نۇرغۇنلىغان تېلېۋىزىيە تىياتىرلىرىدا ياكى فىلىملەردە، بىر پېرسوناژنىڭ قاتتىق غەزەپلىنىش، ئۈمىدسىزلىنىش ياكى زور بېسىمغا ئۇچراش سەۋەبىدىن تۇيۇقسىز ئېغىزىدىن قان كېلىپ يىقىلغانلىقىنى كۆرىمىز. كىشىلەر ئارىسىدا «ئاچچىقىدا يۈرىكى يېرىلىپ قان قۇسۇش» دەپ ئاتىلىدىغان بۇ كۆرۈنۈش، تېببىي جەھەتتىن قارىغاندا تامامەن مۇمكىن ئەمەسمۇ؟ ياكى بۇ پەقەت كىنولاردىكى مۇبالىغە قىلىنغان بىر تۈس خالاسمو؟ ئەسلىدە، قاتتىق غەزەپلىنىش بەدەندە بىر قاتار مۇرەككەپ فىزىئولوگىيەلىك ئۆزگىرىشلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ، ئەمما ساغلام بىر ئادەمنىڭ پەقەت ئاچچىقلىنىش سەۋەبىدىنلا تۇيۇقسىز قان قۇسۇشى ناھايىتى ئاز ئۇچرايدىغان ئەھۋال. بۇ جەريان كۆپىنچە ئەھۋالدا بەدەندىكى يوشۇرۇن كېسەللىكلەرنىڭ قوزغىلىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولىدۇ.
ئاچچىقلىنىشنىڭ بەدەندىكى فىزىئولوگىيەلىك جەريانى
بىز قاتتىق غەزەپلەنگەن ۋاقتىمىزدا، ئورگانىزمىمىز «كۈرەش قىلىش ياكى قېچىش» (fight or flight) ھالىتىگە كىرىدۇ. بۇ چاغدا بەدەندە زور مىقداردا ئادرېنالىن ۋە باشقا بېسىم ھورمۇنلىرى ئاجرىلىپ چىقىدۇ. بۇ جەريان تۆۋەندىكىدەك ئۆزگىرىشلەرنى ئېلىپ كېلىدۇ:
- يۈرەك سوقۇشى تېزلىشىدۇ ۋە يۈرەكنىڭ قان ھەيدەش بېسىمى تۇيۇقسىز ئۆرلەيدۇ.
- قان تومۇرلار تارىيىپ، قان بېسىمى شىددەت بىلەن ئۆرلەيدۇ.
- نەپەسلىنىش تېزلىشىدۇ، مۇسكۇللار جىددىيلىشىدۇ.
- ئاشقازان ۋە ھەزىم قىلىش سىستېمىسىدىكى قان تومۇرلارنىڭ بېسىمى ئۆزگىرىدۇ.
مانا بۇ تۇيۇقسىز قان بېسىمىنىڭ ئۆرلىشى، ئەگەر كىشىدە يوشۇرۇن تېببىي مەسىلىلەر بولسا، جىددىي خاراكتېرلىك قان تومۇر يېرىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. يەنى فىلىملەردىكى «ئېغىزدىن قان كېلىش» ئەمەلىيەتتە غەزەپنىڭ تۈرتكىسىدە قوزغالغان بىر كلىنىكىلىق ئالامەتتۇر.
ئېغىزدىن قان كېلىشنىڭ كلىنىكىلىق سەۋەبلىرى
ئەگەر بىر ئادەم قاتتىق غەزەپلەنگەندە ياكى زور پىسخىكىلىق زەربىگە ئۇچرىغاندا ئېغىزىدىن قان كەلسە، بۇ كۆپىنچە تۆۋەندىكى كېسەللىكلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولىدۇ:
بىرىنچى، ئاشقازان يارىسى. ئەگەر كىشىدە ئىلگىرىدىنلا ئېغىر دەرىجىدىكى ئاشقازان يارىسى بولسا، قاتتىق ئاچچىقلىنىش جەريانىدا قان بېسىمىنىڭ تۇيۇقسىز ئۆتۈشى ۋە ئاشقازان كىسلاتاسىنىڭ كۆپىيىشى يارا ئورنىدىكى قان تومۇرلارنىڭ يېرىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، قان قۇسۇشنى پەيدا قىلىدۇ.
ئىككىنچى، قىزىلئۆڭگەچ قان تومۇرلىرىنىڭ كېڭىيىشى. جىگەر ئاستا خاراكتېرلىك كېسەللىكلىرى بار بىمارلاردا، قىزىلئۆڭگەچ قان تومۇرلىرى ئىنتايىن ئاجىز بولىدۇ، بېسىم ئاشقاندا بۇلار ئاسانلا يېرىلىدۇ.
ئۈچىنچى، نەپەس يولى كېسەللىكلىرى. ئۆپكە توبېركۇليۇزى ياكى باشقا ئۆپكە كېسەللىكلىرى بار كىشىلەردە، قاتتىق ھاياجانلىنىش نەپەس يولىدىكى قان تومۇرلارنىڭ يېرىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، يۆتەل بىلەن بىللە قان كېلىشنى (Hemoptysis) كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.
غەزەپ ۋە يۈرەك ساغلاملىقى
فىلىملەردىكى «يۈرىكى ئاچچىققا چىدىماي قان قۇسۇش» دېگەن سۆزنىڭ يەنە بىر تەرىپى يۈرەك بىلەن مۇناسىۋەتلىك. تېببىي جەھەتتە «سۇنۇق يۈرەك ئۇنىۋېرسال كېسەللىكى» (Takotsubo Cardiomyopathy) دەپ ئاتىلىدىغان بىر ئەھۋال بار. كىشى قاتتىق غەزەپلەنگەندە ياكى چوڭ قايغۇغا پاتقاندا، يۈرەك مۇسكۇللىرى تۇيۇقسىز ئاجىزلاپ، يۈرەك سانجىقى ياكى يۈرەك تۇتۇش ئالامەتلىرى كۆرۈلىدۇ. گەرچە بۇ ئەھۋال بىۋاسىتە قان قۇسۇشنى كەلتۈرۈپ چىقارمىسىمۇ، ئەمما ئېغىر دەرىجىدىكى يۈرەك زەئىپلىشىشى ئۆپكە ئىششىقىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، بىمارنىڭ ئېغىز-بۇرنىدىن كۆپۈكلۈك قان كېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.
غەزەپنى كونترول قىلىش ۋە ئالدىنى ئېلىش
تۇيۇقسىز غەزەپلىنىش پەقەت قان قۇسۇش خەۋپىنىلا ئەمەس، بەلكى مېڭە قان تومۇر يېرىلىش (سەكتە) ۋە يۈرەك مۇسكۇل تىقىلمىسى خەۋپىنىمۇ ئاشۇرۇۋېتىدۇ. شۇڭا، ساغلاملىقنى قوغداش ئۈچۈن تۆۋەندىكىلەرگە دىققەت قىلىش زۆرۈر:
- ھېسسىياتنى باشقۇرۇشنى ئۆگىنىش: ئاچچىقلانغاندا چوڭقۇر نەپەس ئېلىش ياكى شۇ ئورۇندىن ۋاقىتلىق ئايرىلىش.
- قەرەللىك بەدەن تەكشۈرتۈش: بولۇپمۇ قان بېسىمى، ئاشقازان ۋە يۈرەك ساغلاملىقىنى نازارەت قىلىش.
- بېسىمنى يېنىكلىتىش: يېتەرلىك ئۇيقۇ ۋە مۇۋاپىق چېنىقىش ئارقىلىق نېرۋا سىستېمىسىنى تەڭشەش.
- ئەگەر ئاچچىقلانغاندا كۆكرەك قىسىلىش، باش ئايلىنىش ياكى كۆڭۈل ئېلىشىش بولسا، دەرھال دوختۇرغا كۆرۈنۈش.
فىلىملەردىكى پېرسوناژلارنىڭ ئاچچىقىدا قان قۇسۇشى پۈتۈنلەي توقۇلما ئەمەس، بەلكى بەدەندىكى ئېغىر يوشۇرۇن كېسەللىكلەرنىڭ پىسخىكىلىق بېسىم ئاستىدا تۇيۇقسىز پارتلىشىدۇر. ساغلام بىر ئادەمدە بۇنداق ئەھۋالنىڭ كۆرۈلۈش نىسبىتى ئىنتايىن تۆۋەن، ئەمما بۇ بىزنىڭ ھېسسىياتىمىزنى تىزگىنلەشنىڭ ساغلاملىقىمىز ئۈچۈن نەقەدەر مۇھىملىقىنى ئەسكەرتىپ تۇرىدۇ.
