شۆلگەي بېزى تاش كېسەللىكى

ئېنىقلىما

شۆلگەي بەز تاش كېسەللىكى (Salivary Gland Stone) بولسا شۆلگەي بەزلىرى ياكى ئۇنىڭ نەيچىلىرىدە تاش شەكىللىنىش بىلەن خاراكتېرلىنىدىغان بىر خىل كېسەللىك. بۇ كېسەللىك دائىم ئۇچرايدىغان بولۇپ، ئاغرىق ۋە راھەتسىزلىك پەيدا قىلىدۇ.

ئوخشىمىغان تىللاردىكى ناملىرى

• ئۇيغۇرچە: شۆلگەي بەز تاش كېسەللىكى

• ئىنگلىزچە: Salivary Gland Stone (ياكى Sialolithiasis)

• تۈركچە: Tükürük Bezi Taşı (ياكى Siyalolitiazis)

• ياپونچە: 唾石症 (Dasekishō)

• خەنزۇچە: 唾液腺结石 (Suìyèxiàn Jiéshí)

 ئومۇمىي تونۇشتۇرۇلۇشى

شۆلگەي بەزلىرى ئېغىز بوشلۇقىمىزغا شۆلگەي ئىشلەپچىقىرىدىغان بەزلەر بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى يېمەكلىكلەرنى ھەزىم قىلىشقا ياردەم بېرىش ۋە ئېغىز بوشلۇقىنى تازىلاش. ئېغىز بوشلۇقىدا ئۈچ جۈپ ئاساسلىق شۆلگەي بەز بار: قۇلاق ئالدى شۆلگەي بېزى (parotid gland)، ئاستى جاۋغاي شۆلگەي بېزى (submandibular gland) ۋە تىل ئاستى شۆلگەي بېزى (sublingual gland). شۆلگەي بەز تاشلىرى كۆپىنچە ئاستى جاۋغاي شۆلگەي بېزى نەيچىسىدە شەكىللىنىدۇ، سەۋەبى بۇ بەزنىڭ شۆلگەي سۇيۇقلۇقى قويۇقراق بولغاچقا ۋە يەر شارىنىڭ تارتىش كۈچىنىڭ تەسىرى سەۋەبىدىن شۇنداق بولىدۇ.

 كېسەل سەۋەبى

شۆلگەي بەز تاشلىرىنىڭ شەكىللىنىشىگە نۇرغۇن ئامىللار تەسىر كۆرسىتىدۇ. بۇلار ئاساسلىقى شۆلگەينىڭ ئېقىش سۈرئىتىنىڭ ئاستىلىشى، شۆلگەينىڭ خىمىيىلىك تەركىبىنىڭ ئۆزگىرىشى ۋە ئېغىز بوشلۇقىنىڭ سۇسىزلىنىشى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

1. سۇسىزلىنىش: بەدەندە سۇ كەمچىل بولغاندا، شۆلگەي قويۇقلىشىپ، تاش شەكىللىنىش خەۋپىنى ئاشۇرىدۇ.

2. بەزى دورىلار: بەزى دورىلار (مەسىلەن، ئانتىھىستامىنلار، بېسىمنى تۆۋەنلىتىش دورىلىرى) ئېغىز قۇرغاقلىقىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، تاش شەكىللىنىشنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.

3. ئېغىز تازىلىقىنىڭ ياخشى بولماسلىقى: بۇ ئامىل تاشنىڭ شەكىللىنىشىگە بىۋاسىتە سەۋەب بولمىسىمۇ، يۇقۇملىنىش خەۋپىنى ئاشۇرىدۇ.

4. يۇقۇملىنىش: بەزنىڭ يۇقۇملىنىشى تاش شەكىللىنىشنى ئىلگىرى سۈرۈشى مۇمكىن.

5. شۆلگەي نەيچىسىنىڭ زەخىملىنىشى: نەيچىدىكى توسالغۇ ياكى زەخىملىنىش شۆلگەي ئېقىمىنى ئاستىلىتىدۇ.

6. تاماكا چېكىش ۋە ئىسپىرت ئىستېمال قىلىش: بۇلارمۇ تاش شەكىللىنىش خەۋپىنى ئاشۇرۇشى مۇمكىن.

كۆرۈلۈش نىسبىتى

شۆلگەي بەز تاش كېسەللىكى ھەر ياشتىكى كىشىلەردە ئۇچرىشى مۇمكىن، ئەمما كۆپىنچە ئوتتۇرا ياشلىق كىشىلەردە ۋە ياشانغانلاردا كۆپرەك كۆرۈلىدۇ. ئەرلەر بىلەن ئاياللار ئارىسىدا كۆرۈلۈش نىسبىتىدە كۆرۈنەرلىك پەرقى يوق. پۈتۈن ئاھالىنىڭ %1-2 تىدە شۆلگەي بەز تاش كېسەللىكى ئۇچرايدۇ.

ئالامەتلەر

شۆلگەي بەز تاش كېسەللىكىنىڭ ئالامەتلىرى تاشنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى، ئورنى ۋە نەيچىنى توسۇش دەرىجىسىگە باغلىق.

1. تاماق يېگەندە ئاغرىق ۋە ئىششىق: بۇ ئەڭ كۆپ كۆرۈلىدىغان ئالامەت. تاماق يېگەندە ياكى شۆلگەي ئىشلەپچىقىرىشنى غىدىقلايدىغان يېمەكلىكلەرنى يېگەندە، تاش شۆلگەينىڭ ئېقىمىنى توسۇپ، بەزنىڭ ئىششىپ كېتىشىنى ۋە قاتتىق ئاغرىق پەيدا قىلىدۇ.

2. بەزدىكى يۇقۇملىنىش (Sialadenitis): ئەگەر شۆلگەي نەيچىسى ئۇزۇن مۇددەت توسۇلۇپ قالسا، باكتېرىيەلىك يۇقۇملىنىش پەيدا بولۇپ، قاتتىق ئاغرىق، قىزىتما، يۇتقۇنۇش قىيىنچىلىقى ۋە بەزنىڭ قىزىرىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.

3. ئېغىز قۇرغاقلىقى: تاش شۆلگەي ئېقىمىنى توسۇپ، ئېغىز قۇرغاقلىقىنى پەيدا قىلىشى مۇمكىن.

4. بەزىدە كۆرۈنەرلىك ئالامەتسىزلىك: بەزى كىچىك تاشلار ھېچقانداق ئالامەتسىز تۇرۇپ قېلىشى مۇمكىن.

5. ئېغىزدىن چىققان غەلىتە تەم ياكى پۇراق: بەزىدە يۇقۇملىنىش سەۋەبىدىن بۇ خىل ئەھۋال كۆرۈلۈشى مۇمكىن.

 تەكشۈرۈشلەر

دوختۇر تاشنى دىئاگنوز قويۇش ئۈچۈن بىر قانچە تەكشۈرۈش ئۇسۇلىنى قوللىنىدۇ:

1. كلىنىكىلىق تەكشۈرۈش: دۇختۇر ئېغىز بوشلۇقىنى تەكشۈرۈپ، بەزنىڭ ئىششىغان ياكى يۇمشاق-قاتتىقلىقىنى تەكشۈرىدۇ. بەزىدە تاشنى قول بىلەن تۇتۇپ ھېس قىلغىلى بولىدۇ.

2. رېنتگېن (X-ray): ئادەتتىكى رېنتگېن سۈرىتى كۆپىنچە تاشلارنى كۆرسىتەلەيدۇ، بولۇپمۇ كالتسىي تەركىبى يۇقىرى تاشلارنى.

3. ئۇلترا ئاۋاز دولقۇنى (Ultrasound): بۇ تەكشۈرۈش ئۇسۇلى يۇمشاق توقۇلمىلارنى تەكشۈرۈشكە ماس كېلىدۇ ۋە تاشنىڭ چوڭلۇقى، ئورنىنى ئېنىق بەلگىلەپ بېرەلەيدۇ.

4. كومپيۇتېرلىق توموگرافىيە (CT Scan): تېخىمۇ ئېنىق رەسىم بېرىپ، كىچىك تاشلارنى ياكى تېخىمۇ چوڭقۇر جايلاشقان تاشلارنى بايقاشقا ياردەم بېرىدۇ.

5. MRI (ماگنىتلىق رېزونانس تەسۋىر): بەزىدە CT سۈرىتىدىن تېخىمۇ تەپسىلىي ئۇچۇرغا ئېرىشىش ئۈچۈن قوللىنىلىدۇ.

6. سىيالېندوسكوپىيە (Sialendoscopy): بۇ بىر خىل ئەڭ يېڭى، ئەڭ ئۈنۈملۈك تەكشۈرۈش ئۇسۇلى بولۇپ، ئىنچىكە ئوپتىك ئەسۋابنى شۆلگەي نەيچىسىگە كىرگۈزۈپ، تاشنى بىۋاسىتە كۆرۈپلا قالماي، بەزىدە شۇ نەيچە ئارقىلىق تاشنى ئېلىۋېتىشكە بولىدۇ.

 داۋالاش پرىنسىپى

شۆلگەي بەز تاش كېسەللىكىنى داۋالاش تاشنىڭ چوڭلۇقى، ئورنى ۋە ئالامەتلەرنىڭ دەرىجىسىگە باغلىق.

1. كۆزىتىش ۋە ئۆزلۈكىدىن چىقىرىۋېتىش: كىچىك تاشلار بەزىدە ئۆزلۈكىدىن چىقىپ كېتىشى مۇمكىن. بۇ جەرياندا سۇنى كۆپ ئىچىش، لىمون سۈيى ياكى شېكەر قېتىلمىغان چاي ئىچىش ئارقىلىق شۆلگەي ئىشلەپچىقىرىشنى غىدىقلاش، ئېغىزنى ئۇۋۇلاش قاتارلىقلار تەۋسىيە قىلىنىدۇ.

2. ئاغرىق توختىتىش دورىلىرى: ئاغرىقنى يېنىكلىتىش ئۈچۈن ئىبۇپروفېن ياكى پاراسېتامول قاتارلىق دورىلار ئىشلىتىلىدۇ.

3. ئانتىبىئوتىكلار: ئەگەر يۇقۇملىنىش كۆرۈلسە، ئانتىبىئوتىكلار بۇيرۇلىدۇ.

4. سىيالېندوسكوپىيە ئارقىلىق ئېلىۋېتىش: يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغاندەك، بۇ ئۇسۇل ئىنچىكە ئەسۋاب ئارقىلىق تاشنى نەيچىدىن ئېلىۋېتىش ياكى پارچىلاشقا ياردەم بېرىدۇ.

5. ئېشىش دولقۇنى ئارقىلىق تاشنى پارچىلاش (Extracorporeal Shock Wave Lithotripsy – ESWL): بۇ ئۇسۇل بۆرەك تاشلىرىنى پارچىلاشقا ئوخشاش بولۇپ، بەزنىڭ سىرتىدىن ئېشىش دولقۇنلىرى ئارقىلىق تاشنى كىچىك پارچىلارغا بۆلۈپ، شۆلگەي بىلەن چىقىپ كېتىشىگە ياردەم بېرىدۇ.

6. ئوپېراتسىيەلىك ئېلىۋېتىش: ئەگەر تاش چوڭ بولسا ياكى باشقا ئۇسۇللار ئۈنۈم بەرمىسە، ئوپېراتسىيەلىك ئېلىۋېتىش ئۇسۇلى قوللىنىلىدۇ. بەزىدە پۈتۈن شۆلگەي بېزىنى ئېلىۋېتىشكە توغرا كېلىدۇ، بولۇپمۇ يۇقۇملىنىش قايتا-قايتا كۆرۈلسە.

ئاقىۋېتى

شۆلگەي بەز تاش كېسەللىكى كۆپىنچە ئەھۋالدا مۇۋەپپەقىيەتلىك داۋالىنىدۇ. ئەگەر ۋاقتىدا داۋالانمىسا، يۇقۇملىنىشقا ۋە بەزنىڭ زىيانغا ئۇچرىشىغا سەۋەب بولۇشى مۇمكىن. دائىم قايتا-قايتا قوزغىلىش ئەھۋاللىرىمۇ كۆرۈلۈشى مۇمكىن.

كۆپ سورۇلىدىغان سوئال ۋە جاۋابلار (FAQ)

1. شۆلگەي بەز تاشلىرى نېمىدىن ياسىلىدۇ؟

   • كۆپىنچە كالتسىي فوسفات ۋە كالتسىي كاربوناتتىن ياسىلىدۇ.

2. تاش شەكىللىنىشنىڭ ئالدىنى ئالغىلى بولامدۇ؟

   • سۇنى يېتەرلىك ئىچىش، ئېغىز بوشلۇقى تازىلىقىغا دىققەت قىلىش ۋە شۆلگەي ئىشلەپچىقىرىشنى غىدىقلاش ئارقىلىق خەۋپنى تۆۋەنلەتكىلى بولىدۇ.

3. قايسى شۆلگەي بېزىدە تاش كۆپرەك كۆرۈلىدۇ؟

   • ئاستى جاۋغاي شۆلگەي بېزى (submandibular gland) نەيچىسىدە كۆپرەك كۆرۈلىدۇ.

 مۇھىم نۇقتىلار

1. ئېغىز بوشلۇقىدىكى ئاغرىق ياكى ئىششىققا سەل قارىماي، دوختۇرغا كۆرۈنۈش كېرەك.

2. سۇنى يېتەرلىك ئىچىش ھەر قانداق كېسەللىكنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا ياردەم بېرىدۇ.

3. شۆلگەي بەز تاش كېسەللىكى داۋالانسا ساقىيدىغان كېسەللىك، شۇڭا ئەنسىرەشنىڭ ھاجىتى يوق.

پايدىلانمىلار:

1. مەزمۇن ۋە ئىملا ئۇيغۇر ئېدىتتا تەھرىرلەندى. (غەيرەت كەنجى ئەپەندىمنىڭ تىل- يېزىقىمىزغا قىلغان خىزمىتىگە ئالاھىدە رەھمىتىمىزنى ئېيتىمىز)