ئۆسمۈرلۈك دەۋرى ئىنسان ھاياتىدىكى ئەڭ نازۇك ۋە ئۆزگىرىشچان باسقۇچلارنىڭ بىرى بولۇپ، بۇ جەرياندا جىسمانىي، ھېسسىيات ۋە ئىجتىمائىي جەھەتتىكى چوڭ بۇرۇلۇشلار يۈز بېرىدۇ. نۇرغۇن ئاتا-ئانىلار ياشلارغا جىنسىي بىلىملەرنى سۆزلەشتىن تەپتارتىدۇ، ئەمما بۇ تېمىدىكى سۈكۈت بالىلارنى خاتا ئۇچۇر مەنبەلىرىگە ئىتتىرىپ قويىدۇ. جىنسىي تەربىيە پەقەتلا فىزىئولوگىيەلىك جەريانلارنى چۈشەندۈرۈش ئەمەس، بەلكى بالىلارنىڭ ئۆز بەدىنىنى ھۆرمەتلىشى، چېگرانى تونۇشى ۋە ساغلام مۇناسىۋەت قۇرۇشىغا ياردەم بېرىدىغان بىر پۈتۈن مائارىپ سىستېمىسىدۇر. توغرا ۋاقىتتا ۋە ئىلمىي ئۇسۇلدا بېرىلگەن بىلىم بالىلارنى كەلگۈسىدىكى نۇرغۇن خەتەرلەردىن قوغدايدۇ.
ئۆسمۈرلەرگە جىنسىي بىلىملەرنى بېرىشنى قاچان باشلاش كېرەك؟
نۇرغۇن كىشىلەر جىنسىي تەربىيەنى بالىلار بالاغەتكە يەتكەندە باشلاش كېرەك دەپ ئويلايدۇ، ئەمما بۇ بىر خاتا چۈشەنچە. تىببىي مۇتەخەسسىسلەر جىنسىي ساغلاملىق تەربىيەسىنىڭ بالىنىڭ تۇغۇلغىنىدىن باشلاپ، يېشىغا ماس ھالدا باسقۇچلۇق ئېلىپ بېرىلىشىنى تەۋسىيە قىلىدۇ. مەسىلەن، كىچىك بالىلارغا ئۆز بەدىنىدىكى ئەزالارنىڭ ئىلمىي نامىنى ئۆگىتىش، كىمنىڭ ئۇلارغا تېگىشكە بولىدىغانلىقى ياكى بولمايدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈش بىرىنچى قەدەمدۇر. بالاغەت دەۋرىگە يېقىنلاشقاندا بولسا، بەدەندىكى گىيورمۇنال ئۆزگىرىشلەر ۋە ھېسسىياتنىڭ تۇراقسىزلىقى ھەققىدە ئالدىن بىلىم بېرىش كېرەك.
تۆۋەندىكى باسقۇچلار جىنسىي تەربىيەنىڭ ياش ئالاھىدىلىكىگە كۆرە تەقسىملىنىشىدۇر:
- 3-6 ياش: بەدەن ئەزالىرىنىڭ ئىلمىي نامىنى تونۇتۇش ۋە شەخسىي مەخپىيەتلىك چېگراسىنى ئۆگىتىش.
- 7-11 ياش: بالاغەتكە يېتىش جەريانىدىكى فىزىئولوگىيەلىك ئۆزگىرىشلەر، ھۆرمەت ۋە رازىلىق ئۇقۇمىنى چۈشەندۈرۈش.
- 12-18 ياش: كۆپىيىش ساغلاملىقى، كېسەللىكلەردىن ساقلىنىش، ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىكى ئۇچۇرلارنى پەرقلەندۈرۈش ۋە پىسخىكىلىق بېسىمنى كونترول قىلىش.
جىنسىي تەربىيە ۋە تىببىي تەتقىقاتلارنىڭ رولى
زامانىۋى مائارىپ پىسخولوگىيەسى ۋە تىبابەتچىلىك جىنسىي تەربىيەنىڭ بالدۇر باشلىنىشىنىڭ جەمئىيەت ساغلاملىقى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىملىقىنى كۆرسەتمەكتە. ئامېرىكا تېببىي جەمئىيىتى ژۇرنىلى (JAMA Pediatrics) دا 2023-يىلى ئېلان قىلىنغان بىر پارچە ماقالىدە، مەكتەپ يېشىدىكى بالىلارغا بېرىلگەن سىستېمىلىق جىنسىي ساغلاملىق بىلىملىرىنىڭ كېيىنچە يۈز بېرىدىغان كۆڭۈلسىز ھادىسىلەرنى %30 تۆۋەنلىتىدىغانلىقى مەلۇم قىلىنغان. شۇنداقلا، دۇنيا ساغلاملىق تەشكىلاتى (World Health Organization) نىڭ 2024-يىلدىكى جىنسىي ساغلاملىق يېتەكچىسىدە، ئائىلىدە ئوچۇق ۋە ئىلمىي سۆھبەت قۇرۇلغان مۇھىتتىكى ئۆسمۈرلەر تېخىمۇ يۇقىرى دەرىجىدىكى پىسخىكىلىق تۇراقلىقلىقنى ۋە مەسئۇلىيەتچانلىقنى نامايان قىلىدىغانلىقى تەكىتلەنگەن. بۇ تەتقىقاتلار بىزگە شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، بىلىم بېرىش جەريانىنى كېچىكتۈرۈش بالىلارنى تېخىمۇ چوڭ خەتەرگە ئىتتىرىش بىلەن باراۋەردۇر.
ئىلمىي تەربىيە بېرىشنىڭ ئەمەلىي ئۇسۇللىرى
بالىلار بىلەن بۇ تېمىدا سۆزلەشكەندە، ئەڭ مۇھىم بولغىنى «قورقۇتۇش» ئەمەس، بەلكى «چۈشەندۈرۈش»تۇر. ئەگەر سىز جىنسىيەتنى بىر خىل گۇناھ ياكى خەتەرلىك شەيئى سۈپىتىدە تونۇتسىڭىز، بالا بۇ تېمىدا قىيىنچىلىققا دۇچ كەلگەندە سىزدىن ياردەم سورىمايدىغان بولۇپ قالىدۇ. شۇڭا، ئاتا-ئانىلار ئالدى بىلەن ئۆزلىرىنىڭ جىنسىي ساغلاملىق ھەققىدىكى بىلىملىرىنى تۈزىتىشى ۋە تېمىغا ئىلىم نوقتىسىدىن قارىشى كېرەك. سۆھبەت جەريانىدا بالىنىڭ سوئاللىرىغا ئەستايىدىل جاۋاب بېرىش، ئۇلارنى كۇسپۇسلاپ قويماسلىق ساغلام بىر مۇھىت يارىتىدۇ.
بالىلار بىلەن پىكىر ئالماشتۇرغاندا تۆۋەندىكى نۇقتىلارغا دىققەت قىلىڭ:
- ئاددىي ۋە چۈشىنىشلىك تىل ئىشلىتىڭ، ئارتۇقچە پەرەزلەردىن ساقلىنىڭ.
- ئۇلارنى ئەيىبلىمەڭ، سوئال سورىشىغا ئىلھام بېرىڭ.
- ئىنتېرنېتتىكى خاتا ئۇچۇرلارنىڭ زىيىنىنى مىساللار بىلەن چۈشەندۈرۈڭ.
- ھېسسىياتنى بىر تەرەپ قىلىش ۋە «ياق» دېيىشنىڭ ئەھمىيىتىنى تەكىتلەڭ.
ئائىلە ۋە مەكتەپنىڭ ھەمكارلىقى
جىنسىي تەربىيە پەقەت ئائىلىنىڭلا ئەمەس، بەلكى مەكتەپ ۋە جەمئىيەتنىڭ ئورتاق مەسئۇلىيىتى. مەكتەپلەر تىببىي جەھەتتىن توغرا بولغان دەرسلىكلەرنى تەمىنلىسە، ئائىلە بۇ بىلىملەرنى ئەخلاقىي ۋە ئىجتىمائىي قىممەت قاراشلار بىلەن تولۇقلىشى كېرەك. بىزنىڭ مەقسىتىمىز ياشلارنى تېخىمۇ ئەركىن قىلىۋېتىش ئەمەس، بەلكى ئۇلارنى تېخىمۇ ئاڭلىق ۋە ساغلام قىلىپ يېتىشتۈرۈشتۇر. ساغلام بىر جەمئىيەت قۇرۇش ئۈچۈن، ياشلارنىڭ ئۆز بەدىنىنى تونۇيدىغان، قوغدايدىغان ۋە مەسئۇلىيەتچان بولۇشى ئىنتايىن مۇھىمدۇر.
