نۇرمەمەت دوختۇر

ئىنسان بەدىنىنىڭ ھەرىكەت سىستېمىسىدا پاقالچاق ۋە پۇت قىسمى ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە نازۇك قۇرۇلمىغا ئىگە. بولۇپمۇ پاقالچاقنىڭ ئالدى ۋە سىرت تەرەپ قىسمىدىكى مۇسكۇللار پۇتنىڭ يەرگە تېگىشى، كۆتۈرۈلۈشى (Dorsiflexion) ۋە تەڭپۇڭلۇقنى ساقلىشىدا ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. بۇ رايوندىكى نېرۋا ۋە قان تومۇر تورلىرى، پۇت بارماقلىرىنىڭ جانلىق ھەرىكىتىنى ۋە پۇت دۈمبىسىنىڭ سەزگۈسىنى تەمىنلەيدىغان بولۇپ، كىلىنىكىلىق تەكشۈرۈشلەردە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.

ئىنسان بەدىنىنىڭ ھەرىكەت سىستېمىسىدا ساغرا ۋە يوتا ئارقا تەرەپ قىسمى ئىنتايىن مۇھىم ئورۇننى ئىگىلەيدۇ. بۇ رايوندىكى مۇسكۇللار، قان تومۇرلار ۋە نېرۋىلار بەدەننىڭ تىك تۇرۇشى، مېڭىشى، يۈگۈرۈشى ۋە ئېغىرلىق كۆتۈرۈشىدە ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. بولۇپمۇ ساغرا قىسمىدىكى چوڭ مۇسكۇللار ۋە يوتا ئارقا تەرەپتىكى «ھامسترىڭ» (Hamstring) دەپ ئاتىلىدىغان مۇسكۇل توپى، شۇنداقلا بۇ يەردىن ئۆتىدىغان ئولتۇرغۇچ نېرۋىسى (Sciatic nerve) كىلىنىكىلىق ئاناتومىيەدە ئەڭ كۆپ دىققەت قىلىنىدىغان نۇقتىلاردۇر.

ئىنسان بەدىنىنىڭ ئارقا تەرەپ ھەرىكەت سىستېمىسىدا ساغرا (Gluteal region) ۋە يوتا (Thigh) قىسمى ئىنتايىن مۇھىم ئورۇننى ئىگىلەيدۇ. بۇ رايون بەدەننىڭ ئېغىرلىقىنى كۆتۈرۈش، مېڭىش، يۈگۈرۈش ۋە ئۆرە تۇرۇش قاتارلىق ھەرىكەتلەرنىڭ ئاساسىي كۈچ مەنبەسى ھېسابلىنىدۇ. بولۇپمۇ ساغرا قىسمىدىكى چوڭ مۇسكۇللار ۋە يوتا ئارقا تەرىپىدىكى ھامسترىڭ (Hamstring) مۇسكۇل گۇرۇپپىلىرى كىلىنىكىلىق تەكشۈرۈش ۋە تەنتەربىيە تېببىي ئىلمىدە دائىم تىلغا ئېلىنىدىغان نۇقتىلاردۇر.

ئىنسان بەدىنىنىڭ ھەرىكەت سىستېمىسىدا يوتا قىسمى، بولۇپمۇ ئۇنىڭ ئالدى ۋە ئىچكى تەرىپىدىكى ئاناتومىيىلىك قۇرۇلمىلار ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە. بۇ رايوندا يوتىنى ھەرىكەتلەندۈرگۈچى كۈچلۈك مۇسكۇل گۇرۇپپىلىرىدىن سىرت، تۆۋەندىكى مۈچىنى قان بىلەن تەمىنلەيدىغان چوڭ ئارتېرىيە تورى ۋە نېرۋا سىستېمىسىنىڭ شاخچىلىرى ئورۇنلاشقان. كىلىنىكىلىق داۋالاشتا، بولۇپمۇ يوتا قىسمىدىكى ئوپېراتسىيەلەر، قان تومۇر كېسەللىكلىرىنى داۋالاش ۋە نېرۋا توسۇش تېخنىكىلىرىدا، بۇ قۇرۇلمىلارنىڭ ئۆزئارا مۇناسىۋىتىنى ۋە چوڭقۇر قاتلامدىكى ئورنىنى ئېنىق بىلىش تەلەپ قىلىنىدۇ.

ئىنسان بەدىنىنىڭ ھەرىكەت سىستېمىسىدا يوتا قىسمى ئىنتايىن ھالقىلىق رول ئوينايدىغان بولۇپ، بولۇپمۇ يوتىنىڭ ئالدى ۋە ئىچكى تەرىپىدىكى ئاناتومىيىلىك قۇرۇلمىلار مۇرەككەپ ۋە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. بۇ رايوندا بەدەننىڭ ئېغىرلىقىنى كۆتۈرۈش، مېڭىش ۋە يۈگۈرۈش ھەرىكەتلىرىنى ئىجرا قىلىدىغان كۈچلۈك مۇسكۇل گۇرۇپپىلىرىدىن سىرت، پۈتۈن تۆۋەندىكى مۈچىنى قان بىلەن تەمىنلەيدىغان چوڭ ئارتېرىيەلەر ۋە سەزگۈ-ھەرىكەت نېرۋا تورلىرى زىچ ئورۇنلاشقان. كىلىنىكىلىق داۋالاشتا، بولۇپمۇ تاشقى كېسەللىكلەر ئوپېراتسىيىسى، قان تومۇر كېسەللىكلىرىنى داۋالاش ۋە نېرۋا توسۇش تېخنىكىلىرىدا بۇ رايوننىڭ قۇرۇلمىسىنى پىششىق بىلىش ئىنتايىن زۆرۈر.

ئىنسان بەدىنىنىڭ ھەرىكەت سىستېمىسىدا يوتا (Thigh) قىسمى ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدىغان بولۇپ، بولۇپمۇ يوتىنىڭ ئالدى ۋە ئىچكى تەرىپىدىكى ئاناتومىيىلىك قۇرۇلمىلار مۇرەككەپ ۋە ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە. بۇ رايوندا بەدەننىڭ ئېغىرلىقىنى كۆتۈرۈش، مېڭىش ۋە يۈگۈرۈش ھەرىكەتلىرىنى ئىجرا قىلىدىغان كۈچلۈك مۇسكۇل گۇرۇپپىلىرىدىن سىرت، تۆۋەندىكى مۈچىنى قان بىلەن تەمىنلەيدىغان چوڭ ئارتېرىيەلەر ۋە نېرۋا تورلىرى ئورۇنلاشقان. كىلىنىكىلىق داۋالاشتا، بولۇپمۇ تاشقى كېسەللىكلەر ۋە قان تومۇر ئوپېراتسىيىلىرىدە بۇ رايوننىڭ قۇرۇلمىسىنى پىششىق بىلىش ئىنتايىن زۆرۈر.

ئىنسان بەدىنىنىڭ تۆۋەندىكى مۈچىسى (پۇت قىسمى) مۇرەككەپ قان ئايلىنىش ۋە نېرۋا تورىغا ئىگە بولۇپ، بولۇپمۇ يۈزە قەۋەتتىكى تېرە نېرۋىلىرى ۋە ۋىنالار كىلىنىكىلىق تەكشۈرۈش ۋە داۋالاشتا ئىنتايىن مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ. بۇ سىستېما بەدەننىڭ تېرە سەزگۈسىنى يەتكۈزۈش ۋە يۈزە قىسىمدىكى قاننى يۈرەككە قايتۇرۇش ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدۇ. تىببىي نۇقتىدىن ئالغاندا، ۋىنا ئوكۇلى ئۇرۇش، يوشۇرۇن ۋىنا ئوپېراتسىيىسى ۋە نېرۋا توسۇش قاتارلىق مەشغۇلاتلاردا بۇ قۇرۇلمىلارنىڭ ئورنىنى ئېنىق بىلىش تەلەپ قىلىنىدۇ.

يۇقارىقى مۈچە (Upper Limb) ئىنسان بەدىنىدىكى ئەڭ ھەرىكەتچان ۋە مۇرەككەپ قىسىملارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇنىڭ ئاناتومىيىلىك قۇرۇلمىسىنى توغرا كەسمە يۈزى ئارقىلىق ئۆگىنىش كىلىنىكا ئەمەلىيىتىدە ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. بولۇپمۇ ئوپېراتسىيە جەريانىدا نېرۋا ۋە قان تومۇرلارنىڭ ئورنىنى توغرا بەلگىلەش، يۇمشاق توقۇلما زەخمىلىرىگە دىئاگنوز قويۇش ۋە رېنتىگېن ياكى CT تەكشۈرۈش نەتىجىلىرىنى تەھلىل قىلىشتا، بۇ كەسمە يۈزىلەر دوختۇرلار ئۈچۈن يول كۆرسەتكۈچ رولىنى ئوينايدۇ. بىز بۇ ماقالىدە يۇقارىقى بىلەك (دۈمبە)، ئالدى بىلەك ۋە بىلەيزۈك قىسىملىرىنىڭ توغرا كەسمە يۈزىدىكى ھەربىر مۇسكۇل، نېرۋا ۋە قان تومۇرلارنىڭ ئورۇنلىشىشىنى تەپسىلىي تونۇشتۇرىمىز.

ئىنسان قولىنىڭ ھەرىكەت ئىقتىدارى ناھايىتى نازۇك ۋە مۇرەككەپ بولۇپ، بۇ ھەرىكەتلەرنىڭ راۋانلىقى ئاساسلىقى مۇسكۇل پەيلىرىنىڭ سىلىق ھەرىكەت قىلىشىغا باغلىق. قولنىڭ ئاناتومىيىلىك قۇرۇلمىسىدا «پەي سىلىقلاتقۇچى پەردە غىلىپى» (Synovial Sheaths) ۋە «سېرىقئەت ئارا بوشلۇقى» (Fascial Spaces) ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ. پەي غىلىپلىرى پەيلەرنى سىلىقلاش مېيى بىلەن تەمىنلەپ، سۈركىلىشنى ئازايتىش ئارقىلىق بارماقلارنىڭ ئەركىن ئېگىلىپ-تۈزلىنىشىگە كاپالەتلىك قىلسا، سېرىقئەت ئارا بوشلۇقلار توقۇلمىلار ئارىسىدىكى بېسىمنى تەڭشەپ، يۇقۇملىنىش ياكى ياللۇغلىنىش جەريانىدا كېسەللىكنىڭ تارقىلىش يولىغا ئايلىنىپ قالىدۇ.

ئىنسان قولىنىڭ دۈمبە تەرىپى (Hand Dorsum) ئىنتايىن نازۇك ۋە مۇرەككەپ قۇرۇلمىغا ئىگە بولۇپ، ئۇ پەقەت تېرە ۋە سۆڭەكتىنلا ئىبارەت ئەمەس. بۇ رايوندا قول بارماقلىرىنىڭ ھەرىكىتىنى كونترول قىلىدىغان مۇھىم مۇسكۇل پەيلىرى (Tendons)، سېزىمنى يەتكۈزىدىغان نېرۋا تورلىرى ۋە قان بىلەن تەمىنلەيدىغان ئارتېرىيە تومۇرلىرى جايلاشقان. قولنىڭ دۈمبە قىسمىدىكى تېرە نېپىز بولغاچقا، بۇ يەردىكى ئاناتومىيىلىك قۇرۇلمىلار، بولۇپمۇ قان تومۇرلار ۋە پەيلەر سىرتتىن ئېنىق بىلىنىپ تۇرىدۇ ۋە تاشقى جەھەتتىن زەخىملىنىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى بولىدۇ.