كۆكرەك بېزى ئورنى ۋە ئاناتومىيىلىك تۈزۈلۈشى

كۆكرەك بېزى: ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ ئاچقۇچلۇق ئەزاسى

كۆكرەك بېزى (تېمۇس بېزى) ئىنسان بەدىنىنىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسىدىكى ئىنتايىن مۇھىم ئەزالارنىڭ بىرى بولۇپ، كۆكرەك قىسمىغا، ئۆپكە ۋە يۈرەكنىڭ ئوتتۇرىسىغا، كاناينىڭ ئالدى تەرىپىگە جايلاشقان. ئۇ ئاساسلىقى تې لىمفا ھۈجەيرىلىرىنىڭ يېتىلىشى ۋە پەرقلەندۈرۈلۈشىگە مەسئۇل بولۇپ، بەدەننىڭ كېسەللىك قوزغاتقۇچى مىكروبلارغا قارشى تۇرۇش ئىقتىدارىنى كاپالەتلەندۈرىدۇ. كۆكرەك بېزى بولۇپمۇ بالاغەتكە يەتمىگەن بالىلاردا پائال بولۇپ، ياش چوڭايغانچە تەدرىجىي كىچىكلەيدۇ ۋە فۇنكسىيەسى ئاجىزلايدۇ.

بۇ ماقالىدە كۆكرەك بېزىنىڭ ئاناتومىيەلىك ئورنى، تۈزۈلۈشى ۋە ئۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك ئەزالار تەپسىلىي تونۇشتۇرۇلىدۇ. كۆكرەك بېزىنىڭ فۇنكسىيەسىنى چۈشىنىش، ئۇنىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسىدىكى ئاچقۇچلۇق رولىنى ھەمدە بەدەننىڭ كېسەللىكلەرگە قارشى تۇرۇش مېخانىزمىنى تېخىمۇ ياخشى چۈشىنىشىمىزگە ياردەم بېرىدۇ. ئۇنىڭ قانداق خىزمەت قىلىدىغانلىقىنى بىلىش ساغلاملىقىمىزنى ئاسراش ئۈچۈن مۇھىم ئۇچۇرلار بىلەن تەمىنلەيدۇ.

رەسىم مەنبەسى: ئادەم ئاناتومىيىسىنىڭ رەڭلىك ئاتلىسى (ئۇيغۇرچە – خەنزۇچە 1993-يىلى)
رەسىم تەرجىمە تەھرىرى: ھەلىمە ئابدۇكېرىم ؛ تەھرىر: سابىت ئىسلام
رەسىم تەرجىمە قىلغۇچىلار: ئاگۇ خەسەنوۋ ، تۇرسۇنجان توقاي ، گۈلنىسا كېرەم ، نۇرمەمەت باغاشار ، ھەلىمە ئابدۇكېرىم
مەزمۇن تەييارلاش ۋە تەھرىر : دوختۇرلار تورى ئەترىتى

كۆكرەك بېزى ۋە ئۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك ئەزالار:

1. كۆكرەك بېزى (Thymus, 胸腺)
   كۆكرەك بېزى كۆكرەك قىسمىغا جايلاشقان ئىممۇنىتېت ئەزاسى بولۇپ، تې لىمفا ھۈجەيرىلىرىنىڭ يېتىلىشىگە مەسئۇلدۇر. ئۇ تاشقى قەۋەت ۋە ئىچكى قەۋەتتىن تەركىب تاپىدۇ ھەمدە بالاغەت يېشىغا يەتكەندە تەدرىجىي كىچىكلەيدۇ.
2. قالقان بەز (Thyroid Gland, 甲状腺)
   قالقان بەز بويۇننىڭ ئالدى قىسمىغا، كاناينىڭ ئالدىغا جايلاشقان ئىچكى ئاجراتما بېزى. ئۇ بەدەننىڭ مېتابولىزىمى، ئېنېرگىيە سەرپىياتى ۋە ئۆسۈپ يېتىلىشىنى تەڭشەيدىغان ھورمونلارنى ئىشلەپچىقىرىدۇ.
3. بويۇن ئومۇمىي ئارتېرىيەسى (Common Carotid Artery, 颈总动脉)
   بويۇن ئومۇمىي ئارتېرىيەسى يۈرەكتىن چىقىپ، بويۇننىڭ ئىككى تەرىپىدە ماڭىدىغان چوڭ ئارتېرىيە بولۇپ، مېڭە ۋە باشقا بويۇن قىسىملىرىغا قان بىلەن تەمىنلەيدۇ.
4. كۆكرەك بېزى سول قانىتى (Left Lobe of Thymus, 胸腺左叶)
   كۆكرەك بېزى ئىككى قانىتىدىن تۈزۈلگەن بولۇپ، سول قانىتى كۆكرەك بېزىنىڭ سول تەرىپىدىكى قىسمىدۇر. ئۇ تې لىمفا ھۈجەيرىلىرىنىڭ يېتىلىشىدە ئوڭ قانات بىلەن بىللە خىزمەت قىلىدۇ.
5. سول ئۆپكە (Left Lung, 左肺)
   سول ئۆپكە كۆكرەك بوشلۇقىنىڭ سول تەرىپىگە جايلاشقان ئىككى ئۆپكىنىڭ بىرى. ئۇ ئوكسىگېننى قوبۇل قىلىش ۋە كاربون تۆت ئوكسىدنى چىقىرىش فۇنكسىيەسىنى ئىجرا قىلىدۇ.
6. يۈرەك قېپى (Pericardium, 心包)
   يۈرەك قېپى يۈرەكنى ئوراپ تۇرىدىغان قوش قەۋەتلىك پەردە خالتىسى بولۇپ، يۈرەكنى قوغداش، ئۇنىڭ سۈركىلىشىنى ئازايتىش ۋە ئورنىدا مۇقىم تۇتۇش رولىنى ئوينايدۇ.
7. ئوڭ ئۆپكە (Right Lung, 右肺)
   ئوڭ ئۆپكە كۆكرەك بوشلۇقىنىڭ ئوڭ تەرىپىگە جايلاشقان ئىككى ئۆپكىنىڭ بىرى. ئۇ سول ئۆپكە بىلەن بىرلىكتە نەپەسلىنىش سىستېمىسىنىڭ ئاساسلىق ئەزاسىدۇر.
8. كۆكرەك بېزى ئوڭ قانىتى (Right Lobe of Thymus, 胸腺右叶)
   كۆكرەك بېزى ئوڭ قانىتى كۆكرەك بېزىنىڭ ئوڭ تەرىپىدىكى قىسمى بولۇپ، سول قانىتى بىلەن بىللە بەدەننىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنى كۈچەيتىدۇ.
9. مۈرە ئاستى ۋېنىسى (Subclavian Vein, 锁骨下静脉)
   مۈرە ئاستى ۋېنىسى بويۇننىڭ تۆۋەنكى قىسمىغا جايلاشقان چوڭ ۋېنا بولۇپ، قول ۋە مۈرە قىسمىدىن قايتقان قاننى يۈرەككە يەتكۈزۈپ بېرىدۇ.
10. كاناي (Trachea, 气管)
    كاناي كېكىردەك بىلەن ئۆپكىنى تۇتاشتۇرىدىغان نەپەسلىنىش يولى بولۇپ، بويۇننىڭ ئالدى تەرىپىگە، قالقان بەزنىڭ ئاستىغا جايلاشقان.
11. بويۇن ئىچكى ۋېنىسى (Internal Jugular Vein, 颈内静脉)
    بويۇن ئىچكى ۋېنىسى مېڭە ۋە بويۇن قىسىملىرىدىن قاننى يىغىپ، يۈرەككە قايتۇرىدىغان چوڭ ۋېنا.

كۆكرەك بېزى تەپسىلىي تونۇشتۇرۇش

كۆكرەك بېزى كۆكرەك قىسمىدا، يۈرەك بىلەن چوڭ قان تومۇرلارنىڭ ئالدىدا جايلاشقان بىر لىمفا ئەزاسى بولۇپ، ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ ئاچقۇچلۇق تەركىبىي قىسمىدۇر. ئۇنىڭ ئاساسلىق فۇنكسىيەسى سۆڭەك يىلىكىدىن كەلگەن لىمفا ھۈجەيرىلىرىنى (تىموسىتلارنى) تې لىمفا ھۈجەيرىسىگە يېتىلدۈرۈش ۋە پەرقلەندۈرۈش. بۇ تې ھۈجەيرىلىرى بەدەندىكى چەتئەل ماددىلار، ۋىرۇسلار، باكتېرىيەلەر ۋە راك ھۈجەيرىلىرىنى تونۇش ۋە يوقىتىش ئۈچۈن مەشىق قىلىنىدۇ. كۆكرەك بېزى تۇغۇلۇشتىن باشلاپ بالاغەت يېشىغىچە ئەڭ ئاكتىپ بولىدۇ، ئاندىن ياش چوڭايغانچە تەدرىجىي كىچىكلەپ، ياغ توقۇلمىلىرىغا ئايلىنىدۇ. ئەمما، ئۇ ئۆمرىنىڭ ئاخىرىغىچە مەلۇم دەرىجىدە فۇنكسىيەسىنى ساقلاپ قالىدۇ.

ئومۇمىي تونۇشتۇرۇش

كۆكرەك بېزى ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ ئىنتايىن مۇھىم ئەزاسى بولۇپ، بەدەننىڭ كېسەللىكلەرگە قارشى تۇرۇش ئىقتىدارىنى كاپالەتلەندۈرىدۇ.

• تې لىمفا ھۈجەيرىسىنىڭ يېتىلىشى: كۆكرەك بېزى تې لىمفا ھۈجەيرىلىرىنىڭ (T cells) ئۆسۈپ يېتىلىش، پەرقلەندۈرۈش ۋە مەشىق قىلىش مەركىزى. بۇ ھۈجەيرىلەر ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ ئاساسلىق قوغدىغۇچىلىرىدۇر.
• ئىممۇنىتېت رولى: تې لىمفا ھۈجەيرىلىرىنى مەشىق قىلىش ئارقىلىق، كۆكرەك بېزى بەدەننىڭ ۋىرۇس، باكتېرىيە ۋە باشقا تاجاۋۇزچىلارغا قارشى تۇرۇش، شۇنداقلا راك ھۈجەيرىلىرىنى تونۇش ۋە يوقىتىش ئىقتىدارىنى ئاشۇرىدۇ.
• ياش بىلەن ئۆزگىرىش: كۆكرەك بېزى تۇغۇلغاندا ئەڭ چوڭ ۋە ئاكتىپ بولۇپ، بالاغەتكە يەتكەندىن كېيىن تەدرىجىي كىچىكلەيدۇ ۋە فۇنكسىيەسى ئاجىزلايدۇ. بۇ جەريان «thymic involution» دەپ ئاتىلىدۇ.
• ھورمون ئىشلەپچىقىرىش: كۆكرەك بېزى يەنە بىر قىسىم ھورمونلارنى، مەسىلەن، تېموسىن (thymosin) قاتارلىقلارنى ئىشلەپچىقىرىپ، تې لىمفا ھۈجەيرىلىرىنىڭ يېتىلىشىنى غىدىقلايدۇ.
• ساغلاملىق بىلەن مۇناسىۋىتى: كۆكرەك بېزى فۇنكسىيەسىنىڭ نورمالسىزلىقى ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ خىزمىتىگە تەسىر كۆرسىتىپ، ئۆزلۈكىدىن ئىممۇنىتېت كېسەللىكلىرى (autoimmune diseases) ياكى ئىممۇنىتېت كەمتۈكلۈك كېسەللىكلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.
  • مىئاستېنىيە گراۋىس (Myasthenia Gravis): كۆكرەك بېزىنىڭ نورمالسىزلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئۆزلۈكىدىن ئىممۇنىتېت كېسەللىكى.
  • DiGeorge سىندروومى: كۆكرەك بېزىنىڭ يېتىلىشىدىكى كەمتۈكلۈك سەۋەبىدىن كېلىپ چىقىدىغان ئىممۇنىتېت كەمتۈكلۈك كېسەللىكى.
• كۆكرەك بېزى ئۆسمىسى: كۆكرەك بېزىدە ئۆسمىلەر (thymoma) پەيدا بولۇشى مۇمكىن، بۇلار بەدەننىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسىغا تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن.
• ئاناتومىيەلىك ئورنى: كۆكرەك بېزى يۈرەك، ئۆپكە، كاناي ۋە قالقان بەز قاتارلىق مۇھىم ئەزالارغا يېقىن جايلاشقان بولۇپ، بۇ ئەزالار بىلەن ئۆز-ئارا مۇناسىۋەتلىك.

كۆكرەك بېزى ئىنسانلارنىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسىدا ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدىغان مۇھىم ئەزا بولۇپ، ئۇنىڭ ساغلاملىقى بەدەننىڭ كېسەللىكلەرگە قارشى تۇرۇش ئىقتىدارىنى بەلگىلەيدۇ.