەلەيمىز:

• ئىشەنچلىك ئالاقە مۇھىتى يارىتىش: بالىلار خاتا ئىش قىلغاندا ياكى ئوڭۇشسىزلىققا ئۇچرىغاندا، ئۇلارنى ئەيىبلىمەستىن، بەلكى ئۇلارنى چۈشىنىدىغانلىقىمىزنى ۋە قوللايدىغانلىقىمىزنى ھېس قىلدۇرۇش كېرەك.
• كەيپىيات تەربىيەسىنى يولغا قويۇش: بالىلارغا ئۆز ھېسسىياتىنى سۆز بىلەن ئىپادىلەشنى ئۆگىتىش، «ئاچچىقلىنىش»، «تېرىكىش» ياكى «مەيۈسلىنىش»نىڭ نورمال ئەھۋال ئىكەنلىكىنى، ئەمما ئۇنى قانداق ساغلام بىر تەرەپ قىلىشنى كۆرسىتىپ بېرىش زۆرۈر.
• رەقەملىك تۇرمۇشنى چەكلەش: بالىلارنىڭ تېلېفون ئىشلىتىش ۋاقتىنى كونترول قىلىپ، رېئال تۇرمۇشتىكى دوستلۇق، تەنتەربىيە ۋە سىرتتىكى پائالىيەتلەرگە كۆپرەك ئىلھام بېرىش.
• مۇستەقىللىق پۇرسىتى بېرىش: بالىلارغا ئۆز ئالدىغا قارار چىقىرىش ۋە مەسىلىلەرنى ھەل قىلىش پۇرسىتى بېرىش ئارقىلىق، ئۇلارنىڭ پىسخىكىلىق چىدامچانلىقىنى (Resilience) ئاشۇرۇش.
• ساغلام تۇرمۇش ئادىتى: يېتەرلىك ئۇيقۇ، تەڭپۇڭ يېمەك-ئىچمەك ۋە دائىملىق جىسمانىي ھەرىكەت مېڭىدىكى «خۇشاللىق ھورمۇنلىرى»نىڭ ئاجرىلىشىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.

خۇلاسە قىلغاندا، بالىلارنىڭ روھىي جەھەتتىن ساغلام ئۆسۈپ يېتىلىشى ئۇلارنىڭ نەتىجىسىدىن مىڭ ھەسسە مۇھىم. خامۇشلۇق كېسىلى بىر خىل «ئاجىزلىق» ئەمەس، بەلكى بىر خىل داۋالاشقا تېگىشلىك كېسەللىكتۇر. بىز بالىلارغا يېتەرلىك مېھىر-مۇھەببەت، بوشلۇق ۋە چۈشىنىش بەرگىنىمىزدە، ئۇلار خامۇشلۇقنىڭ كۆلەڭگىسىدىن قۇتۇلۇپ، نۇرلۇق كەلگۈسىگە قەدەم باسىدۇ.