نۇرمەمەت دوختۇر

تۇنجى قەدەمنى تاشلاپ، بىر سائەت پىيادە ماڭغان ۋاقتىڭىزدا، بەدىنىڭىزدە بىر قەدەر ئاكتىپ فىزىئولوگىيىلىك ئۆزگىرىشلەر يۈز بېرىدۇ.

يۈرەك ئىنسان ھاياتىنىڭ مەركىزىي ماتورى بولۇپ، ئۇنىڭ توختاۋسىز سوقۇشى ھاياتلىقنىڭ داۋاملىشىشىنى كاپالەتلەندۈرىدۇ. يۈرەكنىڭ بۇ كۈچلۈك ۋە ئۈنۈملۈك پومپا ئىقتىدارى ئۇنىڭ ئۆزگىچە ئاناتومىيەلىك قۇرۇلمىسى، بولۇپمۇ يۈرەك مۇسكۇل تالالىرىنىڭ مۇرەككەپ ۋە تەرتىپلىك تىزىلىشىدىن كەلگەن. يۈرەك مۇسكۇلى ئاددىي بىر مۇسكۇل توپى بولماستىن، بەلكى ئوخشىمىغان يۆنىلىشلەردە تىزىلغان كۆپ قەۋەتلىك تالالاردىن تەشكىل تاپقان بولۇپ، بۇ قۇرۇلما يۈرەكنىڭ قىسىلىشىغا بۇرۇلۇش ھەرىكىتىنى قوشۇپ، قاننى ئەڭ يۇقىرى ئۈنۈم بىلەن ھەيدەپ چىقىرىشىغا شارائىت يارىتىپ بېرىدۇ.

قورساق ئالدى تېمى ئىنسان بەدىنىنىڭ ئىنتايىن مۇھىم بىر قىسمى بولۇپ، ئۇ قورساق بوشلۇقىدىكى ئەزالارنى قوغداش، بەدەن ھالىتىنى ساقلاش ۋە ھەرىكەتنى قوللاش قاتارلىق كۆپ خىل فۇنكسىيەلەرنى ئۆتەيدۇ. بۇ رايوننىڭ ئاناتومىيەلىك قۇرۇلمىسى ئىنتايىن مۇرەككەپ بولۇپ، مۇسكۇل، پەردە، تارىمۇش، قان تومۇر ۋە نېرۋىلارنىڭ كۆپ قەۋەتلىك بىرىكىشىدىن تەشكىل تاپقان. قورساق ئالدى تېمىنى ئىچكى تەرەپتىن كۆزىتىش، بولۇپمۇ لاپاروسكوپىيەلىك ئوپېراتسىيە ۋە چات يېرىقى چۇقۇقىغا (hernia) غا دىئاگنوز قويۇش ھەم داۋالاشتا ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە.

ئېغىز بوشلۇقى پەقەت سۆزلەش ۋە يېمەكلىك قوبۇل قىلىش ئورگىنى بولۇپلا قالماي، يەنە ھەزىم قىلىش سىستېمىسىنىڭ باشلىنىش نۇقتىسىدۇر. بۇ جەرياندا، شۆلگەي بەزلىرى ئىشلەپچىقارغان شۆلگەي ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. شۆلگەي يېمەكلىكلەرنى ھۆللەپ يۇتۇشنى ئاسانلاشتۇرىدۇ، تەركىبىدىكى فېرمېنتلار ئارقىلىق كاربون سۇ بىرىكمىلىرىنى دەسلەپكى قەدەمدە پارچىلايدۇ، شۇنداقلا ئېغىز بوشلۇقىنى تازىلاپ، باكتېرىيەلەرنىڭ كۆپىيىشىنى தىزگىنلەپ، چىش ۋە لۆمىدە ساغلاملىقىنى قوغدايدۇ.

پۇت بوغۇمى ئىنسان بەدىنىدىكى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە مۇھىم يۈك كۆتۈرۈش بوغۇملىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ماڭغاندا، يۈگۈرگەندە ۋە سەكرىگەندە بەدەن ئېغىرلىقىنى كۆتۈرۈش ھەم ھەرىكەتنىڭ تۇراقلىقلىقىنى ساقلاشتا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. ئۇنىڭ ساغلاملىقى كۈندىلىك تۇرمۇشىمىزنىڭ سۈپىتىگە بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ. بۇ مۇرەككەپ قۇرۇلمىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، ئۇنىڭ ئاناتومىيەلىك تۈزۈلۈشىنى، يەنى سۆڭەك، بوغۇم ۋە ئۇلارنى مۇستەھكەم تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدىغان تارىمۇشلارنىڭ ئورنى ۋە ۋەزىپىسىنى بىلىش ئىنتايىن مۇھىم.

بىزنىڭ تاشقى دۇنيانى ھېس قىلىشىمىز ۋە بەدىنىمىزنىڭ بىخەتەرلىكىنى قوغدىشىمىزدا سېزىم سىستېمىسى ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. بۇ سىستېما ئىچىدە، يۈزە قىسىم سېزىملەر، يەنى ئاغرىق، تېمپېراتۇرا (سوغۇق-ئىسسىق) ۋە يىرىك تېگىشىش سېزىملىرى، بىزنى مۇھىتتىكى زىيانلىق غىدىقلاشلاردىن ئاگاھلاندۇرىدىغان ھاياتلىق سىگناللىرىدۇر. بۇ سېزىم ئۇچۇرلىرى بەدىنىمىزنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى رېتسېپتورلاردىن قوبۇل قىلىنغاندىن كېيىن، مۇرەككەپ نېرۋا يوللىرى ئارقىلىق چوڭ مېڭە پوستلاق قەۋىتىگە يەتكۈزۈلۈپ، ئاندىن ئاڭلىق سېزىم شەكىللەندۈرىدۇ.

ئاداشقان نېرۋا (Vagus Nerve, CN X) ئونىنچى جۈپ مېڭە نېرۋىسى بولۇپ، ئۇ نامىغا لايىق ھالدا مېڭە غولىدىن باشلىنىپ، بويۇن، كۆكرەك قەپىسى ۋە قورساق بوشلۇقىغىچە سوزۇلغان ئۇزۇن ۋە مۇرەككپ سەپەرنى باشتىن كەچۈرىدۇ. ئۇ پاراسیمپاتىك نېرۋا سىستېمىسىنىڭ ئاساسلىق تەركىبىي قىسمى بولۇش سۈپىتى بىلەن، يۈرەك سوقۇشى، نەپەس ئېلىش، ھەزىم قىلىش ۋە ئاۋاز چىقىرىش قاتارلىق بىز ھوشسىز ھالەتتە ئورۇندايدىغان، ئەمما ھاياتلىق ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان نۇرغۇنلىغان فۇنكسىيەلەرنى جىمجىت ھالدا كونترول قىلىپ تۇرىدۇ. ئۇنىڭ بۇ كەڭ تارقىلىش دائىرىسى ۋە كۆپ خىل فۇنكسىيەسى ئۇنى بەدەندىكى ئەڭ مۇھىم نېرۋىلارنىڭ بىرىگە ئايلاندۇرغان.

بويۇن رايونىنىڭ ھاياتلىق يوللىرى: تىل ئاستى نېرۋىسى ۋە ئوقۇرەك ئاستى ئارتېرىيەسىنىڭ ئاناتومىيەسى بويۇن رايونى باش بىلەن تەننى تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدىغان ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە ھاياتىي مۇھىم بىر...

ئۈچ ئاچا نېرۋا (Trigeminal Nerve) 12 جۈپ مېڭە نېرۋىسى ئىچىدىكى بەشىنچى جۈپ (CN V) بولۇپ، ئۇ ئەڭ چوڭ ۋە فۇنكسىيەسى ئەڭ مۇرەككەپ مېڭە نېرۋىسى ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭ نامى لاتىنچىدىكى «ئۈچكىزەك» دېگەن سۆزدىن كەلگەن بولۇپ، بۇ ئۇنىڭ ئۈچ چوڭ شاخقا بۆلۈنىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ: كۆز نېرۋىسى (V1)، يۇقىرى ئىڭەك نېرۋىسى (V2) ۋە تۆۋەنكى ئىڭەك نېرۋىسى (V3). بۇ ئارىلاش نېرۋا ئىككى چوڭ فۇنكسىيەنى ئۆتەيدۇ: بىرىنچىدىن، ئۇ پۈتۈن يۈز قىسمى، باش تېرىسىنىڭ ئالدى قىسمى، كۆز، بۇرۇن بوشلۇقى، ئېغىز بوشلۇقى ۋە چىشلارنىڭ ئاغرىق، تېگىشىش ۋە تېمپېراتۇرا قاتارلىق ئومۇمىي سېزىملىرىنى مېڭىگە يەتكۈزىدۇ؛ ئىككىنچىدىن، ئۇ چايناش ھەرىكىتىگە مەسئۇل بولغان چاينىغۇچى مۇسكۇللارنى كونترول قىلىدۇ.

مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسىنىڭ قوماندانلىق مەركىزى بولغان مېڭە غولىدىن چىقىدىغان بىر گۇرۇپپا «تۆۋەنكى مېڭە نېرۋىلىرى» بار بولۇپ، ئۇلار بەدەننىڭ ئەڭ ئاساسلىق ۋە ھاياتىي مۇھىم فۇنكسىيەلىرىنى جىمجىت ھالدا كونترول قىلىپ تۇرىدۇ. بۇ گۇرۇپپىنىڭ ئىچىدىكى تىل-يۇتقۇنچاق نېرۋىسى (IX)، ئاداشقان نېرۋا (X) ۋە قوشۇمچە نېرۋا (XI) ئۆزئارا زىچ ئاناتومىيەلىك ۋە فۇنكسىيەلىك مۇناسىۋەتكە ئىگە. ئۇلار يۇتۇش، ئاۋاز چىقىرىش، يۈرەك سوقۇشىنى تەڭشەش، نەپەس ئېلىش، ھەزىم قىلىش ۋە باش-مۈرە ھەرىكىتى قاتارلىق بىز ھەر كۈنى ئاڭسىز ھالدا ئورۇندايدىغان، ئەمما ھاياتلىق ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان نۇرغۇن پائالىيەتلەرگە مەسئۇل.