پەسىل ئالمىشىش مەزگىلىدە، بولۇپمۇ كۈز ۋە قىش ئايلىرىدا تېمپېراتۇرا ئۆزگىرىشى تۈپەيلىدىن زۇكام كۆرۈنەرلىك كۆپىيىدۇ. بۇ ئەھۋالنىڭ سەۋەبى پەقەت سوغۇق ھاۋا بولماستىن، بەلكى ۋىرۇسلارنىڭ ئاكتىپلىقى، بەدەننىڭ ئىممۇنىتېت ئىنكاسى ۋە تۇرمۇش ئادىتىمىز بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. نۇرغۇن كىشىلەر ھاۋا سوۋۇپ كەتكەنلىكى ئۈچۈنلا زۇكام بولدۇق دەپ قارىسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بۇنىڭ كەينىدە مۇرەككەپ بىئولوگىيەلىك جەريانلار يوشۇرۇنغان.
ھاۋا تېمپېراتۇرىسىنىڭ ۋىرۇسلارغا بولغان تەسىرى
پەسىل ئالماشقاندا، بولۇپمۇ ھاۋا سوۋۇغاندا، نۇرغۇن كىشىلەر نېمە ئۈچۈن تۇيۇقسىزلا زۇكام بولۇپ قالىدىغانلىقىنى چۈشىنەلمەي قالىدۇ. ئەڭ ئاساسلىق سەۋەبلەرنىڭ بىرى، نۇرغۇن تىپتىكى رىنوۋىرۇس (Rhinovirus) ۋە زۇكام ۋىرۇسلىرىنىڭ سوغۇق ۋە قۇرغاق ھاۋادا ياشاش ئىقتىدارىنىڭ تېخىمۇ كۈچلۈك بولۇشىدۇر. ھاۋانىڭ نىسپىي نەملىكى تۆۋەنلىگەندە، ۋىرۇس بار بولغان كىچىك تامچىلار ھاۋادا تېخىمۇ ئۇزۇن ۋاقىت تۇرالايدۇ ۋە تېخىمۇ يىراق ئارىلىققا تارقىلالايدۇ.
تەتقىقاتلاردا كۆرسىتىلىشىچە، سوغۇق ھاۋا ۋىرۇسنىڭ سىرتقى قېپىنى تېخىمۇ كۈچلەندۈرۈپ، ئۇنىڭ سىرتتىكى ناچار مۇھىتتا ئاسان ئۆلمەسلىكىگە شارائىت يارىتىپ بېرىدۇ. ھاۋا ئىسسىغاندا بۇ سىرتقى قاپ ئاسانلا ئېرىپ كېتىدۇ ۋە ۋىرۇس ئۆز كۈچىنى يوقىتىدۇ. شۇڭلاشقا، پەسىل ئالمىشىپ ھاۋا سوۋۇشقا باشلىغاندا، مۇھىتتىكى ۋىرۇسنىڭ زىچلىقى ئاشىدۇ.
بۇرۇن بوشلۇقىنىڭ مۇداپىئە مېخانىزمىنىڭ ئاجىزلىشى
بىزنىڭ بۇرۇن بوشلۇقىمىز ۋىرۇس ۋە باكتېرىيەلەرگە قارشى تۇرىدىغان بىرىنچى مۇداپىئە سېپىمىز ھېسابلىنىدۇ. نورمال ئەھۋالدا، بۇرۇن شىللىق پەردىسى توختىماي سۇيۇقلۇق ئاجرىتىپ چىقىرىپ، بىز سۈمۈرگەن ھاۋادىكى زىيانلىق ماددىلارنى سۈزۈپ تاشلايدۇ. ئەمما پەسىل ئالماشقاندىكى سوغۇق ھاۋا بۇرۇن ئىچىدىكى قان تومۇرلارنى تارايتىپ، ئۇ يەردىكى ئىممۇنىتېت ھۈجەيرىلىرىنىڭ ھەرىكىتىنى ئاستىلىتىدۇ.
يېقىنقى يىللاردىكى ئەڭ يېڭى تەتقىقاتلار بۇ مەسىلىگە تېخىمۇ ئېنىق جاۋاب بەردى. مەسىلەن، 2023-يىلى يېل ئۇنىۋېرسىتېتى (Yale University) تېببىي ئىنستىتۇتى تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلغان بىر تۈرلۈك تەتقىقاتتا كۆرسىتىلىشىچە، بۇرۇن بوشلۇقىدىكى تېمپېراتۇرا ئاران 5 سېلسىيە گرادۇس تۆۋەنلىگەندە، بۇرۇن بوشلۇقىدىكى ۋىرۇسقا قارشى تۇرىدىغان ھۈجەيرىلەرنىڭ سىرتىدىكى كۆپۈكچە (extracellular vesicles) مىقدارى تەخمىنەن %50 ئازىيىپ كېتىدىكەن. بۇ تەتقىقات نەتىجىسى «ئاللېرگىيە ۋە كلىنىكىلىق ئىممۇنىتېت ئىلمى ژۇرنىلى» (The Journal of Allergy and Clinical Immunology) دا ئېلان قىلىنغان بولۇپ، نېمە ئۈچۈن قىش ۋە پەسىل ئالمىشىش مەزگىلىدە زۇكامنىڭ كۆپىيىدىغانلىقىنى بىئولوگىيەلىك جەھەتتىن ئىسپاتلاپ بەرگەن.
تۇرمۇش ئادىتى ۋە مۇھىت ئۆزگىرىشى
ھاۋا سوۋۇشقا باشلىغاندا، كىشىلەرنىڭ تۇرمۇش ئادىتىدىمۇ چوڭ ئۆزگىرىشلەر بولىدۇ. بۇ ئۆزگىرىشلەر ۋىرۇسنىڭ تارقىلىشىغا يېشىل چىراغ يېقىپ بېرىدۇ. تۆۋەندىكى ئامىللار پەسىل ئالمىشىش مەزگىلىدىكى يۇقۇملىنىشنىڭ ئاساسلىق مەنبەلىرىدۇر:
- ئۆي ئىچىدە توپلىشىش: ھاۋا سوۋۇغاندا كىشىلەر سىرتتا ئاز تۇرۇپ، ئۆي ياكى ئىشخانا ئىچىدە كۆپ تۇرىدۇ. ھاۋا ئالماشتۇرۇش ياخشى بولمىغان يېپىق مۇھىت ۋىرۇسنىڭ بىر ئادەمدىن يەنە بىر ئادەمگە يۇقۇشىنى ئاسانلاشتۇرىدۇ.
- ئىسسىقلىق سىستېمىسى: ئۆي ئىچىدىكى پار ياكى ئىسسىق ھاۋا بۇرۇن ۋە كۆكمۇچ پەردىلىرىنى قۇرۇتۇپ تاشلايدۇ. قۇرۇپ كەتكەن شىللىق پەردىلەر ۋىرۇسلارنىڭ بەدەنگە كىرىشىگە ئاسان يول ئېچىپ بېرىدۇ.
- قۇياش نۇرىنىڭ ئازىيىشى: كۈز ۋە قىش كۈنلىرى قۇياش نۇرى ئازىيىدۇ، بۇ بەدەندىكى ۋىتامىن D مىقدارىنىڭ تۆۋەنلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. ۋىتامىن D بولسا ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ نورمال ئىشلىشى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم.
ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ بېسىمغا ئۇچرىشى
پەسىل ئالمىشىش مەزگىلىدە كۈن بىلەن تۈننىڭ ئۇزۇنلۇقى ئۆزگىرىدۇ، بۇ بىزنىڭ بىئولوگىيەلىك سائىتىمىزگە تەسىر كۆرسىتىدۇ. ئىممۇنىتېت سىستېمىسى بۇ خىل تۇيۇقسىز ئۆزگىرىشلەرگە ماسلىشىش جەريانىدا مەلۇم دەرىجىدە بېسىمغا ئۇچرايدۇ. بولۇپمۇ ئۇيقۇنىڭ تۇراقسىز بولۇشى ۋە ھاۋانىڭ تۇيۇقسىز ئىسسىپ-سوۋۇشى بەدەننىڭ چىدامچانلىقىنى تۆۋەنلىتىۋېتىدۇ.
بۇنىڭدىن باشقا، پەسىل ئالماشقاندا ئاللېرگىيەلىك رېئاكسىيەلەرمۇ كۆپىيىدۇ. نۇرغۇن كىشىلەر ئۆزىنى زۇكام بولۇپ قالدىم دەپ ئويلايدۇ، ئەمەلىيەتتە بولسا ئۇلارنىڭ تىنىچلىنىپ قالغان ئاللېرگىيەسى ھاۋادىكى چاڭ-توزان ياكى باشقا ئامىللار سەۋەبىدىن قوزغىلىپ قالغان بولىدۇ. ئاللېرگىيە سەۋەبىدىن ياللۇغلانغان بۇرۇن يوللىرى ھەقىقىي ۋىرۇسلارنىڭ تاجاۋۇز قىلىشىغا تېخىمۇ ئاجىز كېلىدۇ.
زۇكامنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن نېمە قىلىش كېرەك؟
پەسىل ئالمىشىش مەزگىلىدە كېسەل بولۇپ قالماسلىق ئۈچۈن، پەقەت قېلىن كىيىنىشلا كۇپايە قىلمايدۇ. بىز چوقۇم كۆپ تەرەپلىمىلىك تەدبىرلەرنى قوللىنىشىمىز كېرەك. تۆۋەندىكى تەكلىپلەر سىزنىڭ ساغلاملىقىڭىزنى قوغداشتا ياردەم بېرىدۇ:
- قولنى پات-پات يۇيۇش: ۋىرۇسلار كۆپىنچە ئەھۋالدا قولىمىز ئارقىلىق ئېغىز-بۇرۇنلىرىمىزغا كىرىدۇ. سابۇن بىلەن كەمىدە 20 سېكۇنت يۇيۇش ۋىرۇسلارنى ئۈنۈملۈك يوقىتىدۇ.
- يېتەرلىك سۇ ئىچىش: سۇ ئىچىش بۇرۇن ۋە گالدىكى شىللىق پەردىلەرنىڭ نەملىكىنى ساقلاپ، ۋىرۇسلارنىڭ ئورۇنلىشىپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ.
- ھاۋا ئالماشتۇرۇش: ئۆي ئىچىنىڭ ھاۋاسىنى كۈندە كەمىدە ئىككى قېتىم ئالماشتۇرۇش، ئۆي ئىچىدىكى ۋىرۇس زىچلىقىنى تۆۋەنلىتىدۇ.
- تەڭپۇڭ ئوزۇقلىنىش: كۆكتات ۋە مېۋە-چېۋىلەرنى كۆپ ئىستېمال قىلىش، بولۇپمۇ ۋىتامىن C ۋە D غا باي يېمەكلىكلەرنى تاللاش كېرەك.
پەسىل ئالمىشىش مەزگىلىدە زۇكامنىڭ كۆپىيىشى تەبىئىي بىر ھادىسە بولسىمۇ، ئەمما بىز ئىلىم-پەن ئارقىلىق ئۇنىڭ سەۋەبلىرىنى بىلىپ، ئالدىنى ئېلىش تەدبىرلىرىنى كۈچەيتسەك، كېسەللىك خەۋپىنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرەلەيمىز. ساغلام تۇرمۇش ئادىتى ۋە شەخسىي تازىلىق ھەر قانداق دورىدىن ئەۋزەلدۇر.
