ئارتېرىيە قانىلى ئېتىلمەسلىك (PDA)

ئارتېرىيە قانىلى ئېتىلمەسلىك (PDA) تۇغما يۈرەك نۇقسانلىرىنىڭ بىر تۈرى بولۇپ، ئۇ ئاساسلىقى يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلاردا، بولۇپمۇ بالدۇر تۇغۇلۇپ قالغان بوۋاقلاردا كۆپ كۆرۈلىدۇ. بۇ ئەھۋالدا، ھامىلە مەزگىلىدە ئىنتايىن مۇھىم بولغان ئوچۇق بىر قان تومۇر تۇغۇلغاندىن كېيىن ئۆزلۈكىدىن ئېتىلمەي قېلىپ، يۈرەك ۋە ئۆپكىنىڭ نورمال خىزمىتىگە تەسىر كۆرسىتىدۇ.

كېسەللىك نامىنىڭ كۆپ تىللىق ئاتىلىشى:

• ئۇيغۇرچە: ئارتېرىيە قانىلى ئېتىلمەسلىك
• ئىنگىلىزچە: Patent Ductus Arteriosus (PDA)
• تۈركچە: Patent Duktus Arteriozus (PDA)
• ياپونچە: 動脈管開存症 (Dōmyakukan Kaizon Shō)
• خەنزۇچە: 动脉导管未闭 (Dòngmài dǎoguǎn wèibì)

1. PDA نىڭ تېببىي ئېنىقلىمىسى ۋە جەريانى

ئارتېرىيە قانىلى – ئارتېرىيە ئۆتكۈزۈش نەيچىسى  (Ductus Arteriosus) دەپمۇ ئاتىلىدۇ،  ھامىلە ئانىنىڭ قورسىقىدا ۋاقىتتا ئۆپكە ئارتېرىيەسى بىلەن ئائورتا (چوڭ ئارتېرىيە) نى تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدىغان بىر تومۇردۇر. ھامىلە ئۆپكىسى بىلەن نەپەس ئالمىغاچقا، قان بۇ قانال ئارقىلىق ئۆپكىنى ئايلىنىپ ئۆتۈپ بىۋاسىتە بەدەنگە تارقىلىدۇ؛ تۇغۇلغاندىن كېيىن بالا نەپەس ئالغان ھامان بۇ قانال بىر نەچچە سائەت ياكى بىر نەچچە كۈن ئىچىدە ئېتىلىشى كېرەك.

• نورمالسىز قان ئېقىمى: ئەگەر بۇ قانال ئېتىلمىسە، ئائورتادىكى ئوكسىگېنلىق پاكىز قان ئۆپكە ئارتېرىيەسىگە قايتا ئۆتۈپ كېتىدۇ.
• ئۆپكە قان بېسىمى يۇقىرىلاش: ئۆپكىگە نورمالدىن ئارتۇق قان بارغانلىقى ئۈچۈن، ئۆپكە تومۇرلىرىدا بېسىم ئېشىپ كېتىدۇ.
• يۈرەكنىڭ چارچىشى: يۈرەكنىڭ سول تەرىپى ئۆپكىدىن كەلگەن ئارتۇق قاننى قايتا-قايتا ھەيدەش ئۈچۈن زىيادە كۆپ ئىشلەپ ئاخىرىدا ھېرىپ زەئىپلىشىدۇ.

2. PDA نىڭ تۈرلىرى ۋە كۆرۈلۈش ئەھۋالى

PDA نىڭ ئېغىرلىق دەرىجىسى بۇ ئوچۇق قالغان تومۇرنىڭ دىئامېتىرى (چوڭ-كىچىكلىكى) ۋە قاننىڭ ئېقىش مىقدارىغا ئاساسەن بېكىتىلىدۇ. بۇ كېسەللىك يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلاردا، بولۇپمۇ بالدۇر تۇغۇلۇپ قالغانلاردا ئىنتايىن كۆپ ئۇچرايدۇ.

• كىچىك تىپتىكى PDA: ئەگەر بۇ تومۇرنىڭ دىئامىتىرى كىچىك بولسا، بوۋاقلاردا ھېچقانداق ئالامەت بەرمەسلىكى مۇمكىن، پەقەت تىڭشىغۇچتا شاۋقۇن ئاۋازىنى ئاڭلىغىلى بولۇشى مۇمكىن.
• چوڭ تىپتىكى PDA: ئەگەر تومۇرنىڭ دىئامىتىرى چوڭ بولسا، بوۋاقلاردا تېزلا يۈرەك زەئىپلىشىش ئالامەتلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
• بالدۇر تۇغۇلۇپ قالغانلاردا كۆرۈلۈشى: ھامىلىدارلىق ۋاقتى توشماي تۇغۇلغان بوۋاقلاردا بۇ قانالنىڭ ئېتىلىش مېخانىزمى تېخى يېتىلمىگەن بولىدۇ.
• جىنس پەرقى: قىز بالىلاردا ئوغۇل بالىلارغا قارىغاندا ئىككى ھەسسە كۆپ كۆرۈلىدۇ.

3. كېسەللىك ئالامەتلىرى

PDA نىڭ ئالامەتلىرى قانالنىڭ چوڭلۇقىغا ئاساسەن، بەزى بوۋاقلاردا تۇغۇلۇپلا ئالامەتلەر كۆرۈلۈشى ياكى بالا سەل چوڭ بولغاندا ئاشكارىلىنىشى مۇمكىن. كىچىك تىپتىكى PDA لار ئادەتتە قۇرامىغا يەتكۈچە ھېچقانداق بىئاراملىق پەيدا قىلمايدۇ. ئەمما ئالامەتلەر كۆرۈلگەندە تۆۋەندىكىلەر كۆرۈلۈشى مۇمكىن :

• نەپەس يېتىشمەسلىك: بالا تېز نەپەس ئالىدۇ، نەپەس ئالغاندا كۆكرەك قەپىسى ئىچىگە كىرىپ كېتىدۇ.
• ئوزۇقلىنىش قىيىنچىلىقى: ئېمىۋاتقان ۋاقىتتا بالا تېز چارچاپ كېتىدۇ ۋە ئېمىش جەريانىدا كۆپ تەرلەيدۇ.
• ئېغىرلىقى ئاشماسلىق: بالىنىڭ بەدەن ئېغىرلىقى ئاستا بولىدۇ.
• ماشىنا ئاۋازىدەك شاۋقۇن: دوختۇر يۈرەكنى ئاڭلىغاندا «داۋاملىق شاۋقۇن» (Machinery Murmur) نى بايقايدۇ.

4. سەۋەبلىرى ۋە خەتەرلىك ئامىللار

PDA نىڭ ئېتىلمەسلىكىنىڭ سەۋەبى ھازىرچە تېخى تولۇق ئېنىق ئەمەس، ئەمما بەزى ئامىللار بۇ كېسەللىكنىڭ يۈز بېرىش نىسبىتىنى ئاشۇرۇۋېتىدۇ. تۇغما يۈرەك كېسەللىكلىرىنىڭ كۆپىنچىسىدە بولغىنىدەك، ھامىلىدارلىق مەزگىلىدىكى ساغلاملىق ئىنتايىن مۇھىم.

• بالدۇر تۇغۇلۇپ قېلىش: PDA نىڭ ئەڭ چوڭ سەۋەبى بوۋاقنىڭ مۇددەتتىن بۇرۇن تۇغۇلۇپ قېلىشىدۇر.
• گېنتىكىلىق ئامىللار: ئائىلىدە يۈرەك كېسىلى تارىخى بارلاردا خەتەر يۇقىرى.
• سوغان ۋىرۇسى: ئانىنىڭ ھامىلىدارلىق مەزگىلىدە سوغان ۋىرۇسى (Rubella) بىلەن يۇقۇملانسا بۇ كېسەللىك كۆرۈلۈش ئىھتىماللىقى يۇقىرى بولىدۇ.
• ئېگىزلىك: دېڭىز يۈزىدىن بەك يۇقىرى جايلاردا (ئوكسىگېن كەمچىل جايلاردا) تۇغۇلغان بالىلاردا كۆپ كۆرۈلىدۇ.

5. كىملەردە كۆپ كۆرۈلىدۇ ۋە كۆرۈلۈش نىسبىتى

PDA تۇغما يۈرەك كېسەللىكلىرى ئىچىدە كۆپ ئۇچرايدىغان تۈر بولۇپ، ئۇنىڭ كۆرۈلۈش نىسبىتى بوۋاقنىڭ تۇغۇلۇش ۋاقتى ۋە جىنسى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك.

• كۆرۈلۈش نىسبىتى: نورمال مۇددەتتە تۇغۇلغان بوۋاقلاردا PDA نىڭ كۆرۈلۈش نىسبىتى تەخمىنەن 2000 تۇغۇلغان بوۋاقلارنىڭ ئىچىدىكى 1 بوۋاقتا كۆرۈلىدۇ. ئۇ بارلىق تۇغما يۈرەك كېسەللىكلىرىنىڭ تەخمىنەن %5 تىن %10 كىچە بولغان قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ.
• بالدۇر تۇغۇلۇپ قالغان بوۋاقلار: بۇ كېسەللىك بالدۇر تۇغۇلۇپ قالغان (ھامىلىدارلىق ۋاقتى توشماي تۇغۇلغان) بوۋاقلاردا prematurity ئىنتايىن يۇقىرى بولىدۇ. بەدەن ئېغىرلىقى 1500 گرامدىن تۆۋەن بوۋاقلارنىڭ تەخمىنەن %30 تىن %45 كىچە بولغان قىسمىدا PDA كۆرۈلىدۇ.
• جىنس پەرقى: قىز بالىلاردا ئوغۇل بالىلارغا قارىغاندا 2 ھەسسە كۆپ كۆرۈلىدۇ.
• ئېگىزلىك ئامىلى: دېڭىز يۈزىدىن ئېگىز، ئوكسىگېن نىسبىتى تۆۋەن رايونلاردا (مەسىلەن، تاغلىق رايونلاردا) تۇغۇلغان بوۋاقلاردا كۆرۈلۈش نىسبىتى بىر قەدەر يۇقىرى بولىدۇ.

6. ياشاش ئۆمرى

PDA بار بىمارلارنىڭ ياشاش ئۆمرى داۋالاشنىڭ ۋاقتىدا ئېلىپ بېرىلغان-بېرىلمىگەنلىكىگە ئاساسەن زور دەرىجىدە پەرقلنىدۇ. ھازىرقى زامان تېبابىتىدە بۇ كېسەللىكنى داۋالاش تېخنىكىسى ئىنتايىن پىشىپ يېتىلگەن.

• بالدۇر داۋالانغانلار: ئەگەر كېسەللىك بوۋاقلىق ياكى بالىلىق مەزگىلىدە بايقىلىپ، دورا، كاتېتېر ياكى ئوپېراتسىيە بىلەن مۇۋەپپەقىيەتلىك يېپىلسا، بىمارلارنىڭ ياشاش ئۆمرى نورمال كىشىلەر بىلەن ئوخشاش بولىدۇ.
• داۋالانمىغانلار: ئەگەر چوڭ تىپتىكى PDA داۋالانمىسا، ئوتتۇرا ياشقا بارغاندا يۈرەك زەئىپلىشىش، ئۆپكە قان بېسىمى ئۆرلەپ كېتىش ۋە يۈرەك ياللۇغى (Endocarditis) خەۋپى تۈپەيلىدىن ياشاش ئۆمرى قىسقىراپ كېتىشى مۇمكىن.
• كىچىك PDA لار: ئىنتايىن كىچىك PDA لار ياشاش ئۆمرىگە چوڭ تەسىر كۆرسەتمەيدۇ، ئەمما يەنىلا قەرەللىك تەكشۈرتۈپ تۇرۇش تەلەپ قىلىنىدۇ.

7. دىياگنوز قويۇش ئۇسۇللىرى

زامانىۋى تېبابەتتە PDA غا دىياگنوز قويۇش ئىنتايىن ئاددىي ۋە تېز بولۇپ، كۆپىنچە ئەھۋالدا ئوپېراتسىيەسىز تەكشۈرۈش ئۈسكۈنىلىرى بىلەن ئېنىقلىغىلى بولىدۇ.

• يۈرەك ئۇلترائاۋاز دولقۇنلۇق تەكشۈرۈش (Echo): يۈرەك ۋە تومۇرلارنىڭ سۈرىتىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ، قانالنىڭ چوڭلۇقىنى ۋە قاننىڭ بېسىمىنى ئۆلچەيدۇ.
• كۆكرەك رېنتگېن نۇرى: يۈرەكنىڭ كېڭىيىپ كەتكەنلىكىنى ۋە ئۆپكىدە سۇيۇقلۇق يىغىلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
• ئېلېكترو كاردىئوگرامما (ECG): يۈرەك رىتىمىنىڭ بىنورماللىقىنى ۋە يۈرەك مۇسكۇللىرىنىڭ يۈكىنى تەكشۈرىدۇ.

8. داۋالاش ئۇسۇللىرى

PDA نى داۋالاشتا بالىنىڭ يېشى ۋە قانالنىڭ چوڭلۇقىغا قاراپ ئوخشىمىغان تەدبىرلەر قوللىنىلىدۇ. بالدۇر تۇغۇلۇپ قالغان بوۋاقلاردا دەسلەپتە دورا بىلەن داۋالاش سىناپ كۆرۈلىدۇ.

• دورا بىلەن داۋالاش: ئىندومېتاسىن (Indomethacin) ياكى ئىبۇپروفېن (Ibuprofen) غا ئوخشاش دورىلار چالا تۇغۇلغان بوۋاقلاردا قانالنى ئېتىشكە ياردەم بېرىدۇ.
• كاتېتېر ئارقىلىق يېپىش (Coil/Plug): بۇ ئادەتتە 1 ياشتىن ئاشقانلاردا قىلىنىدۇ.
• ئوپېراتسىيە – باغلاش (Ligation): ئەگەر دورا ياكى كاتېتېر ئۈنۈم بەرمىسە، كىچىك ئوپېراتسىيە ئارقىلىق قانال باغلاپ قويۇلىدۇ.
• كۆزىتىش: ئىنتايىن كىچىك PDA لار ھېچقانداق خەتەر تۇغدۇرمىسا، پەقەت قەرەللىك كۆزىتىپ تۇرۇلىدۇ.

9. كېسەللىك ئاقىۋىتى

PDA نىڭ كلىنىكىلىق ئاقىۋىتى ئادەتتە ئىنتايىن ياخشى ۋە ئۈمىدۋار بولىدۇ. كۆپىنچە بىمارلار داۋالاشتىن كېيىن ساغلاملىقىغا پۈتۈنلەي قايتىدۇ.

• ئوپېراتسىيەسىز يېپىلىش: چالا تۇغۇلغان بوۋاقلاردا دورا بىلەن داۋالاشنىڭ ئۈنۈمى يۇقىرى بولۇپ، قانال ئوڭۇشلۇق ئېتىلسە يۈرەك ئىقتىدارى تېزلا ئەسلىگە كېلىدۇ.
• كاتېتېر ئارقىلىق يېپىش ئاقىۋىتى: تومۇر ئارقىلىق تۈگمە (Coil/Plug) ئورنىتىش ئۇسۇلىدا ئەسلىگە كېلىش تېز بولىدۇ، بىمارلار بىر نەچچە كۈندىلا نورمال تۇرمۇشقا قايتىدۇ.
• ئۇزۇن مۇددەتلىك سالامەتلىك: كۆپىنچە بالىلار داۋالاشتىن كېيىن جىسمانىي پائالىيەت ياكى تەنتەربىيە بىلەن شۇغۇللىنىشتا ھېچقانداق چەكلىمىگە ئۇچرىمايدۇ. يۈرەك شەكلى ۋە ئىقتىدارى ئادەتتە بىر نەچچە ئاي ئىچىدە نورمال ھالەتكە قايتىدۇ.
• خەتەرلىك ئاقىۋەت (ئەيسېنمېنگېر سىندرومى): ئەگەر كېسەللىك قۇرامىغا يەتكۈچە داۋالانمىسا، ئۆپكە بېسىمى ئەسلىگە كەلتۈرگىلى بولمايدىغان دەرىجىدە ئۆرلەپ كېتىپ، ئاقىۋەتنىڭ ناچار بولۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. شۇڭا، «بالدۇر دىياگنوز، بالدۇر داۋالاش» ئىنتايىن مۇھىم.

10. كۆپ سورىلىدىغان سوئاللار (FAQ)

1-سوئال: PDA ئۆزلۈكىدىن يېپىلامدۇ؟
جاۋاب: تولۇق مۇددەتتە تۇغۇلغان بوۋاقلاردا، ئەگەر دەسلەپكى بىر نەچچە كۈندە يېپىلمىسا، كېيىن ئۆزلۈكىدىن يېپىلىش ئېھتىماللىقى تۆۋەن بولىدۇ. ئەمما چالا تۇغۇلغانلاردا بىر نەچچە ھەپتە ئىچىدە يېپىلىشى مۇمكىن.

2-سوئال: PDA داۋالانمىسا نېمە بولىدۇ؟
جاۋاب: ۋاقتىدا داۋالانمىسا، قۇرامىغا يەتكەندە ئۆپكە ئارتېرىيە بېسىمى ئۆرلەپ كېتىش (Pulmonary Hypertension) ۋە يۈرەك زەئىپلىشىش كۆرۈلىدۇ.

3-سوئال: PDA ئوپېراتسىيەسى خەتەرلىكمۇ؟
جاۋاب: ھازىرقى تېببىي شارائىتتا، مەيلى كاتېتېر بولسۇن ياكى ئوچۇق ئوپېراتسىيە بولسۇن، مۇۋەپپەقىيەت قازىنىش نىسبىتى ئىنتايىن يۇقىرى (%99 تىن يۇقىرى).

4-سوئال: PDA بار بالا نورمال پائالىيەت قىلالامدۇ؟
جاۋاب: قانال ئوڭۇشلۇق ئېتىلگەندىن كېيىن، بالا پۈتۈنلەي ساغلام كىشىلەردەك تۇرمۇش كەچۈرىدۇ ۋە تەنتەربىيە بىلەن شۇغۇللىنالايدۇ.

5-سوئال: PDA بار بوۋاقلارغا قايسى ۋاقىتتا ئوپېراتسىيە قىلىنىدۇ؟
جاۋاب: ئەگەر دورا ئۈنۈم بەرمىسە ياكى بالىنىڭ يۈرىكىگە ئېغىر يۈك چۈشسە، بىر ياشقا توشۇشتىن بۇرۇن ئوپېراتسىيە قىلىنىدۇ. كىچىك تىپتىكىلەرنى مەكتەپ يېشىغىچە كۆزىتىشكە بولىدۇ.

6-سوئال: PDA بار بالىلار ئايروپىلانغا چىقسا بولامدۇ؟
جاۋاب: ئادەتتە كىچىك PDA بار بالىلارغا بولىدۇ، ئەمما ئۆپكە بېسىمى يۇقىرى ياكى يۈرەك زەئىپلىكى بار بالىلار چوقۇم دوختۇردىن مەسلىھەت سورىشى كېرەك.

خۇلاسە

ئارتېرىيە قانىلى ئېتىلمەسلىك (PDA) گەرچە جىددىي قارىلىشى كېرەك بولغان يۈرەك نۇقسانى بولسىمۇ، لېكىن بالدۇر دىياگنوز قويۇلسا دورا ياكى كىچىك مۇداخىلە بىلەنلا ساقايتقىلى بولىدۇ. بولۇپمۇ چالا تۇغۇلغان بوۋاقلاردا تۇغۇلۇپلا يۈرەك تەكشۈرۈشى قىلىش بۇ كېسەللىكنى بايقىۋېلىشنىڭ ئەڭ ياخشى يولىدۇر.

تېخىمۇ كۆپ تۇغما يۈرەك كېسەللىكلىرى تۈرلىرى، سەۋەبلىرى ۋە داۋالاش پىرىنسىپلىرى بىلمەكچى بولسىڭىز تۆۋەندىكى ئادرىسنى زىيارەت قىلىڭ:

ئادرىس: تۇغما يۈرەك كېسەللىكلىرى تۈرلىرى، سەۋەبلىرى ۋە داۋالاش پىرىنسىپلىرى

تۇغما يۈرەك كېسەللىكلىرى تۈرلىرى، سەۋەبلىرى ۋە داۋالاش پىرىنسىپلىرى