مىكرو بىئولوگىيە دۇنياسى

جانلىقلارنىڭ كۆزگە كۆرۈنمەس سىرلىرىنى ئېچىش

مىكرو بىئولوگىيە، كۆزگە كۆرۈنمەس كىچىك جانلىقلار، يەنى مىكرو ئورگانىزملارنى تەتقىق قىلىدىغان پەن بولۇپ، تىرىك جانلىقلار دۇنياسىنىڭ مۇھىم بىر قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ. بۇ كىچىك جانلىقلار يەرشارىدىكى بارلىق ئېكولوگىيىلىك سىستېمىلاردا، ھاۋادىن تارتىپ تۇپراق، سۇ، ھەتتا ئىنسانلارنىڭ بەدىنىگىچە ھەرقانداق يەردە مەۋجۇت بولۇپ، ھاياتلىقنىڭ ساقلىنىشى ۋە تەرەققىي قىلىشىدا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. ئۇلارنىڭ تۈرلىرى، فۇنكسىيەلىرى ۋە ئۆز-ئارا تەسىرلىرى ئىنسانىيەتنىڭ ساغلاملىقى، يېزا ئىگىلىكى، سانائەت ۋە مۇھىت ئاسراش قاتارلىق نۇرغۇن ساھەلەردە چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىدۇ.

بۇ ئاتالغۇلارنىڭ ھەر بىرى مىكروبىئولوگىيە ۋە ئۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك پەنلەرنىڭ ئاساسلىق تۈۋرۈكلىرى بولۇپ، ھاياتلىقنىڭ كىچىك دۇنياسىنى چۈشىنىشىمىزگە يول ئاچىدۇ. بۇ پەننىڭ تەرەققىياتى بىزنىڭ تېببىي، دېھقانچىلىق، سانائەت ۋە مۇھىت ئاسراش قاتارلىق ساھەلەردە تېخىمۇ چوڭقۇر چۈشەنچىگە ئېرىشىشىمىزگە ياردەم بېرىدۇ. مىكروبىئولوگىيە پەننى تېخىمۇ چوڭقۇر ئۆگىنىش ئارقىلىق بىز يەر شارىدىكى ھاياتلىقنىڭ داۋاملىشىشى ئۈچۈن مىكرو ئورگانىزملارنىڭ قانچىلىك مۇھىم رول ئوينايدىغانلىقىنى تېخىمۇ ياخشى چۈشىنىمىز.

مىكرو بىئولوگىيە ئاتالغۇلىرىنىڭ قىسقىچە چۈشەندۈرلۈشى:

مىكروبىئولوگىيە ( Microbiology ):

مىكروبىئولوگىيە (Microbiology، 微生物学) كۆزگە كۆرۈنمەيدىغان مىكرو ئورگانىزملارنى، يەنى باكتېرىيە، ۋىرۇس، زەمبۇرۇغ، سۇ يۈسۈنلىرى ۋە پروتوزوئىد قاتارلىقلارنى تەتقىق قىلىدىغان پەن. ئۇ بۇ جانلىقلارنىڭ تۈزۈلۈشى، فۇنكسىيىسى، گېنېتىكىسى، ئېكولوگىيىلىك رولى ۋە باشقا جانلىقلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ پەن ئادەم بەدىنىدىكى نورمال مىكروفلورانى چۈشىنىش، كېسەللىك پەيدا قىلغۇچى مىكروبلارنى ئېنىقلاش ۋە داۋالاش ئۇسۇللىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشتا ئىنتايىن مۇھىم. يەنە يېمەكلىك ئىشلەپچىقىرىش، سۇنى تازىلاش، ئېكولوگىيىلىك سىستېمىدىكى ماددا ئايلىنىشى ۋە بىئو-تېخنىكا ساھەلىرىدىمۇ كەڭ قوللىنىلىدۇ.

• ئاتسېتات كىسلاتا باكتېرىيىسى (Acetobacter acid, 醋酸细菌):
• بۇ باكتېرىيەلەر ئېتانولنى ئوكسىدلاپ ئاتسېتات كىسلاتا (ئۇسۇس كىسلاتا) ھاسىل قىلىدىغان ئوكسىگېن خالايدىغان باكتېرىيەلەر توپىغا كىرىدۇ. ئۇلار سانائەتتە ئۇسۇس كىسلاتا ئىشلەپچىقىرىشتا ۋە يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەشتە مۇھىم رول ئوينايدۇ.
• ئادەتتىكى تۆۋەن تېمپېراتۇرىدا ساقلاش (Storage at refrigerator temperature, 普通低温保藏法):
• مىكرو ئورگانىزملارنى ئۆسۈشنى ئاستىلىتىش ئارقىلىق، ئادەتتە توڭلاتقۇ تېمپېراتۇرىسىدا (4-8 سېلسىيە گرادۇس) ساقلاش ئۇسۇلى. بۇ ئۇسۇل ئادەتتە مىكرو ئورگانىزملارنى قىسقا ۋاقىت ساقلاش ئۈچۈن قوللىنىلىدۇ.
• ئارقا كۆرۈنۈشلۈك بوياش (Background stain, 背景染色法):
• مىكرو ئورگانىزملارنى بويىماي، ئەتراپىدىكى زېمىننى بويۇش ئارقىلىق ئۇلارنى روشەن كۆرسىتىدىغان رەڭلەش ئۇسۇلى. بۇ ئۇسۇل كاپسۇل قاتارلىق بويالمايدىغان تۈزۈلۈشلەرنى كۆزىتىشكە ماس كېلىدۇ.
• ئازوتنى تۇراقلاشتۇرۇش (Nitrogen fixation, 固氮作用):
• ھاۋادىكى مولېكۇلا خاراكتېرلىك ئازوتنى (N2) ئاممىياكقا (NH3) ئايلاندۇرۇش جەريانى بولۇپ، باكتېرىيەلەر ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ. بۇ جەريان ئۆسۈملۈكلەرنىڭ ئازوت ئېھتىياجىنى قاندۇرۇشتا ئىنتايىن مۇھىم.
• ئازوتنى مۇستەقىل تۇراقلاشتۇرغۇچى باكتېرىيە (Free – living nitrogen – Fixing bacteria, 自生固氮菌): تۇپراقتا ئەركىن ياشايدىغان، ئۆسۈملۈكلەر بىلەن ھەمكارلىقسىز ھاۋادىكى ئازوتنى تۇراقلاشتۇرالايدىغان باكتېرىيەلەر. بۇلارنىڭ مېتابولىزىمى ئارقىلىق ئازوت تۇپراققا قوشۇلىدۇ.
• ئاساسىي ئۆستۈرگۈچ (Minimal medium, 基本培养基):
• مىكرو ئورگانىزملارنىڭ ئۆسۈشى ئۈچۈن ئەڭ ئاز مىقداردىكى ئوزۇقلۇق ماددىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئۆستۈرگۈچ. بۇ خىل ئۆستۈرگۈچ ئادەتتە مىكرو ئورگانىزملارنىڭ ئوزۇقلۇق ئېھتىياجىنى تەتقىق قىلىشقا ئىشلىتىلىدۇ.
• ئاكتىپلاشقان پاتقاق بىلەن بىر تەرەپ قىلىش (Activated sludge treatment, 活性污泥处理法):
• ئەخلەت سۇنى بىر تەرەپ قىلىشنىڭ بىر ئۇسۇلى بولۇپ، ئاكتىپلاشقان پاتقاقنى (مىكرو ئورگانىزملارغا باي) ئەخلەت سۇغا قوشۇپ، ئوكسىگېن بىلەن تەمىنلەش ئارقىلىق ئورگانىك بۇلغىمىلارنى پارچىلاش.
• ئاكتىپ ئىممۇنىتېت (Active immunity, 自动免疫):
• بەدەمنىڭ مەلۇم بىر ئانتىگېن (مەسىلەن، كېسەللىك پەيدا قىلغۇچى) بىلەن ئۇچراشقاندا ئۆزلىكىدىن ئانتىتېلا ئىشلەپچىقىرىشى ئارقىلىق قولغا كەلتۈرۈلگەن ئىممۇنىتېت. بۇ، ۋاكسىنىلاش ياكى كېسەللىككە گىرىپتار بولۇش ئارقىلىق بولىدۇ.
• ئاكتىنومىتسېسلار (Actinomyces, 放线菌):
• زەمبۇرۇغلارغا ئوخشاش تالا شەكىللىك ئۆسىدىغان، ئەمما باكتېرىيە تۈرىگە كىرىدىغان مىكرو ئورگانىزملار. ئۇلار تۇپراقتا كەڭ تارقالغان بولۇپ، نۇرغۇنلىغان ئانتىبىئوتىكلارنى ئىشلەپچىقىرىدۇ.
• ئاگاردا دىففۇزىيىلەش تەجرىبىسى (Agar diffusion test, 琼脂扩散实验):
• ئانتىبىئوتىكلار ياكى باشقا خىمىيىلىك ماددىلارنىڭ مىكرو ئورگانىزملارنىڭ ئۆسۈشىگە بولغان تەسىرىنى سىناش ئۇسۇلى. بىر خىل ماددا ئاگارلىق ئۆستۈرگۈچتىكى باكتېرىيە قەۋىتىگە قويۇلۇپ، ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى ئۆسۈش توسالغۇ رايونى ئۆلچىنىدۇ.
• ئاممىياكلىشىش رولى (Ammonification, 氨化作用):
• ئورگانىك ئازوت بىرىكمىلىرىنىڭ مىكرو ئورگانىزملار تەرىپىدىن پارچىلىنىپ ئاممىياكقا (NH3) ياكى ئاممونىي ئىئونىغا (NH4+) ئايلىنىش جەريانى. بۇ جەريان تۇپراقتىكى ئازوت دەۋرىيلىكىدە مۇھىم رول ئوينايدۇ.
• ئاقما سۇ پارى ئارقىلىق ستېرىلىزاتسىيىىلەش (Live steam sterilization, 流动蒸汽灭菌):
• ئۈچ كۈن بويىچە ھەر كۈنى 100 سېلسىيە گرادۇسلۇق ئاقما سۇ پارىدا قىسقا ۋاقىت قىزىتىش ئارقىلىق مىكرو ئورگانىزملارنى ئۆلتۈرۈش ئۇسۇلى. بۇ ئۇسۇل تېمپېراتۇرىغا سەزگۈر بولغان ئۆستۈرگۈچلەرنى ستېرىلىزاتسىيىلەشكە ئىشلىتىلىدۇ.
• ئانتىتوكسىن (Antitoxin, 抗毒素):
• بەدەننىڭ باكتېرىيەلەر ئىشلەپچىقارغان توكسىنلار (زەھەرلىك ماددىلار) غا قارشى ئىشلەپچىقارغان ئانتىتېلاسى. ئۇ توكسىنلارنى بېغىشلاش ئارقىلىق ئۇلارنىڭ زەھەرلىك تەسىرىنى يوقىتىدۇ.
• ئانتىتېلا (Antibody, 抗体):
• ئىممۇنىتېت سىستېمىسى تەرىپىدىن ئىشلەپچىقىرىلىدىغان، مەلۇم ئانتىگېنغا ئالاھىدە باغلىنىپ ئۇنى يوقىتىشقا ياردەم بېرىدىغان ئاقسىل مولېكۇلاسى.
• ئانتىسېرىيۇم (Antiserum, 抗血清):
• مەلۇم بىر ئانتىگېنغا قارشى ئانتىتېلا تۇتۇلغان قان زەردابى. ئۇ كېسەللىكلەرنى دىئاگنوز قويۇش ياكى داۋالاشتا ئىشلىتىلىدۇ.
• ئانتىگېن (Antigen, 抗原):
• بەدەننىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنى ئانتىتېلا ئىشلەپچىقىرىشقا قوزغىتالايدىغان ھەرقانداق ماددا. ئۇ كۆپىنچە باكتېرىيە، ۋىرۇس ياكى باشقا غەيرىي جىسىملارنىڭ يۈز ئاقسىللىرى بولىدۇ.
• باكتېرىئوفاگ (Phage, 噬菌体):
• پەقەت باكتېرىيەلەرنى يۇقۇملاندۇرىدىغان ۋىرۇس تۈرى. ئۇلار باكتېرىيە ھۈجەيرىلىرىنى ئىشلىتىپ كۆپىيىدۇ ۋە ئاخىرىدا باكتېرىيەنى پارچىلايدۇ.
• باكتېرىئولىزلاش (Bacteriolysis, 溶菌作用):
• باكتېرىيە ھۈجەيرىسىنىڭ پارچىلىنىپ يوقىلىشى جەريانى. بۇ فامىلە ياكى ئانتىبىئوتىكلارنىڭ تەسىرىدىن بولۇشى مۇمكىن.
• باكتېرىيە (Bacterium, 细菌):
• يەككە ھۈجەيرىلىك، يادرو پەردىسى يوق (پروكارىئوت) مىكرو ئورگانىزملار بولۇپ، يەر شارىدىكى بارلىق مۇھىتلاردا دېگۈدەك مەۋجۇت. ئۇلارنىڭ بەزىلىرى كېسەللىك پەيدا قىلسا، بەزىلىرى مۇھىت ۋە ئىنسان ساغلاملىقى ئۈچۈن پايدىلىق رول ئوينايدۇ، مەسىلەن، ئوزۇقلۇق ماددىلارنىڭ دەۋرىيلىنىشى، ھەزىم قىلىش سىستېمىسىنىڭ ئىشلىشى قاتارلىقلار.
• باكتېرىيە تۈپى؛ باكتېرىيە سورت سىستېمىسى (Strain, 菌株):
• بىر خىل مىكرو ئورگانىزمنىڭ ئالاھىدە خۇسۇسىيەتلىرى بار بولغان تارماق تۈرى.
• باكتېرىيە تۈركۈمى (Colony, 菌落):
• قاتتىق ئۆستۈرگۈچ يۈزىدە بىر دانە مىكرو ئورگانىزمدىن كۆپىيىپ، كۆز بىلەن كۆرگىلى بولىدىغان دۆۋە شەكىللىك توپ.
• باكتېرىيە تۈكى (Pili, 菌毛):
• باكتېرىيە ھۈجەيرىسىنىڭ سىرتىدىكى تۈككە ئوخشاش قۇرۇلمىلار بولۇپ، ئۇلارنىڭ باشقا ھۈجەيرىلەرگە ياكى يۈزلەرگە چاپلىشىشىغا ياردەم بېرىدۇ.
• باكتېرىيە چەكلەش رولى (Bacteriostasis, 抑菌作用):
• مىكرو ئورگانىزملارنى ئۆلتۈرمەي، ئۇلارنىڭ ئۆسۈشى ۋە كۆپىيىشىنى چەكلەش رولى.
• باكتېرىيە فىلتېرلىگۈچ (Bacterial filter, 细菌滤器):
• باكتېرىيەلەرنى سۇيۇقلۇقتىن ئايرىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان ئىنتايىن كىچىك تۆشۈكچىلىرى بار فىلتېر.
• باكتېرىيە ئۆلتۈرۈش (Bactericidal action, 杀菌作用):
• مىكرو ئورگانىزملارنى ئۆلتۈرۈش ياكى پائالىيىتىنى يوقىتىش رولى.
• باكتېرىيە ۋاكسىنىسى (Bacterin, 菌苗):
• ئۆلتۈرۈلگەن ياكى ئاجىزلاشتۇرۇلغان باكتېرىيەلەردىن تەييارلانغان ۋاكسىنا.
• باكتېرىيىدىن پايدىلىنىپ مېتال تاۋلاش (Bacterial leaching, 细菌治金):
• باكتېرىيەلەرنى ئىشلىتىپ رۇدىلاردىن مېتاللارنى ئايرىش ياكى چىقىرىش جەريانى.
• بەدەن سۇيۇقلۇق ئىممۇنىتېتى (Humoral immunity, 体液免疫):
• ئانتىتېلا ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدىغان ئىممۇنىتېت شەكلى بولۇپ، ئاساسلىقى باكتېرىيە توكسىنلىرى ۋە ھۈجەيرە سىرتىدىكى باكتېرىيەلەرگە قارشى تۇرىدۇ.
• بۇرمىسىمان باكتېرىيە (Spirilla, 螺菌):
• بۇرمىسىمان شەكىلدە بولغان باكتېرىيە تۈرى.
• بىخ سپورا (Spore, 芽孢):
• بەزى باكتېرىيەلەرنىڭ (مەسىلەن، Bacillus ۋە Clostridium) پايدىسىز شارائىتتا ھاسىل قىلىدىغان چىداملىق ھالىتى. ئۇلار ئىسسىق، خىمىيىلىك ماددىلارغا ناھايىتى چىداملىق.
• بىر قەدەملىك ئۆسۈش ئەگرى سىزىقى (One – step growth curve, 一步生长曲线):
• ۋىرۇسلارنىڭ ھۈجەيرە ئىچىدە كۆپىيىش جەريانىنى تەسۋىرلەيدىغان ئۆسۈش ئەگرى سىزىقى.
• بىرىكمە ئۆستۈرگۈچ (Synthetic medium, 合成培养基):
• بارلىق تەركىبى خىمىيىلىك جەھەتتىن ئېنىق بەلگىلەنگەن ئۆستۈرگۈچ.
• بىئوخىمىيىلىك ئوكسىگېن مىقدارى (Biochemical Oxygen Demand (BOD), 生物化学需氧量):
• سۇدىكى ئورگانىك بۇلغىمىلارنى مىكرو ئورگانىزملارنىڭ پارچىلىشى ئۈچۈن تەلەپ قىلىنىدىغان ئوكسىگېن مىقدارى.
• بىئولوگىيىلىك ياسالمىلار (Biologic product, 生物制品):
• جانلىقلارنىڭ ياكى ئۇلارنىڭ مەھسۇلاتلىرىدىن تەييارلانغان دورا ياكى دىئاگنوز قويۇش ماتېرىياللىرى، مەسىلەن، ۋاكسىنا، زەرداب قاتارلىقلار.
• پاتقاق گازى ئېچىتىش (Marsh gas fermentation, 沼气发酵):
• مىكرو ئورگانىزملارنىڭ ئوكسىگېنسىز شارائىتتا ئورگانىك ماددىلارنى پارچىلاپ مېتان گازى (پاتقاق گازى) ئىشلەپچىقىرىش جەريانى.
• پاستېرىزاتىسيە ئۇسۇلى (Pasteurization, 巴斯德消青):
• سۇيۇقلۇقلارنى (مەسىلەن، سۈت) مەلۇم تېمپېراتۇرىغا قىزىتىپ، كېسەللىك پەيدا قىلغۇچى مىكرو ئورگانىزملارنى ئۆلتۈرۈش، ئەمما مەھسۇلاتنىڭ تەمى ياكى سۈپىتىنى ساقلاپ قېلىش ئۇسۇلى.
• پاسسىپ ئىممۇنىتېت (Passive immunity, 被幼免疫):
• بىر جانلىقنىڭ باشقا بىر جانلىقتىن ئانتىتېلا ئېلىشى ئارقىلىق قولغا كەلتۈرۈلگەن ئىممۇنىتېت. بۇ قىسقا ۋاقىت داۋاملىشىدۇ.
• پەرقلەندۈرگۈچى ئۆستۈرگۈچ (Differential medium, 鉴别培养基):
• ھەر خىل مىكرو ئورگانىزملارنى ئۆستۈرۈپ، ئۇلارنىڭ ھەر خىل خۇسۇسىيەتلىرىگە ئاساسەن پەرقلەندۈرۈشكە بولىدىغان ئۆستۈرگۈچ.
• پەرقلەندۈرۈپ بوياش (Differential stains, 鉴别染色法):
• مىكرو ئورگانىزملارنى ئىككى ياكى ئۇنىڭدىن ئارتۇق بويۇق ئىشلىتىش ئارقىلىق، ئۇلارنىڭ ھۈجەيرە قۇرۇلمىسى ياكى خىمىيىلىك تەركىبىگە ئاساسەن پەرقلەندۈرۈش ئۇسۇلى. (مەسىلەن، گرام بوياش)
• پىۋا ئېچىتقۇسى (Saccharomyces cerevisiae, 啤酒酵母):
• نان، پىۋا ۋە شاراب ياساشتا كەڭ قوللىنىلىدىغان بىر تۈر ئېچىتقۇ زەمبۇرۇغى.
• تاللاش خاراكتېرىدىكى ئۆستۈرگۈچ (Selective medium, 选择性培养基):
• مەلۇم بىر تۈر مىكرو ئورگانىزمنىڭ ئۆسۈشىنى قوللايدىغان، باشقا تۈرلەرنىڭ ئۆسۈشىنى چەكلەيدىغان ئۆستۈرگۈچ.
• تەبئىي ئۆستۈرگۈچ (Natural medium, 天然培养基):
• تەبىئىي ماتېرىياللاردىن (مەسىلەن، گۆش ئېكستراكتى، پۇرچاق ئۇنى) تەييارلانغان ئۆستۈرگۈچ.
• تەبىئىي ئىممۇنىتېت (Natural immunity, innate immunity, 天然免疫):
• تۇغما ئىممۇنىتېت بولۇپ، بەدەننىڭ تۇغۇلۇشىدىنلا بار بولغان، ئالاھىدە بولمىغان مۇداپىئە مېخانىزملىرى.
• تەۋرىتىپ ئۆستۈرۈش (Shake culture, 振动培养):
• سۇيۇق ئۆستۈرگۈچتىكى مىكرو ئورگانىزملارنى ئوكسىگېن بىلەن ياخشى تەمىنلەش ياكى ئوزۇقلۇق ماددىلارنى تەكشى تارقىتىش ئۈچۈن، ئۆستۈرگۈچنى توختىماي تەۋرىتىش.
• ترىخودېرما زەمبۇرۇغى (Trichoderma, 木毒):
• تۇپراقتا كەڭ تارقالغان، ئۆسۈملۈكلەرنىڭ كېسەللىكلىرىنى كونترول قىلىشتا ۋە فامىلە ئىشلەپچىقىرىشتا ئىشلىتىلىدىغان بىر زەمبۇرۇغ تۈرى.
• توقۇلمىلارنىڭ ئۆزئارا سىغىشچانلىق ئانتىگېنى (Histocompatibility antigen, 组织相容性抗原): جانلىقلارنىڭ ھۈجەيرە يۈزىدە بولغان، ئەزالارنى كۆچۈرگەندە رەت قىلىشقا سەۋەب بولىدىغان ئانتىگېنلار.
• توكسوئىد (Toxoid, 类毒素):
• باكتېرىيە توكسىنىنىڭ زەھەرلىكلىكىنى يوقىتىپ، ئىممۇنىتېتلىق رولىنى ساقلاپ قالغان شەكلى. ۋاكسىنا ياساشقا ئىشلىتىلىدۇ.
• تولۇق ئۆستۈرگۈچ (Complete medium, 完全培养基):
• مىكرو ئورگانىزملارنىڭ ئۆسۈشى ئۈچۈن بارلىق زۆرۈر ئوزۇقلۇق ماددىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئۆستۈرگۈچ.
• تۇراقلىق ئۆسۈش دەۋرى (Stationary phase, 稳定生长期):
• مىكرو ئورگانىزملارنىڭ ئۆسۈش ئەگرى سىزىقىدىكى، كۆپىيىش سۈرئىتىنىڭ ئۆلۈش سۈرئىتى بىلەن تەڭ بولۇپ قالغان دەۋرى.
• تۇرىنگىن تاياقچە باكتېرىيىسى (Bacillus thuringiensis, 苏云金杆菌):
• ھاشاراتلارغا زەھەرلىك بولغان ئاقسىللارنى ئىشلەپچىقىرىدىغان باكتېرىيە بولۇپ، بىئولوگىيىلىك زىيانداش ھاشارات يوقىتىش دورىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ.
• تۈر ئىممۇنىتېتى (Species immunity, 种免疫):
• مەلۇم بىر جانلىق تۈرىنىڭ مەلۇم كېسەللىككە تۇغما چىدامچانلىقى.
• L تىپلىق باكتېرىيە (L- Form bacteria, 细菌L型):
• ھۈجەيرە تېمى يوق باكتېرىيە شەكلى. ئۇلار ئانتىبىئوتىكلارغا چىداملىق بولۇشى مۇمكىن.
• چوڭقۇر قەۋەتتە ئۆستۈرۈش (Deep culture, 深层培养):
• سۇيۇق ئۆستۈرگۈچتىكى مىكرو ئورگانىزملارنى چوڭقۇر قەۋەتتە، ئادەتتە ئارىلاشتۇرۇش ۋە ھاۋالاندۇرۇش ئارقىلىق ئۆستۈرۈش.
• چوڭ ئۈچەي تاياقچە باكتېرىيسى (Escherichia coli, 大肠杆菌):
• ئىنسانلار ۋە ھايۋانلارنىڭ ئۈچەي يولىدا كۆپ ئۇچرايدىغان، كۆپىنچە زىيانسىز، ئەمما بەزى تۈرلىرى كېسەللىك پەيدا قىلىدىغان باكتېرىيە.
• چۆكۈش رېئاكسىيسى (Precipitation, 沉淀反应):
• ئېرىتىلگەن ئانتىگېن بىلەن ئانتىتېلانىڭ بىرلىشىپ چۆكمە ھاسىل قىلىش رېئاكسىيىسى.
• خلامىدىيە (Chlamydia, 衣原体):
• كىچىك، ھۈجەيرە ئىچىدە ياشايدىغان باكتېرىيە بولۇپ، ھايۋانلار ۋە ئىنسانلاردا كېسەللىك پەيدا قىلىدۇ.
• خىمىيىلىك دورا بىلەن داۋلاش (Chemotherapy, 化学药物治疗):
• خىمىيىلىك دورىلارنى ئىشلىتىپ كېسەللىك پەيدا قىلغۇچى مىكرو ئورگانىزملارنى ئۆلتۈرۈش ياكى ئۇلارنىڭ ئۆسۈشىنى چەكلەش.
• دورىغا قارشى تۇرۇشچانلىق (Drug – resistance, 抗药性):
• مىكرو ئورگانىزملارنىڭ مەلۇم بىر دورىنىڭ تەسىرىگە چىداملىق بولۇشى.
• دۈملىمە ئوغۇت (Compost, 堆肥):
• ئورگانىك ماتېرىياللارنىڭ مىكرو ئورگانىزملار تەرىپىدىن پارچىلىنىپ ئوغۇتقا ئايلىنىش مەھسۇلاتى.
• دېزىنفېكسىيە (Disinfection, 消毒):
• زىيانلىق مىكرو ئورگانىزملارنىڭ سانىنى بىخەتەر سەۋىيىگە چۈشۈرۈش ياكى ئۇلارنى يوقىتىش جەريانى.
• رىككېتسىيە (Rickettsia, 立克次氏体):
• ھۈجەيرە ئىچىدە ياشايدىغان، بوغۇم پۇتلۇقلار ئارقىلىق تارقىلىدىغان باكتېرىيە تۈرى.
• زەنجىرسىمان زەمبۇرۇغ (Streptomyces, 链毒素):
• ئاكتىنومىتسېسنىڭ بىر تۈرى بولۇپ، نۇرغۇنلىغان ئانتىبىئوتىكلارنى ئىشلەپچىقىرىدۇ.
• زەنجىرسىمان شارچە باكتېرىيە (Streptococcus, 链球菌):
• شارچە شەكىللىك باكتېرىيەلەر بولۇپ، زەنجىرسىمان تىزىلىپ تۇرىدۇ. بەزىلىرى ئىنسانلاردا كېسەللىك پەيدا قىلىدۇ.
• زۇلۇكسىمان ۋىبرىئون (Lovibrio, 蛭弧菌):
• باشقا باكتېرىيەلەرنى پارچىلاپ ياشايدىغان بىر خىل ۋىبرىئون.
• ساپاقلىق باكتېرىيە (Caulobacteria, 柄细菌):
• تېڭىلغان تۇراقلىق ساپىقى بار باكتېرىيەلەر.
• ساپ تۈرنى ئايرىش (Isolation of pure culture, 纯种分离法):
• بىر خىل مىكرو ئورگانىزمنى باشقا تۈرلەردىن ئايرىپ، پەقەت بىر تۈرنىلا ئۆستۈرۈش ئۇسۇلى.
• ساپلاشتۇرۇپ ئۆستۈرۈش (Pure culture, 纯培养):
• پەقەت بىر خىل مىكرو ئورگانىزمنىلا ئۆز ئىچىگە ئالغان ئۆستۈرگۈچ.
• سالمونېللا باكتېرىيسى (Salmonella, 沙门氏菌):
• ئىنسانلار ۋە ھايۋانلاردا ئاشقازان-ئۈچەي يۇقۇملىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان باكتېرىيە.
• سپورا ئۆستۈرگۈچ (Spore – breeding medium, 孢子培养基):
• مىكرو ئورگانىزملارنىڭ سپورا ھاسىل قىلىشىنى قوللايدىغان ئۆستۈرگۈچ.
• سپورىغا ئەگەشكەن كرىستال (Spore-companioned crystal, 伴孢晶体):
• Bacillus thuringiensis غا ئوخشاش بەزى باكتېرىيەلەرنىڭ سپورىغا ھەمراھ بولۇپ ھاسىل قىلىدىغان ئاقسىل كرىستاللىرى، ھاشاراتلارغا زەھەرلىك.
• سپىروخېتالار (Spirochaete, 螺旋体):
• بۇرمىسىمان شەكىللىك، يۇقىرى جانلىقلىققا ئىگە باكتېرىيەلەر.
• ستېرىلىزاتسىيە (Sterilization, 灭菌):
• بارلىق مىكرو ئورگانىزملارنى (بىخ سپورا قاتارلىقلارنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ) يوقىتىش جەريانى.
• سفېروتىلۇس باكتېرىيىسى (Sphaerotilus, 球衣细菌):
• سۇدا ياشايدىغان، كۆپ ھۈجەيرىلىك زەنجىر شەكىللىك باكتېرىيەلەر بولۇپ، ئورگانىك ماددىلارغا باي سۇلاردا كۆپ ئۇچرايدۇ.
• سېرولوگىيىلىك تەجرىبە (Serologic test, 血清学实验):
• قان زەردابىدىكى ئانتىتېلا ياكى ئانتىگېنلارنى ئۆلچەش ئارقىلىق كېسەللىكلەرنى دىئاگنوز قويۇشقا ئىشلىتىلىدىغان تەجرىبە.
• سىرتقى توكسىن (Exotoxin, 外毒素):
• باكتېرىيەلەر تەرىپىدىن سىرتىغا ئاجرىتىلىپ چىقىرىلىدىغان، ئىنتايىن زەھەرلىك ئاقسىل.
• شىگېللا باكتېرىيىسى (Shigella, 志贺氏菌):
• ئىنسانلاردا ئۈچەي يۇقۇملىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان باكتېرىيە.
• غەيرىي بويىلىدىغان دانچە (Metachromatic granules, 异染颗粒):
• باكتېرىيە ھۈجەيرىلىرىدە ساقلانغان، ئالاھىدە بوياش ئۇسۇلى بىلەن باشقا رەڭگە بويىلىدىغان ساقلاش ماتېرىياللىرى (فوسفات).
• فوتو سىنتېزلىنىدىغان باكتېرىيە (Photosynthetic bacteria, 光合细菌):
• يورۇقلۇق ئېنېرگىيىسىنى ئىشلىتىپ ئوزۇق ماددا بىرىكتۈرەلەيدىغان باكتېرىيە.
• قاپلىق باكتېرىيە (Sheathed bacteria, 鞘细菌):
• ھۈجەيرىلىرىنى قاپلاپ تۇرىدىغان تاشقى قاپقىچىسى بار باكتېرىيەلەر.
• قاتتىق ئۆستۈرگۈچ (Solid medium, 固体培养基):
• ئاگار قاتارلىق قاتۇرغۇچى ماددىلار بىلەن قاتتىقلاشتۇرۇلغان ئۆستۈرگۈچ بولۇپ، مىكرو ئورگانىزملارنىڭ تۈركۈملىرىنى ئايرىش ۋە ئۆستۈرۈشكە ئىشلىتىلىدۇ.
• قاتۇرغۇچى زەمبۇرۇغ (Beauveria, 白僵菌):
• ھاشاراتلارنى يۇقۇملاندۇرىدىغان بىر خىل زەمبۇرۇغ بولۇپ، بىئولوگىيىلىك زىيانداش ھاشارات كونترول قىلىشتا ئىشلىتىلىدۇ.
• قان كاللەكلىشىش رېئاكسىيسى (Hemagglutination, 血凝反应):
• ۋىرۇس ياكى باشقا زەررىچىلەرنىڭ قىزىل قان ھۈجەيرىلىرىنى بىر-بىرىگە چاپلاشتۇرۇش رېئاكسىيىسى.
• قاينىتىپ دېزىنفېكسىيىلەش (Boiling water disinfection, 煮沸消毒):
• سۇنى قاينىتىش ئارقىلىق مىكرو ئورگانىزملارنى ئۆلتۈرۈش ياكى ئۇلارنىڭ سانىنى ئازايتىش ئۇسۇلى.
• قۇرۇق ئوت تاياقچە باكتېرىيسى (Bacillus subtilis, 枯草杆菌):
• تۇپراقتا كەڭ تارقالغان، بىخ سپورا ھاسىل قىلىدىغان، ئانتىبىئوتىك ئىشلەپچىقىرىشتا ۋە باشقا سانائەت ساھەلىرىدە ئىشلىتىلىدىغان باكتېرىيە.
• قۇرۇق ئىسسىق ئارقىلىق ستېرىلىزاتسىيىلەش (Dry – heat sterilization, 干热灭菌):
• قۇرۇق، يۇقىرى تېمپېراتۇرىلىق ھاۋا ئارقىلىق مىكرو ئورگانىزملارنى ئۆلتۈرۈش ئۇسۇلى. ئەينەك بۇيۇملارنى ستېرىلىزاتسىيىلەشكە ماس كېلىدۇ.
• قۇم تۇپراقتا ساقلاش (Storage in sand soil, 砂土保藏法):
• مىكرو ئورگانىزملارنى قۇم تۇپراق ئىچىدە ساقلاش ئۇسۇلى بولۇپ، ئۇلارنىڭ ھاياتىنى ئۇزارتىشقا ياردەم بېرىدۇ.
• كاپسۇل (Capsule, 荚膜):
• باكتېرىيە ھۈجەيرىسىنى ئوراپ تۇرىدىغان، كۆپىنچە پولىساخارىددىن تۈزۈلگەن سىرتقى قەۋەت. ئۇ باكتېرىيەنى قوغداش ۋە باشقا يۈزلەرگە چاپلىشىشىغا ياردەم بېرىدۇ.
• كاربولىك كىسلاتا كوئېففىتسېنتى (Carbolic acid coefficient, 碳炭酸系数):
• دېزىنفېكسىيە دورىسىنىڭ فېنولغا سېلىشتۇرغاندا مىكرو ئورگانىزملارنى ئۆلتۈرۈش كۈچىنى ئۆلچەيدىغان كوئېففىتسېنت.
• كالتەكسىمان تاياقچە باكتېرىيە (Corynebacterium, 棒状杆菌):
• تاياقچە شەكىللىك باكتېرىيەلەر بولۇپ، بەزىلىرى كېسەللىك پەيدا قىلىدۇ، مەسىلەن، دىفتېرىيە.
• كومپلېمېنت (Complement, 补体):
• قان زەردابىدىكى ئاقسىللار سىستېمىسى بولۇپ، ئىممۇنىتېت رېئاكسىيەسىدە ئانتىتېلا بىلەن ھەمكارلىشىپ مىكرو ئورگانىزملارنى ئۆلتۈرۈشكە ياردەم بېرىدۇ.
• كومپلېمېنت باغلاش تەجرىبىسى (Complement fixation test, 补体结合试验):
• ئانتىتېلا ياكى ئانتىگېننىڭ بار-يوقلۇقىنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان سېرولوگىيىلىك تەجرىبە.
• كۆچۈرۈش ئىممۇنىتېتى (Transplantation immunity, 移植免疫):
• ئەزالارنى كۆچۈرگەندە، بەدەننىڭ كۆچۈرۈلگەن ئەزانى غەيرىي جىسىم دەپ تونۇپ رەت قىلىش رېئاكسىيىسى.
• كۆكرەك پەردە ئۆپكە ياللۇغى باكتېرىيىسى تۈرىدىكى مىكرو ئورگانىزم (Pleuropneumonia – like organism (PPLO), 类胸膜肺炎微生物):
• ھۈجەيرە تېمى يوق، مىكوپلازما تۈرىگە ئوخشاش مىكرو ئورگانىزملار.
• كۈچەيتىلگەن ئۈستۈرگۈچ (Enrichment medium, 加富培养基):
• مەلۇم بىر تۈر مىكرو ئورگانىزم ئۈچۈن ئالاھىدە ئوزۇقلۇق ماددىلارنى كۆپرەك ئۆز ئىچىگە ئالغان، ئۇنىڭ ئۆسۈشىنى ئىلگىرى سۈرىدىغان ئۆستۈرگۈچ.
• كېچىكىپ ئۆسۈش دەۋرى (Lag phase, 迟缓期):
• مىكرو ئورگانىزملارنىڭ يېڭى مۇھىتقا ماسلىشىش، كۆپىيىش سۈرئىتى ئاستا بولغان دەۋرى.
• كىچىك يەككە سپورىلىق باكتېرىيە (Micromonospora, 小单胞菌):
• يەككە سپورا ھاسىل قىلىدىغان ئاكتىنومىتسېس تۈرى.
• كىسلاتاغا قارشى بوياش (Acid – fast stain, 抗酸性染色法):
• بويالغاندىن كېيىن كىسلاتا بىلەن يۇيۇلغاندا رەڭگىنى ساقلاپ قالىدىغان باكتېرىيەلەرنى (مەسىلەن، Mycobacterium) پەرقلەندۈرۈش ئۇسۇلى.
• گرامچە بوياش (Gram stain, 革兰氏染色法):
• باكتېرىيەلەرنى ھۈجەيرە تېمىنىڭ قۇرۇلمىسىغا ئاساسەن گرام مۇسبەت ۋە گرام مەنپىي دەپ ئىككى كاتېگورىيەگە ئايرىيدىغان پەرقلەندۈرۈپ بوياش ئۇسۇلى.
• گېئوترىخۇم زەمبۇرۇغى (Candidum Geotrichum, 白地霉):
• تۇپراقتا ۋە سۈت مەھسۇلاتلىرىدا ئۇچرايدىغان بىر خىل زەمبۇرۇغ.
• لاكتىك كىسلاتا باكتېرىيىسى (Lactic acid bacteria, 乳酸细菌):
• شېكەرنى ئېچىتىپ لاكتىك كىسلاتا ئىشلەپچىقىرىدىغان باكتېرىيەلەر بولۇپ، سۈت مەھسۇلاتلىرى (يېغۇرت، قېتىق) ۋە باشقا ئېچىتىلغان يېمەكلىكلەردە مۇھىم رول ئوينايدۇ.
• لوگارىفمىلىق ئۆسۈش دەۋرى (Logarithmic phase, 对数生长期):
• مىكرو ئورگانىزملارنىڭ ئەڭ تېز، ئېكسپونېنتسىيەل سۈرئەتتە كۆپىيىدىغان دەۋرى.
• مۇكىسىمان بىخ سپورىلىق تاياقچە باكتېرىيە (Clostridium, 棱状芽孢杆菌):
• ئوكسىگېن خالىمايدىغان، بىخ سپورا ھاسىل قىلىدىغان تاياقچە باكتېرىيەلەر بولۇپ، بەزىلىرى زەھەرلىك ماددىلارنى ئىشلەپچىقىرىپ ئېغىر كېسەللىكلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
• مېتاننى ئوكسىدلىغۇچى باكتېرىيە (Methane Oxidizers, 甲烷氧化菌):
• مېتاننى (CH4) ئوكسىدلاپ ئېنېرگىيە ئالىدىغان باكتېرىيەلەر.
• مېتان ئىشلەپچىقارغۇچى باكتېرىيە (Methane – producing bacteria, 产甲烷细菌):
• ئوكسىگېنسىز شارائىتتا مېتان ئىشلەپچىقىرىدىغان باكتېرىيەلەر (ئاچايەلەر تۈرىگە كىرىدۇ).
• مىكرو ئورگانىزم (Microorganism, 微生物):
• كۆز بىلەن كۆرگىلى بولمايدىغان كىچىك جانلىقلار، مەسىلەن، باكتېرىيە، ۋىرۇس، زەمبۇرۇغ، ئاچايەلەر، پروتوزوئا قاتارلىقلار.
• مىكرو ئورگانىزم ئارقىلىق پېكىتىن ئاجرىتىش (Microbial degumming, 微生物脱胶):
• مىكرو ئورگانىزملارنى ئىشلىتىپ تالا ماتېرىياللاردىكى يېپىشقاق ماددىلارنى (پېكتىننى) پارچىلاش.
• مىكرو ئورگانىزملارنىڭ رايون سىستېمىسى (Microbial Flora, 微生物区系):
• مەلۇم بىر مۇھىت ياكى ئورگانىزمدىكى بارلىق مىكرو ئورگانىزملار توپى.
• مىكرو ئورگانىزملارنى ئۆستۈرۈش ئۇسۇلى (Microbial culture, 微生物培养法):
• مىكرو ئورگانىزملارنى سۈنئىي ئۆستۈرگۈچلەر ئارقىلىق ئۆستۈرۈش.
• مىكو باكتېرىيە (Mycobacterium, 分枝杆菌):
• كىسلاتاغا چىداملىق ھۈجەيرە تېمى بار باكتېرىيەلەر، مەسىلەن، تۇبېركۇليوز باكتېرىيىسى.
• مىكوپلازما (Mycoplasma, 支原体):
• ھۈجەيرە تېمى يوق ئەڭ كىچىك باكتېرىيەلەر بولۇپ، ھايۋانلار ۋە ئىنسانلاردا كېسەللىك پەيدا قىلىدۇ.
• مىنېرال مايدا ساقلاش (Storage under mineral oil, 矿物油保藏法):
• مىكرو ئورگانىزملارنى مىنېرال ماي ئاستىدا ساقلاش ئۇسۇلى بولۇپ، قۇرۇپ كېتىشنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا ياردەم بېرىدۇ.
• نوكاردىيە باكتېرىيسى (Nocardia, 诺卡氏菌):
• ئاكتىنومىتسېسقا ئوخشاش، تالا شەكىللىك ئۆسىدىغان باكتېرىيەلەر بولۇپ، بەزىلىرى كېسەللىك پەيدا قىلىدۇ.
• نېفىت ئېچىتىش (Petroleum fermentation, 石油发酵):
• مىكرو ئورگانىزملارنى ئىشلىتىپ نېفىتنى پارچىلاش ياكى ئۇنىڭدىن باشقا مەھسۇلاتلارنى ئىشلەپچىقىرىش.
• نېۋرو سپورا (Neurospora, 链孢霉):
• گېنېتىكا تەتقىقاتىدا كەڭ قوللىنىلىدىغان بىر خىل زەمبۇرۇغ.
• نىتراتسزلىغۇچى باكتېرىيە (Bacteria Denitrifying, 反硝化细菌):
• نىتراتنى ھاۋا ئازوتىغا (N2) ئايلاندۇرىدىغان باكتېرىيەلەر.
• نىتروسىزلاش رولى (Denitrification, 反硝化作用):
• نىتراتنىڭ مىكرو ئورگانىزملار تەرىپىدىن ھاۋا ئازوتىغا ئايلىنىش جەريانى.
• نىترىتلاشتۇرغۇچى باكتېرىيە (Nitrifying bacteria, 硝化细菌):
• ئاممىياكنى نىترىتقا، ئاندىن نىتراتقا ئايلاندۇرىدىغان باكتېرىيەلەر.
• نىترىتلاش رولى (Nitrification, 硝化作用):
• ئاممىياكنىڭ مىكرو ئورگانىزملار تەرىپىدىن نىترىتقا ۋە نىتراتقا ئايلىنىش جەريانى.
• ھالەت ئۆزگەرتىش رېئاكسىيىسى (Allergy, 变态反应):
• ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ بىخەتەر ماددىلارغا (ئاللېرگېنلارغا) قارىتا ئادەتتىن تاشقىرى ئىنكاس قايتۇرۇشى.
• ھۆل ئىسسىق ئارقىلىق ستېرىلىزاتسىيىلەش (Moist – heat sterilization, 湿热灭菌):
• سۇ پارى قاتارلىق ھۆل ئىسسىقنى ئىشلىتىپ مىكرو ئورگانىزملارنى ئۆلتۈرۈش ئۇسۇلى. ئاپتوكلاۋ (يۇقىرى بېسىملىق سۇ پارى ئارقىلىق ستېرىلىزاتسىيىلەش) ئەڭ ئۈنۈملۈك ئۇسۇلى.
• ھۈجەيرە كەلتۈرۈپ چىقارغان ئىممۇنىتېت (Cell – mediated immunity, 细胞介导免疫):
• T ھۈجەيرىلىرى ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدىغان ئىممۇنىتېت شەكلى بولۇپ، ئاساسلىقى ۋىرۇس يۇقۇملانغان ھۈجەيرىلەر ۋە راك ھۈجەيرىلىرىگە قارشى تۇرىدۇ.
• ئوكسىگېن خالايدىغان مىكرو ئورگانىزم (Aerobe, 好氧微生物):
• ئۆسۈش ۋە ياشاش ئۈچۈن ئوكسىگېن تەلەپ قىلىدىغان مىكرو ئورگانىزملار.
• ئوكسىگېن خالىمايدىغان مىكرو ئورگانىزم (Anaerobe, 厌氧微生物):
• ئوكسىگېنسىز مۇھىتتا ئۆسىدىغان ياكى ئوكسىگېن بولغاندا ئۆلۈپ كېتىدىغان مىكرو ئورگانىزملار.
• ئوكسىگېنسىز ئۆستۈرۈش (Anaerobic culture, 厌气培养):
• مىكرو ئورگانىزملارنى ئوكسىگېنسىز شارائىتتا ئۆستۈرۈش.
• ئۇرۇق ئۆستۈرگۈچ (Seed – breeding medium, 种子培养基):
• ئېچىتىش سانائىتىدە، ئاساسلىق ئېچىتىش جەريانىدىن بۇرۇن مىكرو ئورگانىزملارنى كۆپلەپ كۆپەيتىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان ئۆستۈرگۈچ.
• ئۇيۇش رېئاكسىيىسى (Agglutination, 凝集反应):
• ئانتىتېلانىڭ ئانتىگېن (مەسىلەن، باكتېرىيە ھۈجەيرىسى) بىلەن بىرلىشىپ توپلىشىپ قېلىش رېئاكسىيىسى.
• ئۆز ئىممۇنىتېتى (Autoimmunity, 自身免疫):
• ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ بەدەننىڭ ئۆز توقۇلمىلىرىنى غەيرىي جىسىم دەپ تونۇپ، ئۇنىڭغا ھۇجۇم قىلىشى.
• ئۆزىدىن ئوزۇقلىنىدىغان مىكرو ئورگانىزملار (Autotrophic microorganism, 自养微生物):
• ئورگانىك ماددىلارنى باشقا جانلىقلاردىن ئالماي، ئۆزلىرى بىرىكتۈرۈپ ياشايدىغان مىكرو ئورگانىزملار.
• ئۆستۈرگۈچ (Medium, 培养基):
• مىكرو ئورگانىزملارنىڭ ئۆسۈشىنى قوللايدىغان ئوزۇقلۇق ماددىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ماددا.
• ئۆستۈرگۈچ فاكتور (Growth factor, 生长因子):
• مىكرو ئورگانىزملارنىڭ ئۆسۈشى ئۈچۈن زۆرۈر بولغان، ئەمما ئۇلارنىڭ ئۆزلىرى بىرىكتۈرەلمەيدىغان ئورگانىك بىرىكمىلەر.
• ئۆسۈش ئەگرى سىزىقى (Growth curve, 生长曲线):
• مىكرو ئورگانىزملار توپىنىڭ مەلۇم بىر ۋاقىت ئىچىدىكى ئۆسۈش ئەندىزىسىنى تەسۋىرلەيدىغان گرافىك.
• ئۈزلۈكسىز ئۆستۈرۈش (Continuous culture, Cotinuous culture):
• مىكرو ئورگانىزملارنى ئۆستۈرۈش جەريانىدا، يېڭى ئۆستۈرگۈچنى توختىماي قوشۇپ، ئىشلەپچىقىرىلغان مەھسۇلات ۋە ئارتۇق مىكرو ئورگانىزملارنى ئېلىپ تاشلاپ، ئۆسۈشنى تۇراقلىق ھالەتتە ساقلاش.
• ئۈزۈمسىمان شارچە باكتېرىيە (Staphylococcus, 葡萄球菌):
• شارچە شەكىللىك باكتېرىيەلەر بولۇپ، ئۈزۈم دۆۋىسىگە ئوخشاش توپلىشىپ تۇرىدۇ. بەزىلىرى ئىنسانلاردا كېسەللىك پەيدا قىلىدۇ.
• ئۈستكى يۈزىدە ئۆستۈرۈش (Surface culture, 表面培养):
• مىكرو ئورگانىزملارنى سۇيۇق ئۆستۈرگۈچنىڭ يۈزىدە، ئادەتتە ئوكسىگېن يېتەرلىك بولغان شارائىتتا ئۆستۈرۈش.
• ۋاستىلىك قان كاللەكلىشىش رېئاكسىيىسى (Indirect hemagglutination, 间接血凝反应):
• ئانتىگېننى قىزىل قان ھۈجەيرىسىگە چاپلاشتۇرۇپ، ئاندىن ئانتىتېلانىڭ بۇ ئانتىگېن بىلەن رېئاكسىيەگە كىرىشى ئارقىلىق قان كاللەكلىشىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان سېرولوگىيىلىك تەجرىبە.
• ۋاستىلىك قان كاللەكلىشىشنى تىزگىنلەش رېئاكسىيىسى (Indirect hemagglutination inhibition, 间接血凝抑制反应):
• ۋىرۇس ياكى ئانتىگېننىڭ قىزىل قان ھۈجەيرىسىنى قان كاللەكلىشىشكە ئۇچرىتىش ئىقتىدارىنى ئانتىتېلا بىلەن توسۇش رېئاكسىيىسى.
• ۋاكسىنا (Vaccine, 疫苗):
• كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان بىئولوگىيىلىك مەھسۇلات بولۇپ، ئاجىزلاشتۇرۇلغان ياكى ئۆلتۈرۈلگەن مىكرو ئورگانىزملارنى، ئۇلارنىڭ توكسىنلىرىنى ياكى بۆلەكلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
• ۋاكۇئوم بوشلۇقتا توڭلىتىپ قۇرۇق ساقلاش (Lyophilization, 真空冷冻干燥保藏法):
• مىكرو ئورگانىزملارنى ئۇزۇن مۇددەت ساقلاشنىڭ ئۈنۈملۈك ئۇسۇلى بولۇپ، ئۇلارنى توڭلىتىپ، ئاندىن ۋاكۇئوم بوشلۇقتا سۇنى سۇبلىماتسىيىلەش ئارقىلىق قۇرۇتۇش.
• ۋىبرىئون (Vibrio, 弧菌):
• ئەگمە شەكىللىك باكتېرىيەلەر بولۇپ، كۆپىنچە سۇ مۇھىتىدا ياشايدۇ، بەزىلىرى كېسەللىك پەيدا قىلىدۇ (مەسىلەن، خولېرا).
• ۋىرۇس (Virus, 病毒):
• ھۈجەيرە خاراكتېرىگە ئىگە بولمىغان، پەقەت تىرىك ھۈجەيرىلەر ئىچىدىلا كۆپىيەلەيدىغان ئىنتايىن كىچىك مىكرو ئورگانىزملار.
• ۋىرۇسسىمانلار (Viroid, 类病毒):
• ۋىرۇسلارغا قارىغاندا تېخىمۇ ئاددىي قۇرۇلمىلىق بولۇپ، پەقەت بىر تال رىبونۇكلېئىن كىسلاتاسى (RNA) مولېكۇلاسىدىن تۈزۈلگەن، ئۆسۈملۈكلەردە كېسەللىك پەيدا قىلىدۇ.
• ئېچتقۇ زەمبۇرۇغى (Yeast, 酵母菌):
• يەككە ھۈجەيرىلىك زەمبۇرۇغلار بولۇپ، ئېچىتىش جەريانىدا مۇھىم رول ئوينايدۇ.
• ئېچىتىلغان ئۆستۈرگۈچ (Fermentative medium, 发酵培养基):
• مىكرو ئورگانىزملارنىڭ ئېچىتىش جەريانىنى ئىلگىرى سۈرىدىغان ئۆستۈرگۈچ.
• ئېچىتىلغان يەم – خەشەك (Fermented feed, 发酵饲料):
• مىكرو ئورگانىزملار ئارقىلىق ئېچىتىلغان يەم-خەشەك بولۇپ، ھايۋانلارنىڭ ھەزىم قىلىش ئىقتىدارىنى ياخشىلايدۇ.
• ئېرىشىلگەن ئىممۇنىتېت (Acquired immunity, 获得性免疫):
• ھايات جەريانىدا كېسەللىككە گىرىپتار بولۇش ياكى ۋاكسىنىلاش ئارقىلىق قولغا كەلتۈرۈلگەن ئىممۇنىتېت.
• ئېندوتوكسىن (Endotoxin, 内毒素):
• گرام مەنپىي باكتېرىيەلەرنىڭ ھۈجەيرە تېمىنىڭ بىر قىسمى بولۇپ، باكتېرىيە ئۆلۈپ پارچىلانغاندا ئاندىن ئاجرىلىپ چىقىپ زەھەرلىك تەسىر كۆرسىتىدۇ.
• ئېندوس ئۆستۈرگۈچ (Endos medium, 远藤氏培养基):
• گرام مەنپىي باكتېرىيەلەرنى، بولۇپمۇ چوڭ ئۈچەي تاياقچە باكتېرىيىسىنى پەرقلەندۈرۈش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان تاللاش خاراكتېرىدىكى ۋە پەرقلەندۈرگۈچى ئۆستۈرگۈچ.
• ئىككى خىل ياشايدىغان مىكرو ئورگانىزم (Facultative anaerobe, 兼性厌氧微生物):
• ئوكسىگېن بولغان ۋە بولمىغان ھەر ئىككى مۇھىتتا ياشىيالايدىغان مىكرو ئورگانىزملار.
• ئىممۇنىتېت (Immunity, 免疫):
• بەدەننىڭ كېسەللىك پەيدا قىلغۇچى مىكرو ئورگانىزملار ياكى زەھەرلىك ماددىلارغا قارشى تۇرۇش ئىقتىدارى.
• ئىممۇنىتېتلىق شارچە ئاقسىل (Immunoglobulin, Ig, 免疫球蛋白):
• ئانتىتېلا دەپمۇ ئاتىلىدۇ، ئانتىگېنلارغا ئالاھىدە باغلىنىپ ئۇلارنى زىيانسىزلاشتۇرىدىغان ئاقسىللار.
• ئىممۇنىتېتلىق فلۇئورېسسېيىن تېخنىكىسى (Immunofluorescence technic, 免疫荧光技术):
• ئانتىتېلا ياكى ئانتىگېننى فلۇئورېسسېيىن ماددىسى بىلەن بەلگىلەپ، مىكرو ئورگانىزملارنى ياكى ھۈجەيرىلەردىكى ماددىلارنى تېپىش ۋە كۆزىتىش تېخنىكىسى.
• ئىممۇنىتېتلىق ئېلېكتروفورېز (Immunoelectrophoresis, 免疫电泳):
• ئاقسىللارنى ئېلېكتروفورېز ئارقىلىق ئايرىپ، ئاندىن ئانتىتېلا بىلەن رېئاكسىيەگە كىرگۈزۈپ، مەلۇم ئاقسىلنىڭ بارلىقىنى ياكى مىقدارىنى تەكشۈرۈش ئۇسۇلى.
• ئىنتېرفېرون (Interferon, 干扰素):
• ۋىرۇس يۇقۇملانغان ھۈجەيرىلەر تەرىپىدىن ئىشلەپچىقىرىلىدىغان ئاقسىللار بولۇپ، باشقا ھۈجەيرىلەرنى ۋىرۇسقا قارشى تۇرۇشقا قوزغىتىدۇ.
• يالغان يەككە ھۈجەيرىلىك باكتېرىيە (Pseudomonas, 假单胞菌):
• تاياقچە شەكىللىك، پولۇسلۇق باكتېرىيەلەر بولۇپ، تۇپراق، سۇ ۋە تېببىي مۇھىتلاردا كەڭ تارقالغان. بەزىلىرى پۇرسەتچى كېسەللىك قوزغاتقۇچى.
• يالغان يىپلىق ئېچىتقۇ (Candida, 假丝酵母):
• بەدەننىڭ بىر قىسمىدا ئۆسىدىغان، يۇقۇملىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان بىر تۈر ئېچىتقۇ زەمبۇرۇغى.
• يانتو يۈزدە ئۆستۈرۈش (Slant culture, 斜面培养):
• سىناق نەيچىسى ئىچىدىكى قاتتىق ئۆستۈرگۈچنى يانتۇ ھالەتتە قاتتۇرۇپ، يۈزىدە مىكرو ئورگانىزملارنى ئۆستۈرۈش.
• يۇقۇش (Infection, 传染):
• كېسەللىك پەيدا قىلغۇچى مىكرو ئورگانىزملارنىڭ بەدەنگە كىرىپ كۆپىيىشى.
• يۇقىرى بېسىملىق سۇ پارى ئارقىلىق ستېرىلىزاتسىيىلەش (Autoclaving sterilization, 高压蒸汽灭菌): يۇقىرى تېمپېراتۇرا ۋە يۇقىرى بېسىملىق سۇ پارىنى ئىشلىتىپ بارلىق مىكرو ئورگانىزملارنى ئۆلتۈرۈش ئۇسۇلى. ئەڭ ئۈنۈملۈك ستېرىلىزاتسىيە ئۇسۇلى.
• يېپىشقاق باكتېرىيە (Myxobacteria, 粘细菌):
• تۇپراقتا ياشايدىغان، يېپىشقاق خاراكتېرلىك ھەرىكەتلىنىدىغان، توپلىشىپ مۇرەككەپ قۇرۇلمىلارنى ھاسىل قىلالايدىغان باكتېرىيەلەر.
• يېپىشقاق زەمبۇرۇغ (Myxomycetes, 粘菌):
• ئامۆباغا ئوخشاش ھەرىكەتلىنىدىغان، زەمبۇرۇغلارغا ئوخشاش سپورا ھاسىل قىلىدىغان جانلىقلار.
• يېرىم قاتتىق ئۆستۈرگۈچ (Semi – solid medium, 半固体培养基):
• ئاگارنىڭ مىقدارى ئاز بولغان، قىسمەن قاتتىق ھالەتتىكى ئۆستۈرگۈچ بولۇپ، مىكرو ئورگانىزملارنىڭ ھەرىكەتچانلىقىنى تەكشۈرۈشكە ئىشلىتىلىدۇ.
• يېرىمىنى ئۆلتۈرۈش مىقدارى (Median lethaldose LD50, 半数致死量):
• بىر توپ جانلىقلارنىڭ يېرىمىنى ئۆلتۈرۈش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان زەھەرلىك ماددىنىڭ مىقدارى.
• يېشىل يېرىڭ تاياقچە باكتېرىيىسى (Pseudomonas aeruginosa, 绿脓杆菌):
• تۇپراق، سۇ ۋە تېببىي مۇھىتلاردا ئۇچرايدىغان پۇرسەتچى كېسەللىك قوزغاتقۇچى باكتېرىيە.
• يىلتىز تۈگۈن باكتېرىيىسى (Rhizobium, 根瘤菌):
• ئۆسۈملۈكلەرنىڭ يىلتىزى بىلەن ھەمكارلىشىپ، يىلتىز تۈگۈنچىلىرىنى ھاسىل قىلىپ ئازوتنى تۇراقلاشتۇرىدىغان باكتېرىيەلەر.
• يىلتىز مىكرو ئورگانىزملىرى (Rhizosphere microorganism, 根际微生物):
• ئۆسۈملۈك يىلتىزى ئەتراپىدىكى تۇپراقتا ياشايدىغان مىكرو ئورگانىزملار.
• يىلتىز ئىششىقى زەمبۇرۇغى (Plasmodiophoromycetes, 根肿瘤):
• ئۆسۈملۈكلەرنىڭ يىلتىزىدا ئىششىق پەيدا قىلىدىغان بىر تۈر زەمبۇرۇغ.

مىكرو بىئولوگىيەنىڭ كەڭ قوللىنىشچانلىقى ۋە كەلگۈسىدىكى ئىمكانىيەتلىرى

مىكرو بىئولوگىيە پېنى كىچىك جانلىقلارنى تەتقىق قىلىش ئارقىلىق، ساغلاملىق، يېزا ئىگىلىكى، سانائەت ۋە مۇھىت ئاسراش قاتارلىق نۇرغۇن ساھەلەردە ئىنتايىن چوڭقۇر تەسىرلەرنى كۆرسىتىپ كەلدى ۋە كېلىۋاتىدۇ. بۇ كۆزگە كۆرۈنمەس جانلىقلارنىڭ ھاياتىمىزدىكى رولىنى چۈشىنىش، ئۇلاردىن ئىجابىي پايدىلىنىش ۋە زىيانلىق تەسىرىنى ئازايتىش ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم. مىكرو ئورگانىزملار پەقەت كېسەللىك پەيدا قىلغۇچى جانلىقلارلا ئەمەس، بەلكى ئۇلار يەنە نۇرغۇن مۇھىم روللارنى ئوينايدۇ:

• ساغلاملىق ساھەسىدە: مىكرو بىئولوگىيە كېسەللىك قوزغاتقۇچى مىكرو ئورگانىزملارنى تونۇش، ۋاكسىنا (مەسىلەن، ۋاكسىنا، توكسوئىد) ۋە ئانتىبىئوتىكلارنى (مەسىلەن، زەنجىرسىمان زەمبۇرۇغتىن ئېلىنغان) ياساش ئارقىلىق ئىنسانلارنىڭ ساغلاملىقىنى قوغداشتا ھالقىلىق رول ئوينىدى. ئىممۇنىتېت سىستېمىسى (مەسىلەن، ئاكتىپ ئىممۇنىتېت، ھۈجەيرە كەلتۈرۈپ چىقارغان ئىممۇنىتېت) نى چۈشىنىش ئارقىلىق ئۆز ئىممۇنىتېتى كېسەللىكلىرى ۋە ئاللېرگىيە قاتارلىق مەسىلىلەرنى داۋالاش ئۇسۇللىرى تەرەققىي قىلدۇرۇلدى.
• يېزا ئىگىلىكى ۋە مۇھىت ئاسراش: ئازوتنى تۇراقلاشتۇرۇش (مەسىلەن، يىلتىز تۈگۈن باكتېرىيىسى) ۋە نىترىتلاش جەريانلىرى تۇپراقنىڭ مۇنبەتلىكىنى ساقلاشتا مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. مىكرو ئورگانىزملار يەنە زىيانداش ھاشاراتلارنى كونترول قىلىشتا (مەسىلەن، تۇرىنگىن تاياقچە باكتېرىيىسى) ۋە دۈملىمە ئوغۇت ئىشلەپچىقىرىشتا ئىشلىتىلىدۇ. سۇنى بىر تەرەپ قىلىشتا (مەسىلەن، ئاكتىپلاشقان پاتقاق بىلەن بىر تەرەپ قىلىش) ۋە نېفىت بۇلغىنىشىنى تازىلاشتا مىكرو ئورگانىزملارنىڭ رولى كۆپەيمەكتە.
• سانائەت قوللىنىشچانلىقى: ئېچىتقۇ زەمبۇرۇغى (مەسىلەن، ئاچچىقسۇ ئېچىتقۇسى) پىۋا، نان ۋە شاراب ئىشلەپچىقىرىشتا ئەسىرلەردىن بېرى قوللىنىلىپ كېلىۋاتىدۇ. لاكتىك كىسلاتا باكتېرىيىسى سۈت مەھسۇلاتلىرىنى ئېچىتىشقا، پاتقاق گازى ئېچىتىش بولسا يېشىل ئېنېرگىيە ئىشلەپچىقىرىشقا ئىشلىتىلىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە، مىكرو ئورگانىزملار دورا، فامىلە، بىئولوگىيىلىك يېقىلغۇ ۋە يېڭى ماتېرىياللارنى ئىشلەپچىقىرىشتا كەڭ كۆلەمدە تەتقىق قىلىنىۋاتىدۇ.

• ئوزۇقلۇق دەۋرىيلىكى: باكتېرىيە ۋە زەمبۇرۇغلار تۇپراق ۋە سۇدىكى ئورگانىك ماددىلارنى پارچىلاپ، ئۆسۈملۈكلەرنىڭ ئۆسۈشى ئۈچۈن زۆرۈر بولغان ئوزۇقلۇقلارنى ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ. نىتروگېن تۇراقلاشتۇرغۇچى باكتېرىيەلەر ھاۋادىكى نىتروگېننى ئۆسۈملۈكلەر ئىشلىتەلەيدىغان شەكىلگە ئايلاندۇرىدۇ.
• تېببىي ساھەسى: مىكروبىئولوگىيە دورا ياساش، ۋاكسىنىلارنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە كېسەللىك پەيدا قىلغۇچى مىكروبلارغا قارشى تۇرۇشتا ئاساسلىق رول ئوينايدۇ. ئانتىبىئوتىكلارنىڭ كۆپىنچىسى مىكرو ئورگانىزملاردىن ئېلىنغان.
• يېمەكلىك سانائىتى: نۇرغۇن يېمەكلىك مەھسۇلاتلىرى، مەسىلەن، قېتىق، پىشلاق، نان ۋە ئاچچىقسۇ قاتارلىقلارنى ئىشلەپچىقىرىشتا مىكرو ئورگانىزملار قوللىنىلىدۇ.
• مۇھىت ئاسراش: مىكرو ئورگانىزملار سۇ ۋە تۇپراقنى بۇلغىنىشتىن تازىلاشتا، يەنى نېفىت ياكى باشقا خىمىيىلىك ماددىلارنى پارچىلاشتا ئىشلىتىلىدۇ. بۇ ئۇسۇل «بىئو-تازىلاش» دەپ ئاتىلىدۇ.
• بىئو-تېخنىكا: مىكرو ئورگانىزملار گېن ئىنژېنېرلىقىدا ئاقسىل، ئېنزىم ۋە باشقا بىئولوگىيىلىك مەھسۇلاتلارنى ئىشلەپچىقىرىشتا قوللىنىلىدۇ.

خۇلاسە

مىكرو بىئولوگىيە ساھەسىدىكى ئېرىشىلگەن مۇۋەپپەقىيەتلەر ھەممىمىزگە مەلۇم. ۋىرۇسسىمانلار، مىكوپلازما، خلامىدىيە قاتارلىق مىكرو ئورگانىزملارنى تەتقىق قىلىش بىزنىڭ كېسەللىكلەرنى چۈشىنىش ۋە ئۇلارنى داۋالاش ئۇسۇللىرىمىزنى زور دەرىجىدە ئىلگىرى سۈردى. زامانىۋى گېن قۇرۇلۇشى ۋە سىستېما بىئولوگىيىسى تېخنىكىلىرى ئارقىلىق، بىز مىكرو ئورگانىزملارنى تېخىمۇ چوڭقۇر چۈشىنىپ، ئۇلارنىڭ ئىقتىدارىنى تېخىمۇ ياخشى ئىشلىتەلەيمىز. كەلگۈسىدە، مىكرو بىئولوگىيە كېلىمات ئۆزگىرىشى، ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ۋە ئىنسانىيەتنىڭ ساغلاملىقىغا ئوخشاش دۇنياۋى رىقابەتلەرنى ھەل قىلىشتا ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ. بۇ كىچىك جانلىقلارنىڭ يوشۇرۇن كۈچى ھېلىمۇ تولۇق بايقالمىدى، ئۇلارنىڭ سىرلىق دۇنياسىنى تەتقىق قىلىش داۋاملىق نۇرغۇنلىغان يېڭى بايقاشلارنى ئېلىپ كېلىدۇ.