ئوتتۇرا ياشتا ئورۇقلاش مېڭىگە زىيانلىقمۇ
سېمىزلىك نۆۋەتتە يەر شارى خاراكتېرلىك ئەڭ ئېغىر ساغلاملىق خىرىسلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندى. ئادەتتە، سېمىزلىك كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ساغلاملىق خەتەرلىرىنى تۆۋەنلىتىشنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك يولى ئورۇقلاش دەپ قارىلىدۇ. لېكىن، يېقىنقى تەتقىقاتلار شۇنى كۆرسەتتىكى، ئورۇقلاشنىڭ ئۈنۈمى ياشنىڭ چوڭىيىشىغا ئەگىشىپ ئۆزگىرىشى مۇمكىن. بولۇپمۇ ئوتتۇرا ياش مەزگىلىدە ئورۇقلاش ياشلارغا ئوخشاش ساغلاملىق مەنپەئەتى ئېلىپ كەلمەي قالماي، بەلكى بەزى ئەھۋاللاردا مېڭە ساغلاملىقىغا پاسسىپ تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن.
يېقىنقى بىر تۈرلۈك تەتقىقات نەتىجىسىدە بايقىلىشىچە، ئوتتۇرا ياشلىق ھايۋانلاردا بەدەن ئېغىرلىقىنىڭ تۆۋەنلىشى مېڭىنىڭ ئىشتىھا ۋە ئېنېرگىيە تەڭپۇڭلۇقىغا مەسئۇل رايونلىرىدا ياللۇغلىنىشنى كۈچەيتىۋەتكەن. بۇ خىل ياللۇغلىنىش بولسا بىلىش ئىقتىدارىنىڭ تۆۋەنلىشى ۋە نېرۋا چېكىنىش خاراكتېرلىك كېسەللىكلەر بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. بۇ مۇھىم تەتقىقات نەتىجىسى «GeroScience» (قېرىش ئىلمى) ژۇرنىلى 2025-يىلى دىكابىر ژانىرىدا رەسمىي ئېلان قىلىنغان.
ئورۇقلاشنىڭ مېڭىگە كۆرسىتىدىغان كۈتۈلمىگەن تەسىرى
تەتقىقاتچىلار ياش ۋە ئوتتۇرا ياشلىق چاشقانلاردا يېمەك-ئىچمەك سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان سېمىزلىك ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى ئورۇقلاش جەريانىنى كۆزەتكەن. گەرچە ئىككىلا گۇرۇپپىدا ئورۇقلاش قاندىكى شېكەرنىڭ كونترول قىلىنىشىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈپ، ماددا ئالماشتۇرۇشنى ياخشىلىغان بولسىمۇ، لېكىن ئوتتۇرا ياشلىق چاشقانلاردا بىر خىل كۈتۈلمىگەن پەرق كۆرۈلگەن. ئورۇقلاش جەريانىدا ئۇلارنىڭ گىپوتالامۇس (Hypothalamus) قىسمىدا ياللۇغلىنىش نىسبىتى كۆرۈنەرلىك ئاشقان.
مېڭىنىڭ بۇ قىسمى ئىشتىھا، ئېنېرگىيە سەرپىياتى ۋە باشقا مۇھىم فىزىئولوگىيەلىك ئىقتىدارلارنى باشقۇرىدىغان مەركەز بولۇپ، بۇ يەردىكى ياللۇغلىنىش مېڭىنىڭ ئىممۇنىتېت ھۈجەيرىلىرى بولغان «كىچىك نېرۋا يېلىم ماددا ھۈجەيرىسى – مىكروگلىيا» (Microglia) ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئۆزگىرىشى ئارقىلىق ئىسپاتلانغان. يۇقىرى تېخنىكىلىق مىكروسكوپ ئاستىدا ئېلىنغان سۈرەتلەر بۇ ھۈجەيرىلەرنىڭ زىيادە ئاكتىپلىشىپ كەتكەنلىكىنى كۆرسەتكەن.
تەتقىقاتتىكى مۇھىم بايقاشلار:
- ماددا ئالماشتۇرۇشنىڭ ياخشىلىنىشى: ئورۇقلاش ياش تاللىماستىن قاندىكى شېكەرنى تەڭشەش ۋە مېتابولىزىمنى ياخشىلاشتا ئۈنۈملۈك بولغان.
- مېڭە ياللۇغلىنىشى: ئوتتۇرا ياشلىق چاشقانلاردا ئورۇقلاش گىپوتالامۇس رايونىدا كۈچلۈك ياللۇغلىنىش ئىنكاسىنى قوزغىغان.
- يوشۇرۇن خەتەر: مېڭىدىكى تۈزەلمەيدىغان ياكى ئۇزۇن مۇددەت داۋاملاشقان ياللۇغلىنىش ئۇنتۇغاقلىق ۋە ئالزېيمېر (Alzheimer) كېسىلىگە يول ئېچىشى مۇمكىن.
- ئىنكاسنىڭ داۋاملىشىش ۋاقتى: بۇ خىل مېڭە ياللۇغلىنىشى ئورۇقلاپ بىر نەچچە ھەپتىگىچە داۋاملاشقان بولۇپ، ئاندىن ئاستا-ئاستا تۆۋەنلىگەن.
ئوتتۇرا ياشتا ساغلام ئورۇقلاش نېمە ئۈچۈن مۇھىم؟
تەتقىقاتنىڭ بىرىنچى ئاپتورى، ئىسرائىلىيە بېن-گۇرىئون ئۇنىۋېرسىتېتىدىن ئالون زېمېر (Alon Zemer) مۇنداق دەيدۇ: «بىزنىڭ تەتقىقات نەتىجىمىز شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، ئوتتۇرا ياشتىكى ئورۇقلاش ياشلىق مەزگىلىدىكى ئورۇقلاش ئۇسۇلىنى ئاددىي نۇسخىلاش ئەمەس. سېمىز كىشىلەر ئۈچۈن ساغلاملىقنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشتە ئورۇقلاش يەنىلا ئىنتايىن مۇھىم، ئەمما بىز ئورۇقلاشنىڭ مېڭىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى چۈشىنىشىمىز ۋە مېڭە ساغلاملىقىنىڭ زىيانغا ئۇچرىماسلىقىغا كاپالەتلىك قىلىشىمىز كېرەك.»
تەتقىقاتچى ئالېكساندرا تىسترىنا (Alexandra Tsitrina) نىڭ قوشۇمچە قىلىشىچە، بۇ تەتقىقات مېڭىنىڭ ئورۇقلاشقا بولغان ماسلىشىش ئىنكاسىنى مولېكۇلا ۋە قۇرۇلما جەھەتتىن تەسۋىرلەپ بەرگەن. ئىلغار مىكروسكوپ تېخنىكىسى ۋە ھېسابلاش تەھلىللىرى ئارقىلىق، مېڭىدە يۈز بەرگەن، ساغلاملىققا يوشۇرۇن تەسىر كۆرسىتىدىغان كىچىك ئۆزگىرىشلەرنىمۇ بايقاش مۇمكىن بولغان.
ئوتتۇرا ياش مەزگىلىدە ئورۇقلاشنى پىلانلىغاندا، پەقەت بەدەن ئېغىرلىقى ۋە ماددا ئالماشتۇرۇش كۆرسەتكۈچلىرىگىلا ئەمەس، بەلكى نېرۋا سىستېمىسىنىڭ ساغلاملىقىغىمۇ ئەھمىيەت بېرىش زۆرۈر. كەلگۈسىدىكى تەتقىقاتلار بۇ خىل مېڭە ياللۇغلىنىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ياكى ئۇنى يېنىكلىتىش ئۈستىدە تېخىمۇ كۆپ ئىزدەنگۈسى.
مەنبە: Weight loss aggravates obesity-induced hypothalamic inflammation in mid-aged mice
