نۇرمەمەت دوختۇر

ئۇيغۇر تىببى - دورىگەرلىك ئىلمى ۋەتەن تىببى - دورىگەرلىك ئىلمى غەزىنىسىنىڭ مۇھىم تەركىۋى قىسمى. ئۇيغۇر ئەمگەكچى خەلقلىرىنىڭ قېرىنداش مىللەتلەر بىلەن بىرگە ئۇزۇندىن بۇيان كېسەللىكلەرگە قارشى قىلغان كۈرەشلىرىنىڭ ئومۇمى يەكۈنى.

جەمئىيىتىمىزدە بىر قىسىم كىشىلەر تۇرمۇشتىكى ساغلاملىق ئاساسىى بىلىملىرىنى بىلمىگەننىڭ ئۈستىگە، ئۆگىنىشكىمۇ قىزىقمايدۇ. بىلمەسلىكتىن ئۆز ساغلاملىقىغا تەسىر يەتكۈزۈۋالىدۇ، ھەتتا بەدىنىدە ساقايماس جاراھەتلەرنى پەيدا قىلىۋالىدۇ. بىلمەسلىكتىن تەن ساغلاملىقىغا تەھدىت سېلىۋاتقان ئاشكارا ياكى يوشۇرۇن ئامىللارنى چۈشەنمەيدۇ. نەتىجىدە، بەدىنى ئېغىر تالاپەتكە ئۇچراپ، ئۆمۈرلۈك مېيىپقا ئايلىنىدۇ ياكى بىۋاقىت كەلگەن ئەجەل بىلەن ھاياتىنى ئاخىرلاشتۇرىدۇ.

پېشقەدەم دوختۇر مۇدىر ۋىراچ مىجىت ئابلىم 1947 - يىلى 4 - ئاينىڭ 13 - كۈنى تۇرپان ناھىيەسىدە زىيالىي ئائىلىسىدە تۇغۇلغان، 1964 - يىلى تۇرپان ناھىيەلىك قۇرۇلۇش شىركىتىدە تەرجىمان بولۇپ ئىشلىگەن. 1965 - يىلى ئاپتونوم رايونلۇق سەھىيە نازارىتى ئاچقان يېزا دوختۇرلىرىنى يېتىشتۈرۈش كۇرسىغا بىر يىللىق ئوقۇشقا كەلگەن. ئوقۇش پۈتكۈزگەندىن كېيىن ئانا يۇرتى تۇرپانغا قايتىپ دوختۇرلۇق بىلەن شۇغۇللانغان.

فاللوت تۆت بىرلەشمە ئالامىتى (TOF) تۇغما يۈرەك كېسەللىكلىرى ئىچىدە ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان «كۆكىرىش خاراكتېرلىك» (Cyanotic) يۈرەك كېسىلىدۇر. بۇ كېسەللىك يۈرەكنىڭ قۇرۇلمىسىدىكى تۆت خىل ئوخشىمىغان نۇقساننىڭ بىرلىشىشىدىن تۈزۈلگەن بولغاچقا، بوۋاقنىڭ قېنىدىكى ئوكسىگېن مىقدارىنىڭ تۆۋەنلەپ كېتىشىنى ۋە بەدەننىڭ كۆكىرىپ قېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.

ئالزېيمېر كېسىلىنى (Alzheimer’s disease) بالدۇر بايقاش يەنىلا يەر شارى ساقلىقنى ساقلاش ساھەسىدىكى ھەل قىلىنمىغان مۇھىم ئېھتىياج بولۇپ قالماقتا. كۆپىنچە بىمارلارغا ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتى ئاجىزلاش ۋە بىلىش ئىقتىدارى تۆۋەنلەش كۆرۈنەرلىك بولغاندىلا ئاندىن دىياگنوز قويۇلىدۇ، بۇ چاغدا مېڭىنىڭ ئەسلىگە كەلمەيدىغان زىيانغا ئۇچرىشى ئاللىقاچان يۈز بېرىپ بولغان بولىدۇ. يېڭى بىر تەتقىقاتتا كۆرسىتىلىشىچە، ئاددىي بىر خىل قاننى ئاساس قىلغان تەكشۈرۈش ئۇسۇلى ئالزېيمېر كېسىلىگە مۇناسىۋەتلىك ئۆزگىرىشلەرنى تېخىمۇ بالدۇر بايقاشقا ياردەم بېرىشى، شۇنداقلا تەكشۈرۈش پۇرسىتىنى مەخسۇس داۋالاش مەركەزلىرىنىڭ سىرتىغا كېڭەيتىشى مۇمكىن.

سۈنئىي ئىدراك ئالدىنى ئېلىش تېبابىتىنى قايتىدىن جانلاندۇرۇش ئېلىپ بارماقتا. يېقىندا تەتقىق قىلىپ چىقىلغان بىر سۈنئىي ئىدراك مودېلى پەقەت بىر كېچىلىك ئۇيقۇنى كۆزىتىشتىن ئېلىنغان فىزىئولوگىيەلىك سانلىق مەلۇماتلارنى ئىشلىتىپ، كەلگۈسىدىكى 130 خىلدىن ئارتۇق كېسەللىكنى ئالدىن مۆلچەرلەش ئىقتىدارىنى نامايان قىلدى. بۇ كېسەللىكنى بالدۇر بايقاشتا زور بۇرۇلۇش ھاسىل قىلىشى مۇمكىن.

جىنسىي ئاجىزلىق - ھەر خىل ئامىللار سەۋەبىدىن ئەر ئىقتىدارىنىڭ ياخشى بولماي، جىنسىي ئالاقە كىشىنىڭ جىنسىى ۋاقتىدا ئايال كىشىنى رازى قىلالماسلىقىنى كۆرسىتىدۇ .

بۇ سىندروم كىشىنىڭ كۆرۈش سېزىمى ۋە قوبۇل قىلىش ئىقتىدارىدا كۆرۈلىدىغان ئاز ئۇچرايدىغان نېرۋا كېسەللىك ئالامىتى بولۇپ، ئۇنىڭ نامى لۇيىس كارولنىڭ مەشھۇر ئەسىرى «ئەلىسنىڭ پەرىلەر ماكانى سەرگۈزەشتىسى»دىكى پېرسوناژنىڭ جىسىملارنى بەك چوڭ ياكى بەك كىچىك كۆرۈش ھادىسىسىگە ئوخشىتىپ قويۇلغان - يەنى ئەلىسنىڭ پەرىلەر ماكانى سەرگۈزەشتىسى سىندرومى. 

سېمىزلىك نۆۋەتتە يەر شارى خاراكتېرلىك ئەڭ ئېغىر ساغلاملىق خىرىسلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندى. ئادەتتە، سېمىزلىك كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ساغلاملىق خەتەرلىرىنى تۆۋەنلىتىشنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك يولى ئورۇقلاش دەپ قارىلىدۇ. لېكىن، يېقىنقى تەتقىقاتلار شۇنى كۆرسەتتىكى، ئورۇقلاشنىڭ ئۈنۈمى ياشنىڭ چوڭىيىشىغا ئەگىشىپ ئۆزگىرىشى مۇمكىن. بولۇپمۇ ئوتتۇرا ياش مەزگىلىدە ئورۇقلاش ياشلارغا ئوخشاش ساغلاملىق مەنپەئەتى ئېلىپ كەلمەي قالماي، بەلكى بەزى ئەھۋاللاردا مېڭە ساغلاملىقىغا پاسسىپ تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن.

پەن-تېخنىكىنىڭ تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ، تېببىي تەتقىقات ساھەسىدە يەنە بىر زور بۆسۈش ھاسىل قىلىندى. ئەنگلىيە فېرانتىس كىرىك ئىنستىتۇتى (Francis Crick Institute) بىلەن شىۋىتسارىيەنىڭ AlveoliX بىئوتېخنىكا شىركىتى ھەمكارلىشىپ، دۇنيادىكى تۇنجى يەككە گېن ئارقىلىق كەلگەن ھەم ئادەم بەدىنىگە تەقلىد قىلىنغان «ئۆپكە ئۆزىكى» مودېلىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك تەرەققىي قىلدۇردى. بۇ يېڭى تېخنىكا كەلگۈسىدە نەپەس يولى كېسەللىكلىرىنى خاسلاشتۇرۇپ داۋالاش ئۈچۈن پۈتۈنلەي يېڭى بىر سۇپا يارىتىپ بېرىشى مۇمكىنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە. مەزكۇر تەتقىقاتنىڭ ئەڭ يېڭى نەتىجىلىرى 2026-يىلى 1-ئاينىڭ 1-كۈنى دۇنيادىكى نوپۇزلۇق پەن-تېخنىكا ژۇرنىلى بولغان «Science Advances» (ئىلىم-پەن تەرەققىياتى) ژۇرنىلىدا رەسمىي ئېلان قىلىندى.