نۇرمەمەت دوختۇر

ئىنسان مېڭىسىنىڭ سىرتقى پوستلاق قەۋىتى تەپەككۇر ۋە ئاڭنى باشقۇرسا، ئۇنىڭ چوڭقۇر قاتلىمىغا جايلاشقان بىر توپ يادرولار گەۋدىمىزنىڭ ھەر بىر ھەرىكىتىنى ئىنچىكە ۋە راۋان ھالدا تەڭشەپ تۇرىدۇ. بۇ يادرولار توپلىمى «نېگىز يادرو» ياكى تېخىمۇ كەسپىي ئاتالغۇدا «نېگىز نېرۋا تۈگۈنچىسى» (Basal Ganglia) دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇلار ھەرىكەتنى باشلاش، كونترول قىلىش، كېرەكسىز ھەرىكەتلەرنى تورمۇزلاش ۋە ئاپتوماتىك ھەرىكەتلەرنى (مەسىلەن، مېڭىش ياكى ۋېلىسىپىت مىنىش) ئۆگىنىشتە ھالقىلىق رول ئوينايدىغان «يوشۇرۇن رېژىسسور» غا ئوخشايدۇ.

ئىنسان مېڭىسىنىڭ سىرتقى پوستلاق قەۋىتى ئۇنىڭ ئالىي بىلىش فۇنكسىيەلىرىنى ئورۇندىغان جاي بولسا، مېڭىنىڭ ھەقىقىي ھەرىكەت ۋە سېزىم كونترول مەركەزلىرى ئۇنىڭ چوڭقۇر قاتلىمىدىكى كۈلرەڭ ماددا يادرولىرىغا يوشۇرۇنغان. بۇ مۇرەككەپ ئىچكى قۇرۇلمىلارنى چۈشىنىشنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك ئۇسۇللىرىنىڭ بىرى مېڭىنى گورىزونتال (ياكى ئوق) تەكشىلىكتە كېسىپ كۆزىتىشتۇر. بۇ كۆرۈنۈش بىزگە چوڭ مېڭە پوستلاق قەۋىتىنىڭ ئاستىدىكى ھالقىلىق قۇرۇلمىلارنى، يەنى نېگىز نېرۋا تۈگۈنچىلەر (basal ganglia)، دۆڭچە مېڭە (thalamus)، ئۇچۇر تاشيولى بولغان ئاق ماددا يوللىرى ۋە مېڭە سۇيۇقلۇقى بىلەن تولغان مېڭە قېرىنچىلىرىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

ئىنسان مېڭىسى ئۆز-ئارا گىرەلىشىپ كەتكەن مىلياردلىغان نېرۋا ھۈجەيرىلىرىدىن تەركىب تاپقان، ھاياتلىقنىڭ ئەڭ مۇرەككەپ قۇرۇلمىسىدۇر. ئۇنىڭ سىرتقى يۈزىدىكى بۈدرە ۋە ئېرىقچىلەر بىزگە تونۇشلۇق بولسىمۇ، مېڭىنىڭ ھەقىقىي سىرى ئۇنىڭ چوڭقۇر قاتلىمىغا يوشۇرۇنغان. بۇ سىرلارنى ئېچىشنىڭ ئەڭ ياخشى ئۇسۇللىرىنىڭ بىرى دەل مېڭىنى ئوتتۇرا سىزىقىدىن تىك يۆنىلىشتە كېسىپ، ئۇنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسىنى كۆزىتىش، يەنى «دەل ئوتتۇرا ۋاشاقسىمان كەسمىسى» (Midsagittal section) نى تەھلىل قىلىشتۇر. بۇ كۆرۈنۈش بىزگە ئىككى مېڭە يېرىم شارىنى تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدىغان قۇرۇلمىلار، ھاياتلىقنىڭ تۈپكى مەركىزى بولغان مېڭە غولى ۋە ھېسسىياتىمىزنى باشقۇرىدىغان لىمفا سىستېمىسىنىڭ يادرولۇق قىسىملىرىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

ئىنسان مېڭىسىدىكى لىمفا سىستېمىسى ھېسسىياتىمىز، تۈرتكىمىز ۋە ئەڭ قىممەتلىك ئەسلىمىلىرىمىزنىڭ ماكانىدۇر. بۇ مۇرەككەپ نېرۋا تورىنىڭ يادروسىدا، ئىككى مۇھىم قۇرۇلما بار، ئۇلار بولسىمۇ سەقەنقۇر (Hippocampus) ۋە گۈمبەز (Fornix). دېڭىز ئېتىغا ئوخشىغان شەكلى سەۋەبىدىن «سەقەنقۇر» دەپ ئاتالغان بۇ قۇرۇلما، كۈندىلىك كەچۈرمىشلىرىمىزنى ئۇزۇن مۇددەتلىك ئەسلىمىلەرگە ئايلاندۇرۇشتىكى ھالقىلىق رولى بىلەن تونۇلغان. گۈمبەز بولسا بۇ ئەسلىمىلەرنى مېڭىنىڭ باشقا رايونلىرىغا يەتكۈزىدىغان ئاساسلىق ئۇچۇر «تاشيولى» ھېسابلىنىدۇ.

ئىنسان مېڭىسى تەبىئەتنىڭ ئەڭ مۇرەككەپ ۋە مۇكەممەل ئىجادىيىتى بولۇپ، ئۇنىڭ ھەر بىر قىسمى ئۆزگىچە ۋە ھالقىلىق فۇنكسىيەلەرنى ئۈستىگە ئالغان. مېڭىنىڭ ئۈستۈنكى يۈزى ئاساسلىقى ئالىي تەپەككۇر پائالىيەتلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولسا، ئۇنىڭ ئاستىنقى يۈزى، يەنى «مېڭە تۈۋى» (Base of the brain) بولسا مېڭىنى ئومۇرتقا ئارىلىق نېرۋا سىستېمىسى ۋە پۈتۈن بەدەن بىلەن تۇتاشتۇرىدىغان ھاياتلىق يولى ھېسابلىنىدۇ. بۇ رايوندا مېڭە غولى (brainstem)، كىچىك مېڭە (cerebellum) ۋە 12 جۈپ باش نېرۋىلىرىنىڭ كۆپ قىسمى جايلاشقان بولۇپ، ئۇ نەپەس ئېلىش، يۈرەك سوقۇشى قاتارلىق ئەڭ تۈپكى ھاياتلىق پائالىيەتلىرىدىن تارتىپ، سېزىم ۋە ھەرىكەتنى كونترول قىلىشقىچە بولغان نۇرغۇنلىغان مۇھىم ۋەزىپىلەرنى ئاتقۇرىدۇ.

چوڭ مېڭە ئىنسان بەدىنىدىكى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە سىرلىق ئەزا بولۇپ، ئۇنىڭ پوستلاق قەۋىتى ئادەتتە پىشانە، چوققا، چىكە ۋە گەجگە ياپراقلىرىدىن ئىبارەت تۆت چوڭ ياپراققا بۆلۈنىدۇ. ئەمما بۇلارنىڭ ئارىسىدا، يان ئېرىقچىنىڭ (Sylvian fissure) چوڭقۇر قاتلىمىغا يوشۇرۇنغان بەشىنچى بىر ياپراق بار، ئۇ بولسىمۇ «مېڭە ئارىلى» ياكى «ئارال پوستلاق قەۋىتى» (Insular Cortex) دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇنىڭ يوشۇرۇن ئورنى سەۋەبىدىن ئۇزۇن مۇددەت كىشىلەرنىڭ دىققىتىنى تارتمىغان بولسىمۇ، زامانىۋى نېرۋا ئىلمى تەتقىقاتلىرى ئۇنىڭ ھېسسىيات، ئاڭ، بەدەن سېزىمى ۋە ئىجتىمائىي بىلىش قاتارلىق نۇرغۇنلىغان ھالقىلىق فۇنكسىيەلەردە مۇھىم رول ئوينايدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى.

چوڭ مېڭە پوستلاق قەۋىتى ئىنسانلارنىڭ تەپەككۇرى، تىلى، سېزىمى ۋە ھەرىكىتىنى باشقۇرىدىغان ئالىي نېرۋا مەركىزىدۇر. 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا، گېرمانىيەلىك نېرۋا ئالىمى كوربىنىيان برودمان (Korbinian Brodmann) مېڭە پوستلاق قەۋىتىنىڭ ئوخشىمىغان رايونلىرىدىكى ھۈجەيرىلەرنىڭ تۈزۈلۈشى ۋە قاتلاملىشىشى (cytoarchitecture) دىكى پەرقلەرنى تەتقىق قىلىش ئارقىلىق، ئۇنى 52 فۇنكسىيەلىك رايونغا ئايرىپ چىققان. بۇ خەرىتە «برودمان رايونلىرى» دەپ ئاتالغان بولۇپ، ھازىرغىچە نېرۋا ئىلمى ۋە كلىنىكىلىق ئەمەلىيەتتە مېڭە فۇنكسىيەسىنى چۈشىنىش ۋە ئورۇننى بېكىتىشتىكى مۇھىم ئاساس بولۇپ كەلمەكتە.

چوڭ مېڭە ئىنسانلارنىڭ ئەڭ مۇرەككەپ ۋە سىرلىق ئەزاسى بولۇپ، ئۇ ھېسسىيات، تەپەككۇر، ئەستە تۇتۇش ۋە بارلىق ھەرىكەتلىرىمىزنى كونترول قىلىدۇ. چوڭ مېڭە يېرىم شارىنىڭ سىرتقى يۈزى كۆپىنچە كىشىلەرگە تونۇشلۇق بولسىمۇ، ئۇنىڭ ئىچكى تەرەپ يۈزىدىكى قۇرۇلمىلارمۇ ئوخشاشلا مۇھىم فۇنكسىيەلەرنى ئۈستىگە ئالغان. بۇ يۈز مېڭىنىڭ سول ۋە ئوڭ يېرىم شارى ئۆزئارا ئالاقە قىلىدىغان، ھېسسىيات ۋە ئەستە تۇتۇشنى باشقۇرىدىغان لىمفا سىستېمىسىنىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسىملىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

كىچىك مېڭە ھەرىكەتنى ماسلاشتۇرۇش، تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاش ۋە ھەرىكەتنى ئۆگىنىشتىكى ھالقىلىق رولى بىلەن «ھاياتلىق دەرىخى» دەپ تەرىپلىنىدۇ. ئۇنىڭ يۈزىدە چوڭ مېڭىنىڭ بۈدرىلىرىگە ئوخشىمايدىغان، تېخىمۇ ئىنچىكە ۋە زىچ بولغان قاتلىنىشلار بار بولۇپ، بۇ قاتلىنىشلار «ياپراقچىلار» دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ مۇرەككەپ يۈز قۇرۇلمىسى كىچىك مېڭىنىڭ چەكلىك بوشلۇقتا غايەت زور مىقداردىكى نېرۋا ھۈجەيرىلىرىنى سىغدۇرۇشىغا شارائىت يارىتىپ، ئۇنىڭ ئۇچۇر بىر تەرەپ قىلىش ئىقتىدارىنى زور دەرىجىدە ئاشۇرىدۇ.

كىچىك مېڭە ھەرىكەتلەرنى سىلىق ۋە ماسلاشتۇرۇشتىكى ھالقىلىق رولى بىلەن تونۇلغان، لېكىن ئۇنىڭ بۇ ئاجايىپ ئىقتىدارىنىڭ سىرى ئۇنىڭ تاشقى شەكلىدە ئەمەس, بەلكى مىكروسكوپ ئاستىدىكى ئىنتايىن تەرتىپلىك ۋە مۇرەككەپ ھۈجەيرە قۇرۇلمىسىدا يوشۇرۇنغان. كىچىك مېڭە پوستلاق قەۋىتى (Cerebellar cortex) پۈتۈن نېرۋا سىستېمىسىدىكى ئەڭ تەرتىپلىك تۈزۈلگەن قۇرۇلمىلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇنىڭ بۇ ئۆزگىچە تۈزۈلۈشى ھەرىكەت ئۇچۇرلىرىنى يۇقىرى ئۈنۈمدە بىر تەرەپ قىلىش ۋە «ھەرىكەت خاتالىقى» نى تۈزىتىشنىڭ ئاساسىدۇر.