نۇرمەمەت دوختۇر

يۈز نېرۋىسى (يەتتىنچى جۈپ مېڭە نېرۋىسى, CN VII) يۈز ئىپادىلىرىمىزنى جانلاندۇرىدىغان, تەم بىلىش سېزىمىمىزنى يەتكۈزىدىغان ۋە ياش-شۆلگەيلىرىمىزنىڭ ئاجرىلىپ چىقىشىنى كونترول قىلىدىغان ئىنتايىن مۇرەككەپ بىر نېرۋا. ئۇ مېڭە غولىدىن باشلىنىپ يۈز قىسمىغا يېتىپ بارغۇچە ئۇزۇن, ئەگرى-بۈگرى ۋە خەتەرلىك بىر سەپەرنى باشتىن كەچۈرىدۇ. بۇ سەپەرنىڭ ئىچىدىكى ئەڭ ھالقىلىق ۋە ئەڭ نازۇك بۆلەك دەل ئۇنىڭ چېكە سۆڭىكىنىڭ تاشلىق قىسمى ئىچىدىكى سۆڭەك نەيچىسى — يۈز نېرۋا نەيچىسىدىن ئۆتىدىغان قىسمىدۇر.

يۈز ئىپادىسى ئىنسانلارنىڭ ھېسسىياتىنى, پىكىرىنى ۋە مۇددىئاسىنى ئىپادىلەيدىغان ئەڭ مۇھىم, تىلغا ئېھتىياجسىز ئالاقە ۋاسىتىسىدۇر. كۈلۈش, يىغلاش, ھەيران قېلىش ياكى غەزەپلىنىش قاتارلىق مۇرەككەپ ئىپادىلەرنىڭ ھەممىسى يۈز قىسمىدىكى بىر گۇرۇپپا ئىنچىكە مۇسكۇللارنىڭ ئۆزئارا ماس ھەرىكىتى ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشۇرۇلىدۇ. بۇ مۇسكۇللارنىڭ ھەرىكىتىنى بىۋاسىتە كونترول قىلىدىغان «قوماندان» دەل يەتتىنچى جۈپ مېڭە نېرۋىسى بولغان يۈز نېرۋىسى (Facial Nerve, CN VII) دۇر.

كۆز چانىقى (Orbit) باش سۆڭەكنىڭ ئالدى قىسمىغا جايلاشقان بىر جۈپ كونۇس شەكىللىك سۆڭەك ئويمىنى بولۇپ، ئۇ كۆز ئالمىسى ۋە ئۇنىڭ قوشۇمچە قۇرۇلمىلىرىنى ئوراپ تۇرۇپ قوغدايدىغان «مۇستەھكەم قورغان» ھېسابلىنىدۇ. بۇ چەكلىك بوشلۇق ئىچىگە كۆز ئالمىسى، كۆز ھەرىكەتلەندۈرگۈچى مۇسكۇللار، ئۇلارنى كونترول قىلىدىغان نېرۋىلار، قان بىلەن تەمىنلەيدىغان قان تومۇرلار، ياش بېزى ۋە مول ماي توقۇلمىلىرى قاتارلىق ئىنتايىن نازۇك ۋە مۇرەككەپ قۇرۇلمىلار زىچ ئورۇنلاشقان. بۇ قۇرۇلمىلارنىڭ ئۆزئارا ماسلىشىپ ئىشلىشى كۆرۈش ئىقتىدارىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشنىڭ ئاساسىدۇر.

مېڭە نېرۋىلىرى مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسىنىڭ مۇھىم بىر قىسمى بولۇپ، ئۇلار مېڭە ۋە مېڭە غولىدىن بىۋاسىتە چىقىپ، ئاساسلىقى باش، يۈز ۋە بويۇن قىسمىدىكى سەزگۈ ۋە ھەرىكەت فۇنكسىيەلىرىنى، شۇنداقلا بەزى ئىچكى ئەزالارنىڭ پائالىيىتىنى كونترول قىلىدىغان 12 جۈپ نېرۋىنى كۆرسىتىدۇ. يۇلۇن نېرۋىلىرىغا ئوخشىمايدىغىنى، مېڭە نېرۋىلىرى يۇلۇندىن ئۆتمەي، بىۋاسىتە باش سۆڭەك ئىچىدىن چىقىدۇ. بۇ نېرۋىلار رىم رەقەملىرى بىلەن I دىن XII گىچە نومۇرلىنىدىغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ رەت تەرتىپى مېڭىدىكى ئورنىنىڭ ئالدىدىن ئارقىغا قاراپ بولغان تەرتىپىگە ئاساسەن بېكىتىلگەن.

مېڭە ۋە يۇلۇن نازۇك نېرۋا توقۇلمىلىرىدىن تەشكىل تاپقان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ساغلاملىقىنى قوغداش ئۈچۈن، تەبىئەت ئىنتايىن ئۆزگىچە بىر قوغداش مېخانىزمى ياراتقان، بۇ دەل مېڭە-يۇلۇن سۇيۇقلۇقى (Cerebrospinal Fluid - CSF) دۇر. بۇ سۇيۇقلۇق سۈزۈك، رەڭسىز بولۇپ، خۇددى بىر «سۇ ياستۇق» قا ئوخشاش مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسىنى ئوراپ تۇرىدۇ، ئۇنى سىرتقى زەربىدىن ساقلايدۇ، مېتابولىزم قالدۇقلىرىنى تازىلايدۇ، ئوزۇقلۇق يەتكۈزىدۇ ۋە باش سۆڭەك ئىچىدىكى بېسىمنى مۇقىملاشتۇرىدۇ. قۇرامىغا يەتكەن بىر ئادەمنىڭ بەدىنىدە تەخمىنەن 150 مىللىلىتىر ئەتراپىدا مېڭە-يۇلۇن سۇيۇقلۇقى بولۇپ، ئۇ ھەر كۈنى تەخمىنەن 3-4 قېتىم پۈتۈنلەي يېڭىلىنىپ تۇرىدۇ.

مېڭە قاتتىق پەردىسى (Dura Mater) مېڭىنى ئوراپ تۇرغان ئۈچ قەۋەت يىپىنچا پەردىنىڭ ئەڭ سىرتقى, ئەڭ قېلىن ۋە ئەڭ چىداملىق قەۋىتى بولۇپ, مېڭىنى سىرتقى زەربىدىن قوغداشتا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. ئۇ ئۆزى ئىككى قەۋەتتىن تەركىب تاپقان: سىرتقى سۆڭەك پەردە قەۋىتى باش سۆڭەكنىڭ ئىچكى يۈزىگە زىچ يېپىشىپ تۇرىدۇ؛ ئىچكى مېڭە پەردە قەۋىتى بولسا مېڭىگە يېقىن تۇرىدۇ. كۆپىنچە جايلاردا بۇ ئىككى قەۋەت بىرلىشىپ كەتكەن بولسىمۇ، بەزى ئالاھىدە ئورۇنلاردا ئۇلار ئايرىلىپ، ئارىسىدا ئۆزگىچە ۋېنا يوللىرىنى ھاسىل قىلىدۇ، بۇلار «دۇرال ۋېنا سىنۇسلىرى» ياكى «قاتتىق پەردە كاۋاكلىرى» دەپ ئاتىلىدۇ.

يۇلۇن مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسىنىڭ ئاساسىي ئوقى بولۇش سۈپىتى بىلەن، مېڭىنىڭ «ئەمرلىرى» نى بەدەننىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا يەتكۈزىدىغان ۋە تاشقى دۇنيادىن كەلگەن سەزگۈ ئۇچۇرلىرىنى مېڭىگە يوللايدىغان ھاياتىي مۇھىم يول ھېسابلىنىدۇ. بۇ نازۇك، ئەمما ئىنتايىن مۇھىم نېرۋا قۇرۇلمىسىنىڭ نورمال فۇنكسىيەسىنى ساقلاش ئۈچۈن، ئۇ ئىككى چوڭ سىستېمىغا تايىنىدۇ: بىرى، ئۇنى سىرتقى زەربىدىن ۋە زەخىملىنىشتىن قوغدايدىغان كۆپ قەۋەتلىك «يىپىنچا پەردە» سىستېمىسى؛ يەنە بىرى، ئۇنىڭ يۇقىرى دەرىجىدىكى مېتابولىزم ئېھتىياجىنى قامدايدىغان ئۈزلۈكسىز قان تەمىنلەش تورى.

باش ئىچى ۋە سىرتىدىكى ۋىنالار سىستېما ئاساسلىقى ئىككى چوڭ قىسىمنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ: بىرى، باش سۆڭەك ئىچىدىكى مېڭە قاتتىق پەردىسى ئىچىگە جايلاشقان دۇرال ۋېنا سىنۇسلىرى؛ يەنە بىرى، باش سۆڭەك سىرتىدىكى يۈز، باش تېرىسى ۋە بويۇننىڭ يۈزەكى ۋە چوڭقۇر ۋېنالىرى. بۇ ئىككى سىستېما ئۆزئارا يالغۇز ئەمەس، بەلكى ئۆتكۈزگۈچى ۋېنالار (emissary veins) ۋە كۆز ۋېنالىرى قاتارلىق نۇرغۇن يوللار ئارقىلىق زىچ تۇتىشىپ تۇرىدۇ. بۇ ماقالىدە، باش سۆڭەك ئىچى ۋە سىرتىدىكى ۋېنالارنىڭ ئۆزئارا قاتنىشىش يوللىرى ۋە ئۇلارنىڭ كلىنىكىلىق ئەھمىيىتى تەپسىلىي تونۇشتۇرۇلىدۇ.

يۇلۇننىڭ قان تومۇر سىستېمىسى ئارتېرىيە ۋە ۋېنالاردىن ئىبارەت ئىككى چوڭ قىسىمدىن تەركىب تاپىدۇ. ئۇنىڭ ئارتېرىيە بىلەن تەمىنلىنىشى ئاساسلىقى يۇلۇننىڭ ئۇزۇنلۇقىنى بويلاپ ماڭىدىغان ئۈچ چوڭ تومۇر (بىر ئالدىنقى ۋە ئىككى ئارقا يۇلۇن ئارتېرىيەسى) ۋە ئومۇرتقا ئارىلىق تۆشۈكىدىن كىرىدىغان بۆلەكچە ئارتېرىيەلەر تەرىپىدىن ئەمەلگە ئاشۇرۇلىدۇ. ۋېنا قېنىنىڭ قايتىشى بولسا ئاساسەن ئارتېرىيە يولىنى بويلاپ ماڭىدىغان ۋېنا تورى ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلىدۇ. بۇ مۇرەككەپ قان تومۇر تورىنىڭ ئاناتومىيەسىنى چۈشىنىش، يۇلۇن زەخىملىنىشى، قان يېتىشمەسلىك ۋە قان تومۇر شەكلىنىڭ ئۆزگىرىشى قاتارلىق كېسەللىكلەرگە دىئاگنوز قويۇش ۋە داۋالاشتا ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە.

مېڭىنىڭ ۋېنا قېنى ئاساسلىقى ئىككى چوڭ، ئەمما ئۆزئارا تۇتاشقان سىستېما ئارقىلىق قايتۇرۇلىدۇ: يۈزەكى ۋېنا سىستېمىسى ۋە چوڭقۇر ۋېنا سىستېمىسى. يۈزەكى سىستېما چوڭ مېڭە پوستلاق قەۋىتى ۋە ئۇنىڭ ئاستىدىكى ئاق ماددىنىڭ قېنىنى يىغىپ، مېڭە قاتتىق پەردىسى ئىچىدىكى كەڭرى ۋېنا يوللىرى بولغان دۇرال ۋېنا سىنۇسلىرىغا قۇيىدۇ. چوڭقۇر سىستېما بولسا مېڭىنىڭ چوڭقۇر قىسمىدىكى ئاساسىي گانگلىيون، تالامۇس ۋە مېڭە غولى قاتارلىق ھاياتىي مۇھىم قۇرۇلمىلارنىڭ قېنىنى قايتۇرىدۇ. بۇ ئىككى سىستېمىنىڭ ئاناتومىيەسى ۋە فۇنكسىيەسىنى چۈشىنىش، مېڭە ۋېنا سىنۇس ترومبوزى (CVST)، مېڭىگە قان چۈشۈش ۋە باش سۆڭەك ئىچى بېسىمىنىڭ ئۆرلىشى قاتارلىق كېسەللىكلەرگە دىئاگنوز قويۇش ۋە داۋالاشتا ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە.