يامغۇرلۇق ۋە نەملىك يۇقىرى كۈنلەردە بوغۇم ئاغرىقىنىڭ كۈچىيىپ كېتىشى نۇرغۇن كىشىلەرگە تونۇشلۇق بولغان بىر ھادىسە. گەرچە ئۇزۇن يىللارغىچە بۇ پەقەت بىر خىل «كونىلارنىڭ گېپى» دەپ قارالغان بولسىمۇ، ئەمما زامانىۋى تېبابەتچىلىك ھاۋا بېسىمى، نەملىك ۋە تېمپېراتۇرىنىڭ ئادەم بەدىنىگە كۆرسىتىدىغان فىزىكىلىق تەسىرىنى ئىسپاتلاپ چىقتى. بۇ جەرياندا بارومېتىرلىق بېسىمنىڭ تۆۋەنلىشى بوغۇم ئەتراپىدىكى توقۇلمىلارنىڭ كېڭىيىشىگە ۋە نېرۋىلارنىڭ غىدىقلىنىشىغا سەۋەب بولىدۇ.
بارومېتىرلىق بېسىم ۋە بوغۇم توقۇلمىلىرىنىڭ مۇناسىۋىتى
ھاۋا رايى ئۆزگىرىپ يامغۇر يېغىش ئالدىدا، ئاتموسفېرا بېسىمى يەنى بارومېتىرلىق بېسىم تۆۋەنلەيدۇ. بۇ بېسىمنىڭ تۆۋەنلىشىنى بىر شارغا ئوخشىتىپ چۈشىنىشكە بولىدۇ: ئەگەر شارنىڭ سىرتىدىكى بېسىم تۆۋەنلىسە، شار ئىچىدىكى ھاۋا سىرتقا قاراپ كېڭىيىدۇ. ئادەم بەدىنىدىكى بوغۇم ئەتراپىدىكى يۇمشاق توقۇلمىلار، پەيلەر ۋە سۇيۇقلۇقلارمۇ ئەنە شۇنداق سىرتقى بېسىم تۆۋەنلىگەندە كېڭىيىشكە باشلايدۇ.
بۇ خىل كېڭىيىش ئىنتايىن كىچىك بولسىمۇ، ئەمما بوغۇم بوشلۇقىدىكى بوشلۇق چەكلىك بولغانلىقتىن، كېڭەيگەن توقۇلمىلار ئەتراپتىكى نېرۋا ئۇچلىرىنى بېسىپ قويىدۇ. بولۇپمۇ ئاللىقاچان زەخمىلەنگەن ياكى بوغۇم ياللۇغى بار كىشىلەردە، نېرۋىلار تېخىمۇ سەزگۈر بولغاچقا، ئاغرىق ھېسسىياتى تېخىمۇ كۈچلۈك بولىدۇ. بۇ خىل بېسىم ئۆزگىرىشى ھەتتا يامغۇر يېغىشتىن بىر قانچە سائەت ئىلگىرىلا باشلىنىدىغان بولغاچقا، بەزى كىشىلەر «مېنىڭ پۇتۇم ئاغرىۋاتىدۇ، يامغۇر ياغىدىغان ئوخشايدۇ» دەپ ھاۋا رايىنى ئالدىن پەرەز قىلالايدۇ.
نەملىك ۋە تېمپېراتۇرىنىڭ قوشۇمچە تەسىرى
يامغۇرلۇق ھاۋادا پەقەت بېسىم ئۆزگىرىپلا قالماي، ھاۋادىكى نەملىك دەرىجىسى ئۆرلەپ، تېمپېراتۇرا تۆۋەنلەيدۇ. تۆۋەن تېمپېراتۇرا بوغۇملارنىڭ ھەرىكەتچانلىقىنى سىنايدىغان يەنە بىر ئامىل. سوغۇق ھاۋا بوغۇم ئىچىدىكى سىنوۋىئال سۇيۇقلۇق (Synovial fluid) نىڭ قويۇقلۇقىنى ئاشۇرۇۋېتىدۇ. بۇ سۇيۇقلۇق نورمالدا بوغۇملارنىڭ سىلىق ھەرىكەت قىلىشىنى تەمىنلەيدىغان «سىلىقلاش مېيى» بولۇپ، ئۇ قويۇقلىشىپ كەتكەندە بوغۇملار قېتىپ قالىدۇ ۋە ھەرىكەت جەريانىدا ئاغرىق پەيدا قىلىدۇ.
نەملىك يۇقىرى بولغاندا، بەدەندىكى سۇ تەڭپۇڭلۇقى ۋە قان ئايلىنىش سىستېمىسىمۇ مەلۇم دەرىجىدە تەسىرگە ئۇچرايدۇ. قېنى يېتەرلىك ئايلانمىغان بوغۇم توقۇلمىلىرى تېخىمۇ سەزگۈر بولۇپ قالىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، نەم ۋە سوغۇق ھاۋا ئادەمنىڭ كەيپىياتىنى تۆۋەنلىتىپ، ئاغرىققا بولغان چىدامچانلىقىنى تۆۋەنلىتىۋېتىشى مۇمكىن. پىسخىكىلىق جەھەتتىكى بۇ خىل بېسىم فىزىكىلىق ئاغرىقنىڭ تېخىمۇ ئېغىر تۇيۇلۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
ئەڭ يېڭى تېببىي تەتقىقاتلار نېمە دەيدۇ؟
يېقىنقى يىللاردا ئېلىپ بېرىلغان بىر قىسىم تەتقىقاتلار ھاۋا رايى بىلەن ئاغرىق ئوتتۇرىسىدىكى باغلىنىشنى چوڭ سانلىق مەلۇماتلار ئارقىلىق دەلىللىمەكتە. مەنسېستېر ئۇنىۋېرسىتېتى (University of Manchester) تەرىپىدىن 2019-يىلى ئېلىپ بېرىلغان «بۇلۇتلۇق ھاۋا ۋە ئاغرىق پۇرسىتى» (Cloudy with a Chance of Pain) ناملىق تەتقىقاتتا كۆرسىتىلىشىچە، نەملىك يۇقىرى ۋە بېسىم تۆۋەن كۈنلەردە بوغۇم ئاغرىقى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاشىدىكەن. بۇ تەتقىقات نەتىجىسى «رەقەملىك تېبابەت» (npj Digital Medicine) ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان بولۇپ، ئاپتورلار ھاۋا رايىنىڭ سوزۇلما خاراكتېرلىك ئاغرىقلارغا كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى 15 ئاي داۋاملاشقان ئەقلىي ئىقتىدارلىق تېلېفون سانلىق مەلۇماتلىرى ئارقىلىق دەلىللىگەن. تەتقىقاتقا قاتناشقان 13 مىڭدىن ئارتۇق ئاغرىقنىڭ مەلۇماتى شۇنى كۆرسەتكەنكى، ھاۋانىڭ نەم ۋە شاماللىق بولۇشى ئاغرىقنىڭ قوزغىلىش ئېھتىماللىقىنى تەخمىنەن %20 ئاشۇرۇۋەتكەن.
يامغۇرلۇق ھاۋادا ئاغرىق كۆپىيىشنىڭ ئاساسلىق سەۋەبلىرى
ھاۋا رايىنىڭ بوغۇملارغا بولغان تەسىرىنى تۆۋەندىكى بىر قانچە نۇقتىغا يىغىنچاقلاش مۇمكىن:
- توقۇلمىلارنىڭ كېڭىيىشى: سىرتقى بېسىم تۆۋەنلىگەندە، بوغۇم ئەتراپىدىكى يۇمشاق توقۇلمىلار سەل كېڭىيىپ، نېرۋىلارنى قىسىپ قويىدۇ.
- سۇيۇقلۇقنىڭ قويۇقلىشىشى: تېمپېراتۇرا تۆۋەنلىگەندە، بوغۇم سۇيۇقلۇقى قويۇقلىشىپ، سۈركىلىش كۈچىنى ئاشۇرۇۋېتىدۇ.
- نېرۋا سەزگۈرلىكى: يامغۇرلۇق ۋە بۇلۇتلۇق ھاۋا بەدەندىكى بەزى خىمىيىلىك سىگناللارنى ئۆزگەرتىپ، ئاغرىق سېزىمىنى كۈچەيتىۋېتىدۇ.
- ھەرىكەتنىڭ ئازىيىشى: يامغۇرلۇق كۈنلەردە كىشىلەر ئۆيدە ئولتۇرۇشنى تاللايدۇ، ھەرىكەت ئازايغاندا بوغۇملار تېخىمۇ تېز قېتىپ قالىدۇ.
ئاغرىقنى پەسەيتىش ۋە ئالدىنى ئېلىش چارىلىرى
يامغۇرلۇق ھاۋادا بوغۇم ئاغرىقىدىن قۇتۇلۇش ياكى ئاغرىقنى يېنىكلىتىش ئۈچۈن تۇرمۇشتا تۆۋەندىكى تەكلىپلەرگە ئەمەل قىلىش ئۈنۈملۈك:
- ئىسسىق تۇتۇش: بوغۇملارنى ئىسسىق تۇتۇش قان ئايلىنىشنى ياخشىلايدۇ ۋە سۇيۇقلۇقنىڭ راۋانلىقىنى تەمىنلەيدۇ. ئاغرىغان ئورۇنغا ئىسسىقلىق بېرىش (مەسىلەن، ئىسسىق سۇ خالتىسى ياكى ئىسسىق مۇنچا) ئىنتايىن پايدىلىق.
- يېنىك ھەرىكەت قىلىش: ھاۋا ناچار بولسىمۇ، ئۆي ئىچىدە يېنىك سوزۇلۇش ھەرىكەتلىرىنى قىلىش بوغۇملارنىڭ قېتىپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ.
- نەملىكنى تەڭشەش: ئۆي ئىچىدىكى نەملىك بەك يۇقىرى بولسا، نەملىك سۈمۈرگۈچ ئۈسكۈنىلەرنى ئىشلىتىپ مۇھىتنى قۇرغاق تۇتۇش كېرەك.
- يېتەرلىك سۇ ئىچىش: بەدەن سۇسىزلانسا، بوغۇم سۇيۇقلۇقىمۇ ئازىيىدۇ، شۇڭا يېتەرلىك سۇ ئىچىش ساغلاملىق ئۈچۈن مۇھىم.
يامغۇرلۇق ھاۋادىكى بوغۇم ئاغرىقى پەقەت خىيالىي تۇيغۇ بولماستىن، بەلكى فىزىكىلىق بېسىم ئۆزگىرىشىنىڭ ئۈنۈمىدۇر. بارومېتىرلىق بېسىمنىڭ تۆۋەنلىشى ۋە نەملىكنىڭ ئېشىشى بەدىنىمىزدىكى نازۇك تەڭپۇڭلۇققا تەسىر كۆرسىتىدۇ. بىز ھاۋا رايىنى ئۆزگەرتەلمىسەك چوقۇم ئۆزىمىزنى قوغداش چارىلىرىنى كۈچەيتىشىمىز كېرەك. ئىسسىق تۇتۇش، توغرا ئوزۇقلىنىش ۋە دائىمىي ھەرىكەت قىلىش ئارقىلىق، ھاۋا قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر بوغۇملىرىمىزنىڭ ساغلاملىقىنى قوغداپ قالالايمىز. ئەگەر ئاغرىق چىداپ بولغۇسىز دەرىجىدە بولسا، چوقۇم مەخسۇس سۆڭەك كېسەللىكلىرى دوختۇرىغا كۆرۈنۈپ، تېگىشلىك داۋالىنىش لايىھەسىنى تۈزۈپ چىقىش تەۋسىيە قىلىنىدۇ.
